I SA/Wa 3201/21

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie w składzie następującym: Przewodniczący sędzia WSA Magdalena Durzyńska (spr.), sędzia WSA Joanna Skiba, asesor WSA Anna Fyda-Kawula, , po rozpoznaniu w dniu 7 lipca 2022 r. na posiedzeniu niejawnym w trybie uproszczonym sprawy ze skargi K. M. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w [...] z dnia [...] października 2021 r. nr [...] w przedmiocie odmowy przyznania świadczenia pielęgnacyjnego oddala skargę. Decyzją z dnia 21 kwietnia 2021 r. nr GOPS.4243.31.2021 Wójt Gminy Bielsk odmówił przyznania skarżącej K. M. świadczenia pielęgnacyjnego z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w związku z opieką nad niepełnosprawną matką. Decyzją z dnia 20 października 2021 r. nr KO- 640/4103/350/21 Samorządowe Kolegium Odwoławcze w Płocku (dalej też jako organ II instancji/kolegium/SKO) utrzymało w mocy powyższą decyzję. W uzasadnieniu decyzji kolegium wskazało na art. 17 ust. 1 pkt 4 i ust. 5 pkt 2 lit. a ustawy z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych (t.j. Dz. U. z 2020 r., poz. 111 ze zm., dalej jako ustawa). SKO podało, że wbrew art. 17 ust. 5 pkt 2 lit. a ustawy - osoba wymagająca opieki tj. H. M. pozostaje w związku małżeńskim, a jej małżonek J. M. nie legitymuje się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności. Organ wskazał ponadto na treść art. 17 ust. 1 pkt 4 gdyż ustalił brak bezpośredniego związku przyczynowo-skutkowego pomiędzy niepodejmowaniem przez skarżącą zatrudnienia, a sprawowaniem przez nią opieki nad matką. W skardze na ww. decyzję skarżąca zarzuciła SKO naruszenie prawa materialnego mającego istotny wpływ na wynik sprawy poprzez: a) dokonanie błędnej wykładni art. 17 ust. 1 pkt 4 ustawy i zaniechanie wykładni systemowej i celowościowej i w konsekwencji niewłaściwe przyjęcie, że zakres opieki świadczony przez skarżącą nie wypełnia ww. dyspozycji podczas gdy w rozumieniu ww. przepisu osoba niepełnosprawna w stopniu znacznym wymaga - w zależności od rodzaju schorzenia oraz aktualnego stanu zdrowia opieki stałej lub długotrwałej, lecz niekoniecznie całodobowej. - zaniechanie wykładni systemowej i celowościowej i w konsekwencji niewłaściwe przyjęcie przez organ, że brak jest związku pomiędzy niepodejmowaniem zatrudnienia przez skarżącą a sprawowaniem przez nią opieki nad matką, podczas gdy w przedmiotowej sprawie taki związek przyczynowo - skutkowy istnieje. b) niezastosowanie art. 17 ust. 1 pkt 4 ustawy podczas gdy przepis ten stanowi podstawę prawną przyznania świadczenia pielęgnacyjnego skarżącej, jako osobie należącej do kręgu osób obciążonych obowiązkiem alimentacji wobec matki. c) dokonanie błędnej wykładni przepisu art. 17 ust. 5 pkt 2 lit a ustawy, zaniechanie wykładni systemowej i celowościowej i w konsekwencji niewłaściwe przyjęcie przez organ, że fakt pozostawania w związku małżeńskim i brak legitymowania się przez małżonka orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności stanowi negatywną przesłankę do przyznania świadczenia pielęgnacyjnego, co doprowadziło do niekorzystnego dla strony rozstrzygnięcia. Skarżąca zarzuciła też SKO naruszenie przepisów postępowania mających istotny wpływ na wynik sprawy tj. art. 6, art. 8, art. 9, art. 77 par. 1, art. 7 w zw. z art. 80 ustawy z dnia 14 czerwca 1960 r. – Kodeks postępowania administracyjnego (tekst jedn. Dz.U. z 2021 r., poz. 735 ze zm., dalej jako kpa) poprzez niewyjaśnienie wszystkich okoliczności istotnych dla rozstrzygnięcia sprawy, tj. faktycznego zakresu opieki skarżącej nad matką, co skutkuje brakiem prawa do świadczenia pielęgnacyjnego i zwalnia organy rozstrzygające w sprawie z podejmowania działań zmierzających do wszechstronnego wyjaśnienia sprawy, pozwalającego na wydanie rozstrzygnięcia z uwzględnieniem słusznego interesu strony. Wskazując na powyższe skarżąca wniosła o uchylenie zaskarżonej decyzji w całości oraz uchylenie decyzji organu I instancji (...), a także o zasądzenie kosztów postępowania administracyjnego, w tym kosztów zastępstwa prawnego według norm przepisanych. W odpowiedzi na skargę organ podtrzymał swoje dotychczasowe stanowisko i wniósł o jej oddalenie. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie zważył, co następuje: Skarga nie jest uzasadniona. Okoliczność, że na skarżącej ciąży obowiązek alimentacyjny wobec matki oraz fakt, że matka skarżącej posiada orzeczenie o znacznym stopniu niepełnosprawności nie budzą wątpliwości Sądu i nie były w sprawie kwestionowane. Istota sporu sprowadza się do tego, że skarżąca jest córką osoby wymagającej opieki ale jednocześnie osoba ta pozostaje w związku małżeńskim a małżonek nie legitymuje się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności. SKO oparło swoją odmowną decyzję m.in. na art. 17 ust. 5 pkt 2 lit. a ustawy podkreślając w jej uzasadnieniu niezaprzeczoną przez stronę skarżącą okoliczność faktyczną pozostawania niepełnosprawnej matki w związku małżeńskim. W ocenie Sądu, organ odwoławczy słusznie utrzymał w mocy decyzję organu pierwszej instancji o odmowie przyznania skarżącej wnioskowanego świadczenia pielęgnacyjnego z powołaniem z się na art. 17 ust. 5 pkt 2 lit. a ustawy. W tej regulacji zamieszczono bowiem jedną z negatywnych przesłanek przyznania świadczenia pielęgnacyjnego. Przesłanka ta nie pozwala pozytywnie rozpatrzyć wniosek o przyznanie świadczenia, jeżeli osoba wymagająca opieki pozostaje w związku małżeńskim. To wyłączenie prawa do świadczenia nie ma charakteru bezwzględnego. Wyjątek od tej zasady powstaje bowiem wówczas gdy współmałżonek osoby wymagającej opieki legitymuje się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności. Jedynie legitymowanie się przez współmałżonka osoby niepełnosprawnej orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności, uprawnia właściwy organ do przyznania wnioskowanego świadczenia, oczywiście jeżeli jednocześnie wnioskodawca spełnia pozostałe warunki ustawowe - art. 17 ust. 1 ustawy. Owa negatywna przesłanka przyznania świadczenia pielęgnacyjnego z art. 17 ust. 5 pkt 2 lit. a ustawy wymaga zbadania czy osoba wymagająca opieki pozostaje w związku małżeńskim, a jeżeli tak, to czy współmałżonek legitymuje się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności, czyli jednym z orzeczeń wynikających z art. 3 pkt 21 ww. ustawy. Jest to przesłanka stricte formalna a nie ocenna. Nakazywanie organom właściwym w sprawie świadczeń pielęgnacyjnych badanie w oparciu o kodeksową zasadę swobodnej oceny dowodów tego czy małżonek, lub inny bliższy niepełnosprawnemu krewny, jest "obiektywnie" zdolny do sprawowania opieki, choć jego stan zdrowia nie został w określonym przepisami trybie zaliczony do znacznego stopnia niepełnosprawności, (zresztą poprzez odwoływanie się do bliżej niesprecyzowanych kryteriów), grozi niebezpieczeństwem naruszenia zasady równości wobec prawa poprzez różne traktowanie opiekunów występujących w zbliżonych sytuacjach faktycznych. Odejście od obiektywnego warunku legitymowania się znaczną niepełnosprawnością doprowadziłoby do całkowitej dowolności organów socjalnych (pomocowych), a w konsekwencji do istotnego zróżnicowania sytuacji prawnej opiekunów. Nade wszystko taka praktyka stanowiłaby dowód na obejście prawa. Ustawodawca nie przyznał bowiem świadczeń opiekuńczych osobom, których małżonkowie nie mogą sprawować nad nimi opieki, lecz takim, którzy legitymują się orzeczeniem innego organu państwowego o określonym w ustawie stopniu niepełnosprawności. Organy nie mogą zwolnić się od obowiązku kierowania się literalną wykładnią art. 17 ust. 1a, ust. 5 pkt 2 lit. a ustawy tak jak nie mogą przyznawać świadczeń pielęgnacyjnych osobom opiekującym się osobami wymagającymi opieki a nie legitymującymi się orzeczeniem odrębnego organu o znacznym stopniu niepełnosprawności. Kwestia określona w art. 17 ust. 1 pkt 4 ustawy, a więc kwestia tego czy skarżąca rezygnuje z zatrudnienia lub nie podejmuje zatrudnienia z uwagi na konieczność sprawowania opieki nad niepełnosprawną matką – w okolicznościach tej sprawy jest więc drugorzędna i wobec wypełnienia pierwszej przesłanki pozostaje w zasadzie bezprzedmiotowa. Tym niemniej organ II instancji zasadnie wskazał, że z art. 17 ust. 1 pkt 4 ustawy wynika, że jednym z wymogów uzyskania świadczenia pielęgnacyjnego jest rezygnacja z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej albo niepodejmowanie zatrudnienia w związku z koniecznością sprawowania opieki nad osobą niepełnosprawną. Istotą świadczenia pielęgnacyjnego jest bowiem zapewnienie odpowiednich świadczeń dla członków rodzin osób niepełnosprawnych, którzy poświęcając się dla najbliższych rezygnują z zatrudnienia, aby stale się nimi opiekować. Treść art. 17 ust. 1 pkt 4 ustawy jednoznacznie wskazuje, że nie każda rezygnacja lub niepodejmowanie zatrudnienia jest podstawą do przyznania świadczenia, ale tylko taka, której celem jest sprawowanie opieki. W związku z powyższym musi istnieć wyraźny i bezpośredni związek między rezygnacją bądź niepodejmowaniem zatrudnienia, a podjęciem opieki nad osobą wskazaną w ustawie, czego w sprawie nie wykazano, a stanowisko swoje organ rzeczowo uzasadnił. Wskazał przy tym na szereg wizyt pracowników socjalnych w miejscu zamieszkania skarżącej i zwrócił uwagę na jej niemalże notoryjną nieobecność. Prawidłowo więc organ II instancji wywiódł, że świadczenie pielęgnacyjne nie jest kierowane do wszystkich niezatrudnionych osób opiekujących się niepełnosprawnym członkiem rodziny, lecz tylko do tych osób, które wywiązują się ze swego obowiązku alimentacyjnego, osobiście zapewniając stałą i długotrwałą opiekę i pomoc niepełnosprawnemu członkowi rodziny, i jednocześnie z tego właśnie powodu - a nie z innych powodów - zaprzestają aktywności zawodowej. Nie może być ono zatem traktowane jako zastępcze źródło dochodu dla osób niezatrudnionych. Nade wszystko, pomijając kwestie zatrudnienia skarżącej, nie jest ona uprawniona do spornych świadczeń gdyż osoba wymagająca opieki pozostaje w związku małżeńskim. W konsekwencji Sąd nie podziela zarzutów skargi co od tego, że organy nie dokonały wykładni celowościowej i systemowej przepisów ustawy. Opieka nad osobą niepełnosprawną uprawnia do świadczeń pielęgnacyjnych ale tylko osoby, które spełniają określone wymogi ustawowe, a nie każdą osobę z rodziny czy z sąsiedztwa. Dlatego na podstawie art. 151 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (t.j. Dz.U. z 2022 r., poz. 329) Sąd skargę oddalił. W sprawie nie doszło do naruszenia art. 6, art. 8, art. 9, art. 77 par. 1, art. 7 w zw. z art. 80 kpa, a w konsekwencji i do naruszenia art. 17 ust. 1 pkt 4 ustawy czy art. 17 ust. 5 pkt 2 lit. a ustawy. Stanowisko SKO zostało uzasadnione odpowiednio do wymogów z art. 107 par. 3 kpa.