I SA/Wa 313/21

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie w składzie następującym: Przewodniczący sędzia WSA Iwona Kosińska, asesor WSA Iwona Ścieszka (spr.), sędzia WSA Leszek Kobylski, , po rozpoznaniu w dniu 9 lutego 2022 r. na posiedzeniu niejawnym sprawy ze skargi K. B. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w [...] z dnia [...] grudnia 2020 r. nr [...] w przedmiocie odmowy umorzenia należności z tytułu wypłaconych świadczeń z funduszu alimentacyjnego uchyla zaskarżoną decyzję oraz decyzję Burmistrza Miasta Nowy Dwór [...] z [...] listopada 2020 r. nr [...]. Burmistrz Miasta [...] decyzją z [...] listopada 2020 r., wskazując na przepisy art. 104 i art. 154 ustawy z dnia 14 czerwca 1960 r. Kodeks postępowania administracyjnego (Dz. U. z 2020 r. poz. 256, ze zm., dalej: k.p.a.), art. 2 pkt 3, art. 25, art. 27 ust. 1-3, art. 30 ust. 2 ustawy z dnia 7 września 2007 r. o pomocy osobom uprawnionym do alimentów (Dz. U. z 2020 r. poz. 808, ze zm.), po rozpatrzeniu wniosku [...], odmówił umorzenia zadłużenia z tytułu wypłaconych świadczeń z funduszu alimentacyjnego na osobę uprawnioną. Organ uznał, że strona nie spełnia przesłanki określonej w art. 30 ust. 2 ustawy o pomocy osobom uprawnionym do alimentów. Podkreślił, że w wyniku przeprowadzonego postępowania wyjaśniającego ustalono, iż wnioskodawca przebywa w zakładzie karnym do [...] marca 2024 r. Podczas odbywania kary pozbawienia wolności, od [...] marca 2020 r. do chwili obecnej jest zatrudniony nieodpłatnie. Organ stwierdził, że sytuacja materialna strony w obecnej chwili w istocie nie jest łatwa, jednakże nie zachodzą szczególnie uzasadnione okoliczności, przemawiające za umorzeniem stronie powstałego zadłużenia. Jednocześnie zauważył, że organ może rozpatrzyć kolejny wniosek o rozłożenie na raty bądź odroczenie terminu płatności zadłużenia z tytułu wypłaconych świadczeń z funduszu alimentacyjnego o ile będzie on uzupełniony o wszelkie dokumenty potwierdzające sytuację materialno-bytową wnioskodawcy. W odwołaniu od powyższej decyzji [...] podkreślił m.in., że przez 15 lat spłacał zadłużenie według naliczanych mu potrąceń. Nie jest mu znana kwota, jaką zdołał spłacić, nie jest też mu wiadome, jaką kwotę zadłużenia ma spłacić oraz czy świadczenia na [...] już ustały. Wskazał również, że ma chorą żonę. W zakładzie karnym pracował odpłatnie w 2018, 2019 i w 2020 r. Wszelka dokumentacja znajduje się w Powiatowym Urzędzie Pracy, Ośrodku Pomocy Społecznej oraz w dziale alimentacyjnym. Samorządowe Kolegium Odwoławcze w [...] (dalej: Kolegium) decyzją z [...] grudnia 2020 r., działając na podstawie art. 138 § 1 pkt 1 k.p.a., utrzymało w mocy zaskarżoną decyzję. Kolegium podkreśliło, że [...] złożył wniosek o najdalej idących skutkach, czyli wniosek o umorzenie należności. Z ustaleń dokonanych przez organ I instancji wynika, że skarżący jest pozbawiony wolności od dnia 8 września 2017 r. i koniec kary przypada na dzień 5 marca 2024 r. Przebywając w zakładzie karnym skarżący jest zatrudniony nieodpłatnie. Z akt sprawy wynika, że całkowite zadłużenie skarżącego z tytułu wypłaconych świadczeń z funduszu alimentacyjnego na dzień 19 października 2020 r. wynosi [...], a składa się na nie należność główna w wysokości [...] oraz odsetki z tytułu wypłaty świadczeń z funduszu alimentacyjnego na dzień 19 października 2020 r. w wysokości [...]. Odnosząc się do odbywania przez skarżącego kary pozbawienia wolności jako przesłanki uzasadniającej umorzenie zaległości z tytułu wypłaconych świadczeń z funduszu alimentacyjnego na rzecz dzieci, Kolegium wskazało, że aktualna sytuacja dochodowa skarżącego jest trudna, jednak brak środków finansowych wynika głównie z faktu odbywania kary pozbawienia wolności. Zdarzenie to nie stanowi wystarczającej przesłanki, która uzasadniałaby uwzględnienie wniosku. Kolegium podkreśliło, że umorzenie należności z tytułu wypłaconych świadczeń z funduszu alimentacyjnego ma charakter wyjątkowy i zachodzi jedynie wówczas, gdy na skutek obiektywnych okoliczności sytuacja dochodowa i rodzinna uniemożliwia zobowiązanemu wywiązanie się z ciążącego na nim obowiązku alimentacyjnego. Zdaniem Kolegium, umorzenia należności z tytułu wypłaconych świadczeń z funduszu alimentacyjnego nie uzasadnia zarówno sam pobyt dłużnika w zakładzie karnym, jak i ewentualne trudności w znalezieniu pracy po jego opuszczeniu. Okoliczność odbywania kary pozbawienia wolności nie jest okolicznością obiektywną. Nie stanowi też wystarczającej przesłanki do udzielenia wnioskowanej ulgi w postaci umorzenia, gdyż stanowi efekt, konsekwencję zabronionych z punktu widzenia prawa działań strony w przeszłości. Nie jest to więc okoliczność całkowicie niezależna od niego, na powstanie której nie miał on wpływu. W przeciwnym wypadku naganne działania dłużnika, sprzeczne z normami prawa karnego, byłyby premiowane umarzaniem zaległości z tytułu wypłacanych świadczeń alimentacyjnych, płaconych zamiast dłużnika z budżetu państwa. Taka zaś nadzwyczajnie trudna sytuacja powstała z przyczyn niezależnych od siebie, skutkująca niemożnością podjęcia pracy zarobkowej i uzyskania dochodu własnym staraniem, nie występuje w przypadku skarżącego. Za wyjątkową nie może zostać uznana sytuacja będąca efektem zawinionych działań podmiotu zobowiązanego do alimentacji (np. przebywanie w zakładzie karnym), na co zwrócił uwagę Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gorzowie Wielkopolskim w wyroku z 19 grudnia 2019 r., sygn. akt II SA/Go 532/19. [...] zaskarżył powyższą decyzję Kolegium do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie akcentując, że – wbrew twierdzeniom organów – wnosił o ewentualne umorzenie odsetek od kwoty zadłużenia i ewentualne umorzenie reszty długu. Podkreślił, że przez 12 lat pracował i spłacał alimenty pracując w zakładach karnych w pełnym wymiarze czasu pracy. Zaznaczył też, że jego żona choruje i jest w trudnej sytuacji materialnej. Korzysta z dopłat mieszkaniowych i jest na rencie socjalnej. Sam nie może pomóc rodzinie, gdyż w zakładach karnych nie ma pracy, a jeśli już jest to za pełny miesiąc pracy otrzymywał [...], po potrąceniach zaś zostawało [...] miesięcznie. W odpowiedzi na skargę Samorządowe Kolegium Odwoławcze w [...] wniosło o jej oddalenie akcentując, że fakt odbywania kary pozbawienia wolności nie stanowi wystarczającej przesłanki, która umożliwiałaby przychylenie się do złożonego wniosku. W uzupełnieniu skargi wyznaczony z urzędu pełnomocnik skarżącego podniósł następujące zarzuty: 1. naruszenie art. 7, art. 77 § 1 k.p.a. oraz art. 80 k.p.a. poprzez brak zebrania i rozpatrzenia w sposób wyczerpujący całego materiału dowodowego, w szczególności zaniechanie przez organ I i II instancji wyjaśnienia okoliczności uzasadniających umorzenie należności wypłaconych z funduszu alimentacyjnego, zgodnie ze złożonym przez skarżącego wnioskiem; 2. naruszenie art. 30 ust. 2 ustawy o pomocy osobom uprawnionym do alimentów poprzez błędną wykładnię skutkującą przyjęciem przez organy obu instancji, że w niniejszej sprawie brak jest podstaw do umorzenia wnioskowanych przez skarżącego należności tylko z tej przyczyny, że skarżący przebywa w zakładzie karnym; 3. naruszenie art. 138 § 1 pkt 1 k.p.a. poprzez utrzymanie w mocy zaskarżonej decyzji w sytuacji gdy w sprawie zachodziły przesłanki do jej uchylenia w całości i przekazania sprawy do ponownego rozpoznania organowi I instancji na podstawie art. 138 § 2 k.p.a. Wskazując na powyższe pełnomocnik skarżącego wniósł o uchylenie w całości obu wydanych w sprawie decyzji, zwrot kosztów postępowania oraz przyznanie kosztów nieopłaconej pomocy prawnej udzielonej z urzędu. Zarządzeniem Przewodniczącego Wydziału z 10 stycznia 2022 r. wyznaczono termin rozprawy na dzień 9 lutego 2022 r. Następnie zarządzeniem z 24 stycznia 2022 r. przekształcono tryb rozpoznawania sprawy na tryb niejawny, przewidziany w art. 12zzs4 ust. 3 ustawy z dnia 2 marca 2020 r. o szczególnych rozwiązaniach związanych z zapobieganiem, przeciwdziałaniem i zwalczaniem COVID-19, innych chorób zakaźnych oraz wywołanych nimi sytuacji kryzysowych (Dz. U. z 2021 r. poz. 2095). U podstaw tego zarządzenia legła narastająca fala zachorowań wywołanych wirusem Sars-CoV-2, jak również wynikające z tego nadmierne zagrożenie dla zdrowia osób uczestniczących w rozprawie. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie zważył, co następuje: Stosownie do treści art. 1 § 1 i § 2 ustawy z dnia 25 lipca 2002 r. Prawo o ustroju sądów administracyjnych (Dz. U. z 2021 r. poz. 137) sądy administracyjne sprawują wymiar sprawiedliwości poprzez kontrolę działalności administracji publicznej pod względem zgodności z prawem. Zgodnie z art. 134 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2019 r. poz. 2325, ze zm.) sąd rozstrzyga w granicach danej sprawy nie będąc jednak związany zarzutami i wnioskami skargi ani powołaną podstawą prawną, z zastrzeżeniem art. 57a. Skarga zasługuje na uwzględnienie. Materialnoprawną podstawą orzekania w niniejszej sprawie przez organy był art. 30 ust. 2 ustawy o pomocy osobom uprawnionym do alimentów. Stosownie do jego treści, organ właściwy wierzyciela może na wniosek dłużnika alimentacyjnego umorzyć jego należności z tytułu wypłaconych świadczeń z funduszu alimentacyjnego łącznie z odsetkami w całości lub w części, odroczyć termin płatności albo rozłożyć na raty, uwzględniając sytuację dochodową i rodzinną. Ustawodawca dopuścił zatem możliwość zaniechania obciążania dłużnika alimentacyjnego obowiązkiem zwrotu świadczenia wypłaconego z funduszu alimentacyjnego w przypadkach uzasadnionych warunkami materialnymi i rodzinnymi osoby zobowiązanej. Używając zwrotu "może umorzyć" ustalił jednocześnie, że decyzja organu w tym zakresie ma charakter uznaniowy, co oznacza, że organ ma możliwość wyboru wariantu rozstrzygnięcia. O tym, czy kwota świadczenia powinna być np. umorzona w całości, w części, czy też nie, rozstrzyga organ, który wydał decyzję w ramach tzw. uznania administracyjnego. Powyższe rozwiązanie, jak słusznie zauważył Naczelny Sąd Administracyjny w wyroku z 7 lipca 2015 r., sygn. akt I OSK 1375/14 (CBOSA), oznacza przyznanie organowi administracji publicznej przepisem prawa materialnego (w niniejszej sprawie art. 30 ust. 2 cyt. ustawy) pewnego luzu decyzyjnego, polegającego na możliwości wyboru sposobu rozstrzygnięcia danej sprawy administracyjnej. Działanie organu korzystającego z możliwości podjęcia decyzji w ramach uznania administracyjnego musi mieścić się w granicach zakreślonych wynikającym z art. 7 k.p.a. dążeniem do wyjaśnienia prawdy obiektywnej i obowiązkiem załatwienia sprawy z uwzględnieniem interesu społecznego i słusznego interesu strony. Przyznany organowi luz decyzyjny może być również częściowo determinowany już w samej treści przepisu upoważniającego organ do działania na zasadzie uznania administracyjnego. Sądowa kontrola decyzji uznaniowych wymaga zbadania, czy decyzja ma oparcie w przepisach prawa materialnego i czy organ nie przekroczył granic uznania administracyjnego, a więc czy decyzja nie nosi znamion dowolności oraz czy organ uzasadnił swoje rozstrzygnięcie zindywidualizowanymi przesłankami odnoszącymi się do rozpatrywanej sprawy. Zasada uwzględniania interesu społecznego i słusznego interesu obywateli w przypadku decyzji uznaniowych wymaga szczególnie starannego wyważenia obu tych interesów i w razie uznania prymatu interesu społecznego wykazania w sposób niebudzący wątpliwości słuszność takiego rozstrzygnięcia. Brak takich działań powodować może zarzut dowolności rozstrzygnięcia sprawy. Dokonując kontroli legalności zaskarżonej decyzji, jak też decyzji organu I instancji, w świetle przedstawionych powyżej zasad wyznaczonych przepisami prawa, Sąd uznał, że organy nie przeprowadziły dokładnej i wszechstronnej analizy sytuacji majątkowej oraz rodzinnej skarżącego oraz nie dokonały właściwej oceny zgromadzonego w sprawie materiału dowodowego. W tym miejscu należy zaznaczyć, że w istocie, co do zasady, odbywanie kary pozbawienia wolności przez dłużnika alimentacyjnego nie kwalifikuje wnioskodawcy do umorzenia należności z tytułu wypłaconych świadczeń z funduszu alimentacyjnego. Jednakże przy zaistnieniu takiej okoliczności, rozważanie możliwości zastosowania ulgi wymaga uwzględnienia realnych możliwości dobrowolnego spłacenia przez dłużnika alimentacyjnego ciążącego na nim zobowiązania lub ściągnięcia tych należności w trybie egzekucji administracyjnej. Działania organu i podjęte decyzje muszą być bowiem racjonalne. Odmowa umorzenia przedmiotowych należności musi być podyktowana oceną organu, że istnieją realne możliwości uzyskania należności od dłużnika alimentacyjnego. W odniesieniu do dłużnika alimentacyjnego, który odbywa karę pozbawienia wolności niezbędnym jest uwzględnienie okresu pozostałego do odbycia kary, przy dokonaniu analizy warunków osobistych (sytuacji majątkowej, zdrowotnej, wykształcenia, doświadczenia zawodowego), które mogą świadczyć o tym, że przeszkoda w regulowaniu zobowiązań ma charakter przemijający i że po odbyciu kary pozbawienia wolności wnioskodawca może spłacić swe zobowiązania z posiadanego majątku lub z dochodu uzyskanego z podjętej aktywności zarobkowej. Nie może bowiem wystąpić sytuacja, gdy jednocześnie organ odmawia umorzenia należności, a sytuacja osobista dłużnika jest tego rodzaju, że nie ma on faktycznej możliwości regulowania swych zobowiązań. Na tym tle niezbędna jest również analiza sytuacji rodzinnej dłużnika. Zdaniem Sądu, jako niewystarczające należy uznać zatem powołanie się przez organ jedynie na orzecznictwo sądowe odnoszące się do bezzasadności wniosków o umorzenie należności dłużników alimentacyjnych odbywających karę pozbawienia wolności. Tego rodzaju kwestie należy wyjaśnić i ocenić na tle realiów konkretnej sprawy, a głównym wyznacznikiem oceny zasadności wniosku musi być to, czy według stanu istniejącego na datę wydania decyzji pozbawienie wolności ma charakter trwały i czy warunki osobiste dłużnika alimentacyjnego świadczą o tym, że są realne możliwości pobrania lub dochodzenia wymienionych wyżej należności. W niniejszej sprawie organy nie przeprowadziły analizy sytuacji dochodowej i rodzinnej skarżącego, do której odwołuje się art. 30 ust. 2 ustawy o pomocy osobom uprawnionym do alimentów. Organy zaniechały podjęcia jakichkolwiek czynności w celu ustalenia ewentualnych innych składników majątku skarżącego. Nie rozważono jego sytuacji rodzinnej, pod kątem ewentualnego udzielenia mu przez rodzinę wsparcia materialnego, umożliwiającego wywiązanie się przez niego z obowiązku spłaty należności. Przede wszystkim jednak nie oceniono faktu, że aktualnie skarżący ma znacznie ograniczone możliwości zarobkowania. Jak sam przyznaje, od 2018 r. do 2020 r. uzyskiwał dochody z wykonywanej pracy w trakcie odbywania nałożonej kary, aktualnie zaś prace wykonuje nieodpłatnie. Powyższe wymaga ponownego rozważenia pod kątem możliwości powierzenia mu pracy, z której będzie uzyskiwał dochód, w warunkach odbywania kary pozbawienia wolności. Podsumowując, zaakcentować należy, że co prawda okoliczność odbywania kary pozbawienia wolności nie może stanowić podstawy umorzenia należności z tytułu wypłaconych świadczeń z funduszu alimentacyjnego, to jednak rozpatrzenie wniosku osoby odbywającej karę pozbawienia wolności musi nastąpić przy rozważeniu całokształtu niebudzących wątpliwości okoliczności, obrazujących w świetle art. 30 ust. 2 ustawy o pomocy osobom uprawnionym do alimentów, sytuację dochodową i rodzinną dłużnika alimentacyjnego. Mając powyższe na uwadze Sąd uznał, że brak dokładnego i wszechstronnego wyjaśnienia i oceny, czy sytuacja dochodowa i rodzinna skarżącego może przemawiać za uwzględnieniem jego żądania o umorzeniu zadłużenia w całości lub w części, stanowi o naruszeniu przez organy obu instancji przepisów art. 7, art. 77 § 1, art. 80 i art. 107 § 3 k.p.a., w stopniu mogącym mieć istotny wpływ na wynik sprawy. Przy ponownym rozpatrzeniu sprawy organ będzie zobowiązany do przeprowadzenia postępowania przy uwzględnieniu zaprezentowanej w niniejszym wyroku oceny prawnej. Oceni zgromadzony w sprawie materiał dowodowy, szczegółowo przeanalizuje sytuację osobistą skarżącego w kontekście przesłanek sformułowanych w art. 30 ust. 2 ustawy o pomocy osobom uprawnionym do alimentów i w zależności od poczynionych ustaleń i ocen, wyda następnie stosowne rozstrzygnięcie, które uzasadni zgodnie z wymogami art. 11 i art. 107 § 3 k.p.a. Z powyższych względów Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie, na podstawie art. 145 § 1 pkt 1 lit. c ustawy - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi, orzekł jak w sentencji.