I SA/Wa 352/19

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Dorota Apostolidis (spr.) Sędziowie WSA Iwona Kosińska WSA Małgorzata Boniecka-Płaczkowska Protokolant sekretarz sądowy Monika Bodzan po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 25 października 2019 r. sprawy ze skargi [...] na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w [...] z dnia [...] stycznia 2019 r. nr [...] w przedmiocie odmowy przyznania pomocy finansowej oddala skargę. Samorządowe Kolegium Odwoławcze w [...] decyzją z dnia [...] stycznia 2019 r., nr [...] po ponownym rozpatrzeniu odwołania [...] utrzymało w mocy decyzję Prezydenta [...] z dnia [...] kwietnia 2016 r., nr [...]. Zaskarżona decyzja wydana została w oparciu o następujące ustalenia faktyczne i ocenę prawną sprawy. Wnioskiem z dnia [...] lutego 2016 r. [...] zwrócił się o przyznanie pomocy finansowej na zakup żywności, środków czystości, opłacenie rachunków za energię elektryczną i części czynszu w formie zasiłku celowego i okresowego w marcu i kwietniu 2016 r., oraz pomocy w formie zakupu gorącego posiłku w kwietniu 2016 r. We wniosku wskazał, że jest osobą pokrzywdzoną przestępstwem oraz długotrwale bezrobotną. Organ wskazał, że na podstawie wywiadu ustalono, że [...] prowadzi samodzielne gospodarstwo domowe, jego dochód stanowią: pożyczka w kwocie [...], pomoc od osób obcych [...], dodatek mieszkaniowy w kwocie [...] i dodatek energetyczny [...], łączny dochód wynosi zatem [...]. Podczas wywiadu wnioskodawca poinformował, że został wyrejestrowany z urzędu pracy, odmówił odpowiedzi na pytania dotyczące przyczyn wyrejestrowania i równocześnie zwrócił się o potwierdzenie prawa do świadczeń opieki zdrowotnej, finansowanej ze środków publicznych. W toku dalszego postępowania organ I instancji ustalił, że wyrejestrowanie nastąpiło z uwagi na brak zgody na określenie profilu pomocy (wnioskodawca w dniu [...] marca 2016 r. przedstawił decyzję w powyższej sprawie). Organ ustalił, że [...] jest właścicielem dwupokojowego lokalu mieszkalnego, w którym odłączono dostęp do energii elektrycznej. Na podstawie składanych oświadczeń majątkowych ustalono również, że wnioskodawca jest właścicielem niezabudowanej nieruchomości gruntowej o pow. prawie [...]. Podkreślono, że wnioskodawca odmówił udzielenia odpowiedzi odnośnie stanu zdrowia oraz złożenia na piśmie stanowiska w kwestii kontraktu socjalnego. Organ I instancji wskazał, że w trakcie prowadzonej pracy socjalnej proponował wnioskodawcy przyjęcie oferty pracy np. w firmie [...] czy też udział w pracach społecznie użytecznych, który nie wyraził zainteresowania, uznając ww. zajęcia za niesatysfakcjonujące go. Na podstawie korespondencji z urzędem pracy OPS ustalił, że w okresie rejestracji Pan [...] korzystał z różnych form pomocy, równocześnie jednak nie wykazywał zainteresowania proponowanymi ofertami pracy, szukając pracy umysłowej, ewentualnie sfinansowania przez UP studiów podyplomowych. Jak wskazano, Pan [...] podczas kontaktów z pracownikami urzędu prezentował postawę agresywno-roszczeniową. OPS wskazał, że w styczniu 2016 r. odmówiono Panu [...] przyznania pomocy z uwagi na brak współdziałania z pracownikiem socjalnym. W trakcie wywiadu środowiskowego z dnia [...] marca 2016 r. pracownik proponował skorzystanie z pomocy Polskiego Czerwonego Krzyża oraz Polskiego Komitetu Pomocy Społecznej na dożywianie, którą to ofertę wnioskodawca odrzucił. Mając powyższe na względzie Prezydent [...] decyzją z dnia [...] kwietnia 2016 r., nr [...] odmówił przyznania pomocy finansowej na zakup żywności, środków czystości, opłacenie rachunków za energię elektryczną i części czynszu w formie zasiłku celowego i okresowego w marcu i kwietniu 2016 r. oraz pomocy w formie zakupu gorącego posiłku w kwietniu 2016 r. Odwołanie od powyższej decyzji złożył [...] ponownie wskazując, że jest ofiarą pokrzywdzoną przestępstwem, którego skutki trwają do dnia dzisiejszego. Stwierdził, że od 25 miesięcy OPS [...] wydaje wadliwe decyzje, które naruszają jego prawa i wolności człowieka oraz jego godność osobistą. Skarżący podkreślił, że od 18 miesięcy w jego mieszkaniu wyłączony jest prąd. Po rozpatrzeniu odwołania, decyzją z [...] czerwca 2016 r., nr. [...] Samorządowe Kolegium Odwoławcze w [...] utrzymało w mocy zaskarżoną decyzję. Skargę na przedmiotową decyzję Kolegium wniósł [...]. Wyrokiem z dnia 9 grudnia 2016 r., sygn. I SA/Wa 1143/16 Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie uchylił zaskarżoną decyzję Kolegium, stwierdzając, że organ II instancji nie ustosunkował się do kwestii związanych z wnioskiem o zasiłek okresowy oraz o przyznanie pomocy w formie gorącego posiłku. Samorządowe Kolegium Odwoławcze w [...] decyzją z dnia [...] stycznia 2019 r., nr [...] po ponownym rozpatrzeniu odwołania [...] utrzymało w mocy decyzję Prezydenta [...] z dnia [...] kwietnia 2016 r., nr [...]. W uzasadnieniu wskazano, że zgodnie z art. 106 ust. 4 ustawy z dnia 12 marca 2004 r. o pomocy społecznej (Dz. U. z 2015 r., poz. 163 ze zm. – dalej jako u.p.s.), decyzję administracyjną o przyznaniu lub odmowie przyznania świadczenia, z wyjątkiem decyzji o odmowie przyznania biletu kredytowanego oraz decyzji w sprawach cudzoziemców, o których mowa w art. 5a, wydaje się po przeprowadzeniu rodzinnego wywiadu środowiskowego. Rodzinny wywiad środowiskowy przeprowadza się u osób i rodzin korzystających lub ubiegających się o świadczenia z pomocy społecznej w celu ustalenia ich sytuacji osobistej, rodzinnej, dochodowej i majątkowej (art. 107 ust. 1 ustawy). Wywiad środowiskowy jest zatem szczególnym środkiem dowodowym, mającym zastosowanie w postępowaniu w sprawach z zakresu pomocy społecznej, na który składa się szereg czynności organu wykonywanych przez pracownika socjalnego, takich jak m.in. przesłuchanie strony i jej rodziny pod rygorem odpowiedzialności karnej za udzielenie nieprawdziwych informacji, wykorzystanie istotnych dla sprawy dokumentów oraz przeprowadzenie własnych obserwacji w celu zweryfikowania informacji uzyskanych z innych źródeł dowodowych, w szczególności z oświadczenia o stanie majątkowym, złożonego przez stronę. Wskazano, że o ile organy orzekające zobowiązane są do wnikliwego przeprowadzenia postępowania dowodowego, zgodnie z art. 7 k.p.a., o tyle na osobie ubiegającej się o świadczenie z pomocy społecznej również spoczywa obowiązek umożliwienia organowi dokonania ustaleń faktycznych, zgodnie z art. 4, art. 106 ust. 4 i art. 107 ust. 1, 4a, 5 i 5b u.p.s., mających zasadnicze znaczenie dla rozstrzygnięcia sprawy. Brak zgody na przeprowadzenie rodzinnego wywiadu środowiskowego może przejawiać się nie tylko w jednoznacznym formułowaniu odmowy udziału w jego przeprowadzeniu, ale także w unikaniu ustalenia terminu jego przeprowadzenia, czy też uniemożliwiania pracownikowi socjalnemu bezpiecznego kontaktu ze stroną w jej miejscu zamieszkania, jak miało to miejsce w niniejszej sprawie. Podkreślono, że organ wielokrotnie podejmował próby przeprowadzenia wywiadu ze skarżącym, który swoim zachowaniem utrudniał ustalenie sytuacji osobistej i materialnej. Przeprowadzenie wywiadu odbyło się ostatecznie w dniu [...] marca 2016 r., jednakże nie doprowadziło do pełnego wyjaśnienia sytuacji skarżącego z uwagi na jego postawę, skutkującą np. odmową udzielenia informacji na temat stanu zdrowia czy też - przede wszystkim - podpisania kontraktu socjalnego, którego celem była aktywizacja zawodowa. Podniesiono ponadto, że skarżący jest osobą młodą, w wieku pełnej aktywności zawodowej. W trakcie wywiadu środowiskowego nie chciał udzielić informacji na temat stanu zdrowia, niemniej jednak nie wykazał się jakimkolwiek dokumentem świadczącym o problemach zdrowotnych, orzeczeniem o stopniu niepełnosprawności itp. W związku z tym wskazano, że decydujące w niniejszej sprawie jest ustalenie zakresu współpracy ze skarżącym, prowadzące do podjęcia przez niego zatrudnienia, jak również wykorzystanie w pierwszym rzędzie własnych możliwości, chociażby poprzez zadysponowanie będącą własnością skarżącego nieruchomością gruntową. Podkreślono że prawidłowo OPS przyjął, że zaproponowaną formą współpracy powinno być zawarcie kontraktu socjalnego. Akta sprawy wskazują jednakże, że pan [...] unika zawarcia kontraktu, nie reagując na prośby pracownika socjalnego czy też wezwania na piśmie do podpisania kontraktu socjalnego. Uniemożliwienie przeprowadzenia wywiadu, czy to poprzez odmowę jego przeprowadzenia, czy odmowę odpowiedzi na poszczególne pytania pracownika socjalnego, względnie niewywiązywanie się z uzasadnionych żądań złożenia stosownych dokumentów, może zostać uznane za brak współdziałania osoby lub rodziny z pracownikiem socjalnym, co z kolei stanowi wyrażoną w art. 11 ust. 2 u.p.s. przesłankę do wydania decyzji odmawiającej przyznania świadczenia z pomocy społecznej. Mając powyższe na względzie Kolegium wskazało, że odmowa przyznania pomocy ze środków OPS była uzasadniona. Postawę skarżącego należy interpretować jako brak współpracy z pracownikiem socjalnym. Działania podejmowane przez OPS, mające prowadzić do polepszenia sytuacji osobistej i materialnej Pana [...], są przez niego ignorowane. Kolegium zaznaczyło też, że brak współdziałania osoby z pracownikiem socjalnym jest samodzielną podstawą odmowy przyznania świadczenia. Skargę na powyższą decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w [...] z dnia [...] stycznia 2019 r., nr [...] złożył [...]. Zaskarżonej decyzji zarzucił naruszenie przepisów postępowania, które miało istotny wpływ na wynik sprawy, w postaci: - obrazy art. 3, art. 7, art. 8 ust. 1, art. 38 ust. 1, art. 39 ust. 1 i 2, art. 48, art. 106 ustawy o pomocy społecznej poprzez uznanie, że nie jest osobą, która ma prawo do pomocy społecznej; - obrazy art. 7 k.p.a. w zw. z art. 77 § 1 k.p.a. w zw. z art. 78 § 1 k.p.a. poprzez błędne ustalenie faktów, niezebranie w sposób wyczerpujący materiału dowodowego i nie ustalenie wszystkich okoliczności faktycznych, na których powinno być oparte rozstrzygnięcie. W odpowiedzi na skargę Samorządowe Kolegium Odwoławcze w [...] wniosło o jej oddalenie podtrzymując stanowisko wyrażone w uzasadnieniu zaskarżonej decyzji. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie zważył, co następuje. Skarga nie jest uzasadniona. Zdaniem Sądu, zaskarżona decyzja jak i poprzedzająca ją decyzja Prezydenta [...] z dnia [...] kwietnia 2016 r. odmawiająca przyznania [...] zasiłku celowego na zakup żywności, środków czystości, opłacenie rachunków za energię elektryczną, opłatę części czynszu w formie zasiłku celowego i okresowego nie naruszają prawa. Organy obu instancji wydając decyzje w niniejszej sprawie nie przekroczyły granic uznania administracyjnego i w sposób dostateczny uzasadniły stanowisko przemawiające za negatywnym załatwieniem wniosku skarżącego o przyznanie zasiłku celowego na wyżej wymienione cele, a ustalenia poczynione przez organy znajdują oparcie w materiale dowodowym sprawy. Przepis art. 39 u.p.s. ma charakter uznaniowy, a skoro tak to nieuwzględnienie wniosku o tego rodzaju pomoc musi znajdować oparcie w okolicznościach rozpoznawanej sprawy. Sąd podkreśla, że mając na uwadze zadania i cele pomocy społecznej wynikające z przepisów art. 2 ust. 1 i art. 3 ust. 4 u.p.s., w szczególności uzupełniający i wspomagający charakter pomocy społecznej – należy podkreślić, że skarżący nie wykorzystuje posiadanych przez siebie możliwości i zasobów pozwalających na przezwyciężenie trudnej sytuacji życiowej. Wskazać należy, że skarżący jest w wieku produkcyjnym, ma [...] lat, posiada wykształcenie wyższe. Skarżący nie jest osobą niepełnosprawną w jakimkolwiek stopniu, nie ma orzeczonej przez lekarza orzecznika ZUS częściowej lub całkowitej niezdolności do pracy. Zamieszkuje w [...] w dwupokojowym lokalu, do którego przysługuje mu spółdzielcze prawo własnościowe. Skarżący jest kawalerem nie ma żadnych osób na utrzymaniu, a niepodejmowanie proponowanego zatrudnienia argumentuje poszukiwaniem pracy umysłowej oraz potrzebą ukończenia płatnych studiów podyplomowych, które jego zdaniem powinny zostać sfinansowane przez Urząd Pracy. Przedstawiane oferty pracy oraz udział w pracach społecznie użytecznych skarżący odrzucał jako niesatysfakcjonujące. [...] jest przy tym właścicielem nieruchomości gruntowej o powierzchni blisko [...], który to majątek mógłby spieniężyć w celu poprawy sytuacji życiowej. Zatem z materiału dowodowego wynika, że skarżący nie podejmuje żadnej aktywności w kierunku znalezienia jakiegokolwiek zatrudnienia umożliwiającego uzyskanie dochodów i pokrycie potrzeb życiowych. Z akt sprawy wynika, że skarżący został wyrejestrowany w urzędzie pracy jako osoba bezrobotna, bowiem nie wyraził zgody na określenie profilu pomocy. [...] stoi na stanowisku, że powinien otrzymać pomoc pieniężną z pomocy społecznej na pokrycie swych potrzeb i to bez potrzeby uprzedniego jakiegokolwiek zaangażowania się, czy też wykorzystania własnych możliwości znalezienia pracy i zasobów majątkowych. Sąd zauważa, że taka postawa skarżącego jest sprzeczna z zadaniami i celami pomocy społecznej. Z przepisów art. 2 ust. 1 i art. 3 ust. 1 i 2 u.p.s. wynika bowiem, że pomoc społeczna wkracza dopiero tam, gdzie osoba nie jest w stanie własnym działaniem wyjść z sytuacji kryzysowej i zaspokoić swoich niezbędnych potrzeb albo stać się samodzielna życiowo. Skarżący pomija to, że działalność pomocy społecznej oparta jest na wspieraniu aktywności osób fizycznych przez niezbędny czas i nie stanowi ona i nie może stanowić bezwarunkowego rozdawnictwa środków publicznych w postaci świadczeń i zapewnienia wnioskującemu o nią źródła utrzymania. W niniejszej sprawie chodzi o taki rezultat otrzymanej pomocy społecznej, aby skarżący jako osoba w sile wieku, dobrze wykształcona, podjął jak najszybciej aktywność zawodową i w ten sposób zarobił na swoje utrzymanie. Osiągnięcie wyżej wymienionych celów pomocy społecznej nie będzie jednak realne, bez osobistego zaangażowania się skarżącego. W przedmiotowej sprawie zasadniczy problem stanowi brak współdziałania [...] w rozwiązaniu jego trudnej sytuacji życiowej z organami pomocowymi. Skarżący oczekuje pomocy finansowej, bez jakiegokolwiek zaangażowania ze swej strony i uważa, że złożenie wniosku o pomoc i pozostawanie osobą długotrwale bezrobotną, uprawnia go do otrzymania świadczeń pieniężnych. Tymczasem ubiegający się o pomoc od organu pomocy społecznej, musi liczyć się z wzywaniem do ośrodka pomocy społecznej i koniecznością ustalenia przez pracowników socjalnych jego sytuacji osobistej, rodzinnej, dochodowej, majątkowej i w tym celu konieczne jest przeprowadzenie rodzinnego wywiadu środowiskowego lub jego aktualizacja w miejscu zamieszkania wnioskodawcy (art. 107 u.p.s. i § 2 ust. 3-5 rozporządzenia Ministra Pracy i Polityki Społecznej z dnia 8 czerwca 2012 r. w sprawie rodzinnego wywiadu środowiskowego - Dz. U. z 2012 r. poz. 712). W orzecznictwie sądowym wyrażany jest pogląd, że utrudnianie lub uniemożliwianie przeprowadzenia wywiadu środowiskowego, czy też jego aktualizacji może być potraktowane jako brak współdziałania z pracownikiem socjalnym, a przez to może prowadzić do odmowy przyznania świadczenia ( por. wyroki NSA z 19 kwietnia 2011 r. sygn.akt I OSK 59/11, z 5 lipca 2017 r. sygn.akt I OSK 1308/16 ). Sąd podkreśla, że osoba ubiegająca się o pomoc ze środków publicznych zobowiązana jest do współdziałania z pracownikami socjalnymi, którzy z kolei podejmują czynności mające na celu ustalenie sytuacji osobistej wnioskodawcy. Jednym z głównych dowodów stanowiącym podstawę wydania decyzji administracyjnej w przedmiocie zasiłku celowego jest kwestionariusz rodzinnego wywiadu środowiskowego lub aktualizacji wywiadu, który sporządza pracownik socjalny w miejscu zamieszkania wnioskodawcy i na jego podstawie dokonuje analizy i oceny sytuacji danej osoby oraz formułuje wnioski z niej wynikające. Skarżący nie współpracuje z organami pomocy społecznej i odrzuca wszelkie proponowane formy aktywizacji zawodowej. Skarżący odmówił udzielenia informacji na temat stanu zdrowia oraz odmówił podpisania kontraktu socjalnego, którego celem była aktywizacja zawodowa skarżącego. Zgodnie z treścią art. 11 ust.2 u.p.s. brak współdziałania osoby wnioskującej o środki z pomocy społecznej może stanowić podstawę do odmowy świadczenia. Aby uzyskać środki na pokrycie uzasadnionych potrzeb skarżący musiał się liczyć się z tym, że pracownik socjalny zażąda od niego złożenia pewnych oświadczeń, przedstawienia dokumentów, będzie dążył do podjęcia przez stronę pewnych zobowiązań – choćby poprzez zawarcie kontraktu socjalnego w ramach współdziałania w rozwiązaniu problemów osoby, jej aktywizacji życiowej, zawodowej. Nowoczesny model pomocy społecznej opiera się na współpracy osoby potrzebującej i pracownika socjalnego w celu przywrócenia osoby ubiegającej się o pomoc do pożądanej roli jaką pełni jednostka w społeczeństwie, a nie na zapewnieniu utrzymania osobie, która twierdzi, że nie może zarobić na swoje utrzymanie. Zdaniem Sądu Samorządowe Kolegium Odwoławcze wyjaśniło w sposób dokładny i wszechstronny stan faktyczny sprawy, zatem organ odwoławczy, mając na uwadze zgromadzony przez organ pierwszej instancji materiał dowodowy, wyjaśnił i trafnie ocenił istotne dla sprawy okoliczności przesądzające za odmową udzielenia pomocy skarżącemu. Organ wskazał, że skarżący jest osobą w wieku produkcyjnym, że nie istnieją jakiekolwiek przeszkody zdrowotne w podjęciu przez niego zatrudnienia, że ma możliwość sprzedaży części swoich zasobów majątkowych, aby poprawić swą sytuację materialną. Dodatkowo organ wskazał na niepodejmowanie współpracy przez skarżącego z pracownikami socjalnymi celem zawarcia kontraktu socjalnego. Argumenty i motywy jakie legły u podstaw wydania zaskarżonej decyzji znajdują potwierdzenie w materiale dowodowym sprawy. Biorąc pod uwagę powyższe Sąd na podstawie art. 151 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2018 r. poz. 1302 ze zm.) orzekł, jak w sentencji wyroku.