I SA/Wa 360/21

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Małgorzata Boniecka – Płaczkowska (spr.) Sędziowie: WSA Gabriela Nowak WSA Elżbieta Lenart po rozpoznaniu w dniu 10 listopada 2021 r. na posiedzeniu niejawnym, w trybie uproszczonym sprawy ze skargi W. A. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w [...] z dnia [...] grudnia 2020 r., nr [...] w przedmiocie odmowy umorzenia należności z tytułu wypłaconych świadczeń z funduszu alimentacyjnego uchyla zaskarżoną decyzję oraz decyzję Burmistrza [...] z [...] września 2020 r., nr [...]. Zaskarżoną decyzją z [...] grudnia 2020 r., nr [...] Samorządowe Kolegium Odwoławcze w [...], po rozpoznaniu odwołania W. A., utrzymało w mocy decyzję Burmistrza Miasta [...] z [...] września 2020 r., nr [...] orzekającą o odmowie umorzenia zaległości tytułem zobowiązania alimentacyjnego w zakresie świadczeń z funduszu alimentacyjnego za okres od 1 lutego 2015 r. do 31 maja 2018 r. w kwocie [...] zł plus odsetki. W uzasadnieniu Kolegium wskazało, że decyzją Burmistrza Miasta [...] z [...] lutego 2015 r., nr [...] orzeczono o przyznaniu J. A. świadczenia z funduszu alimentacyjnego na K. A. w kwocie [...] zł miesięcznie na okres od 1 lutego 2015 r. do 30 września 2015 r. Decyzją Burmistrza Miasta [...] z [...] października 2015 r., nr [...] przyznano K. A. świadczenie na okres od 1 października 2015 r. do 30 września 2016 r., a następnie decyzją z [...] listopada 2016 r., nr [...] na okres od 1 października 2016 r. do 30 września 2017 r. oraz decyzją z [...] listopada 2016 r., nr [...] na okres od 1 października 2017 r. do 30 września 2018 r. Decyzją Burmistrza Miasta [...] z [...] lutego 2015 r., nr [...] orzeczono o przyznaniu B. A. świadczenia z funduszu alimentacyjnego w kwocie [...] zł miesięcznie na okres od 1 lutego 2015 r. do 30 września 2015 r. Następnie decyzją tego organu z [...] października 2015 r., nr [...] na okres od 1 października 2015 r. do 30 września 2016 r., decyzją z [...] listopada 2016 r., nr [...] na okres od 1 października 2016 r. do 30 września 2017 r. oraz decyzją z [...] listopada 2016 r., nr [...] na okres od 1 października 2017 r. do 30 września 2018 r. Burmistrz Miasta [...] decyzją z [...] czerwca 2018 r., nr [...] uchylił w całości decyzję własną z [...] listopada 2016 r., nr [...] o przyznaniu K. A. świadczenia z funduszu alimentacyjnego na okres od 1 października 2017 r. do 30 września 2018 r. Następnie decyzją z [...] czerwca 2018 r., nr [...] uchylił w całości własną decyzję z [...] listopada 2016 r., nr [...] o przyznaniu B. A. świadczenia na okres od 1 października 2017 r. do 30 września 2018 r. Pismem z 8 lipca 2020 r. W. A. wniósł o umorzenie zadłużenia względem Funduszu Alimentacyjnego w kwocie [...] zł z tytułu wypłaconych świadczeń na rzecz dzieci: K. A. i B. A. W uzasadnieniu wniosku wskazał, że jest inwalidą o znacznym stopniu niepełnosprawności, [...]. Jako przyczynę powstania zaległości wskazał brak renty inwalidzkiej w okresie 2014 r. - 2017 r. Wyjaśnił, że utrzymuje się z świadczenia rentowego w wysokości 910,52 zł (kwota do wypłaty po potrąceniach komorniczych) oraz korzysta z usług opiekuńczych miejscowego ośrodka pomocy społecznej. Podał, że jest osobą niepełnosprawną w stopniu znacznym, co potwierdza orzeczenie o stopniu niepełnosprawności z [...] stycznia 2019 r. Choruje na [...]. Organ I instancji ustalił, że egzekucja zobowiązań alimentacyjnych w kwocie nie niższej niż wysokość ustalonych alimentów nie była skuteczna przez ostatnie 36 miesięcy. Badając natomiast sytuację rodzinną i dochodową ustalił, że wnioskodawca ma 65 lat i prowadzi jednoosobowe gospodarstwo domowe. Jego dochodem jest renta w wysokości 1552 zł, która objęta jest zajęciem komorniczym na kwotę [...] zł. Miesięczne wydatki wnioskodawcy, to czynsz (250 zł), energia elektryczna (100 zł), abonament telefoniczny (40 zł), transport (40/50 zł), leki (250 zł). Wnioskodawca korzysta również z usług opiekuńczych tutejszego ośrodka pomocy społecznej. Jakkolwiek wnioskodawca wskazał, że nie posiada żadnego majątku, to w piśmie Komornika Sądowego przy Sądzie Rejonowym w [...] z [...] lipca 2020 r. wskazano, że toczy się egzekucja z nieruchomości, tj. garażu. Organ I instancji ustalił, że na [...] lipca 2020 r. całkowite zadłużenie z tytułu wypłaconych świadczeń z Funduszu Alimentacyjnego, po uwzględnieniu kwot nienależnie pobranych świadczeń przez wierzycielkę, wynosi [...] zł. Decyzją z [...] września 2020 r. Burmistrz Miasta [...] orzekł o odmowie umorzenia należności z tytułu wypłaconych świadczeń z funduszu alimentacyjnego na rzecz osób uprawnionych za okres od 1 lutego 2015 r. do 31 maja 2018 r. w wysokości [...] zł plus odsetki. Od decyzji tej odwołanie wniósł W. A. W uzasadnieniu wskazał, że jego sytuacja finansowa i zdrowotna jest trudna, dlatego nie jest w stanie spłacić zobowiązań wobec funduszu alimentacyjnego. Podkreślił, że jest osobą schorowaną, [...]. Rozpoznając sprawę Samorządowe Kolegium Odwoławcze w [...] wskazało, że podstawę rozstrzygnięcia stanowi przepis art. 30 ustawy z 7 września 2007 r. o pomocy osobom uprawnionym do alimentów (tj. Dz.U. z 2020 r. poz. 808), zgodnie z którym: ust 1. Organ właściwy dłużnika może umorzyć należności, o których mowa w art 28 ust 1 pkt 1, 2 i 4 ustawy, w łącznej wysokości: 1) 30%, jeżeli egzekucja wobec dłużnika alimentacyjnego jest skuteczna przez okres 3 lat w wysokości miesięcznej nie niższej niż wysokość zasądzonych alimentów; 2) 50%, jeżeli egzekucja wobec dłużnika alimentacyjnego jest skuteczna przez okres 5 lat w wysokości miesięcznej nie niższej niż wysokość zasądzonych alimentów; 3) 100%, jeżeli egzekucja wobec dłużnika alimentacyjnego jest skuteczna przez okres 7 lat w wysokości miesięcznej nie niższej niż wysokość zasądzonych alimentów. ust. 2. Organ właściwy wierzyciela może na wniosek dłużnika alimentacyjnego umorzyć jego należności z tytułu wypłaconych świadczeń z funduszu alimentacyjnego łącznie z odsetkami w całości lub w części, odroczyć termin płatności albo rozłożyć na raty, uwzględniając sytuację dochodową i rodzinną. ust. 3. Umorzenie należności następuje w drodze decyzji administracyjnej. Kolegium podkreśliło, że świadczenia z funduszu alimentacyjnego wypłacane są "w zastępstwie" osoby zobowiązanej i osoba ta co do zasady musi liczyć się z tym, że państwo będzie dochodzić zwrotu świadczeń z funduszu alimentacyjnego wypłaconych osobom uprawnionym. Jednakże ustawodawca nie wyłączył możliwości modyfikacji obowiązku ciążącego na dłużniku alimentacyjnym, w tym możliwości zwolnienia dłużnika z obowiązku zwrotu poprzez częściowe lub całkowite umorzenie należności z tytułu wypłaconych świadczeń z funduszu alimentacyjnego lub udzielenie ulgi w ich spłacie. Kolegium wskazało, że prawidłowo organ I instancji, w pierwszej kolejności rozpatrzył wniosek W. A. na podstawie art. 30 ust. 1 ustawy . Z zaświadczenia Komornika Sądowego przy Sądzie Rejonowym w [...] z [...] lipca 2020 r. wynika, że obecnie prowadzi on postępowanie egzekucyjne przeciwko W. A., jako dłużnikowi alimentacyjnemu, na rzecz wierzycieli: B. A. i K. A., Burmistrza Miasta [...], a egzekucja wobec dłużnika alimentacyjnego nie była skuteczna przez ostatnie 3 lata w wysokości miesięcznej nie niższej niż wysokość zasądzonych alimentów. Kolegium podzieliło stanowisko organu I instancji, zgodnie z którym brak jest podstaw do umorzenia należności dłużnika alimentacyjnego na podstawie art. 30 ust. 1 ustawy o pomocy osobom uprawnionym do alimentów, gdyż egzekucja świadczeń alimentacyjnych nie była skuteczna w żadnym z wymienionych w tym przepisie okresów. Odnosząc się do rozpatrzenia wniosku W. A. na podstawie art. 30 ust. 2 ustawy Kolegium wskazało, że właściwy organ może ograniczyć nałożony na dłużnika obowiązek zwrotu należności z tytułu wypłaconych świadczeń z funduszu alimentacyjnego i umorzyć te należności w całości lub części albo udzielić ulgi w ich spłacie. Rozstrzygnięcie w tym przedmiocie ma charakter uznaniowy. Przepis art. 30 ust. 2 ustawy stanowi, że organ właściwy wierzyciela "może" na wniosek dłużnika alimentacyjnego umorzyć jego należności z tytułu wypłaconych świadczeń z funduszu alimentacyjnego łącznie z odsetkami w całości lub w części, odroczyć termin płatności albo rozłożyć na raty, uwzględniając sytuację dochodową i rodzinną. Oznacza to, że uwzględnienie wniosku dłużnika alimentacyjnego ustawodawca pozostawił do swobodnego uznania organu. Kolegium podkreśliło, że umorzenie należności dłużnika alimentacyjnego jest najdalej idącą ulgą w spłacie zobowiązań dłużnika alimentacyjnego i dlatego ma charakter wyjątkowy. Powinno mieć miejsce tylko w razie stwierdzenia, że sytuacja dochodowa i rodzinna zobowiązanego w ogóle uniemożliwia mu wywiązanie się z ciążącego na nim obowiązku. Instytucja umorzenia należności alimentacyjnych jest środkiem szczególnym i stosowana być powinna jedynie wobec osób, które pomimo starań nie są w stanie w jakikolwiek sposób przezwyciężyć trudnych sytuacji życiowych lub ich pokonać przy wykorzystaniu własnych uprawnień, zasobów i możliwości. Kolegium zwróciło uwagę na nieścisłość oświadczenia majątkowego odwołującego, który stwierdził, że majątku, w tym nieruchomości nie posiada, z informacją komornika o prowadzonej egzekucji z nieruchomości (garażu). Kolegium stwierdziło, że organ I instancji rozważył sytuację dochodową i rodzinną dłużnika słusznie oceniając, że nie ma ona charakteru szczególnego i wyjątkowego na tle innych uprawnionych, co uzasadniałoby przychylenie się do jego prośby zawartej we wniosku. Zdaniem organu, jakkolwiek są podstawy do przyjęcia, że sytuacja dochodowa i życiowa odwołującego jest trudna, to nie jest na tyle wyjątkowa, aby uzasadniała przyznanie maksymalnej ulgi w spłacie zobowiązań, poprzez ich umorzenie w całości. Organ podkreślił, że zasadą jest egzekwowanie należności, natomiast umorzenie, jako stanowiące przerzucenie obowiązków utrzymania dzieci dłużników na wszystkich podatników, wymaga wystąpienia szczególnych okoliczności. Wobec tego trudna sytuacja sama w sobie nie jest w orzecznictwie uznawana za przesłankę umożliwiająca zastosowanie wnioskowanej ulgi w żądanym zakresie. W ocenie Kolegium trudna sytuacja finansowa jest cechą większości dłużników alimentacyjnych, za których świadczenia na rzecz osób uprawnionych wypłaca fundusz alimentacyjny. Sytuacja ta mogłaby uzasadniać umorzenie należności tylko w przypadku, gdyby w sposób istotny odbiegała od sytuacji innych zobowiązanych, np. w wyniku wypadku losowego, klęski żywiołowej. Wspomniany przepis nie może być natomiast wykorzystywany do uwalniania dłużników alimentacyjnych od obowiązku zwrotu należności wypłaconych osobie uprawnionej z funduszu alimentacyjnego. Kolegium podkreśliło, że organ I instancji dostrzegając problemy z jakimi boryka się odwołujący wskazał na zasadność wnioskowania o inne formy wsparcia, a mianowicie odroczenie spłaty występującego zadłużenia, czy o rozłożenia na raty, a w dalszej dopiero kolejności o umorzenie. Skargę na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w [...] z [...] grudnia 2020 r. złożył W. A. W skardze podniósł, że jego sytuacja finansowa i zdrowotna jest bardzo trudno i nie jest w stanie spłacić zobowiązań. Skarżący oświadczył, że jest inwalidą z orzeczonym znacznym stopniem niepełnosprawności, [...]. Wyjaśnił, że zaległości z tytułu płatności alimentów na rzecz dzieci powstały po "zabraniu" renty inwalidzkiej w 2014 r., którą otrzymywał od 2002 r. i przeznaczał na spłatę alimentów. Dodał, że względu na pogarszający się stan zdrowia nie był w stanie podjąć pracy i płacić alimentów. W odpowiedzi na skargę Samorządowe Kolegium Odwoławcze w [...], podtrzymało stanowisko zawarte w uzasadnieniu zaskarżonej decyzji i wniosło o oddalenie skargi. Skarżący pismem z 7 czerwca 2021 r. złożył wniosek o rozpoznanie sprawy w trybie uproszczonym, czemu organ nie sprzeciwił się. Wobec tego Sąd rozpoznał sprawę w powyższym trybie - na podstawie art. 119 pkt 2 ppsa w zw. z art. 120 ppsa. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie, zważył co następuje : Skarga jest zasadna. Wniosek skarżącego podlegał rozpoznaniu na podstawie przepisów ustawy z 7 września 2007 r. o pomocy osobom uprawnionym do alimentów. Zgodnie z art. 27 ust. 1 tej ustawy dłużnik alimentacyjny jest zobowiązany do zwrotu organowi właściwemu wierzyciela należności w wysokości świadczeń wypłaconych z funduszu alimentacyjnego osobie uprawnionej, łącznie z ustawowymi odsetkami. Wynikający z tego przepisu obowiązek dłużnika alimentacyjnego dotyczący zwrotu należności nie jest jednak bezwzględny. W określonych sytuacjach i przy spełnieniu ustawowych przesłanek obowiązek ten może bowiem być ograniczony, bądź całkowicie zniesiony, o czym stanowi art. 30 ustawy, którego treść organ w całości przytoczył. W niniejszej sprawie bezspornym jest, z przyczyn omówionych w decyzjach, że skarżący nie spełniał przesłanek umorzenia należności alimentacyjnych określonych w art. 30 ust. 1 ustawy. Zatem prawidłowo organy badały przesłanki umorzenia na podstawie art. 30 ust. 2 ustawy. Wskazać należy, że rozstrzygnięcie na tej podstawie prawnej zapada w ramach, tzw. uznania administracyjnego. Jakkolwiek uznaniowy charakter decyzji podejmowanych w przedmiocie umorzenia należności oznacza, że organ orzekający może, ale nie musi umorzyć należności, to jednak decyzje wydane w tym zakresie muszą być starannie uzasadnione stosownie do dyspozycji art. 107 § 3 kpa. W szczególności dotyczy to decyzji odmownych, które powinny być przekonująco i jasno uzasadnione, zarówno co do faktów, jak i co do prawa, w taki sposób, by nie było wątpliwości, że wszystkie okoliczności istotne dla sprawy zostały wszechstronnie rozważone i ocenione, a ostateczne rozstrzygnięcie jest ich logiczną konsekwencją. Z decyzji musi wynikać między innymi, że organ nie pozostawił poza swoimi rozważaniami argumentów podnoszonych przez stronę, nie pominął istotnych dla rozstrzygnięcia sprawy materiałów dowodowych lub nie dokonał oceny tych materiałów wbrew zasadom logiki lub doświadczenia życiowego. W niniejszej sprawie organy uchybiły tym wymogom. Natomiast Kolegium w uzasadnieniu decyzji de facto ograniczyło się do powtórzenia stanowiska organu I instancji, bez szczegółowego odniesienia się do zarzutów odwołania i zebranych w sprawie dowodów. Organ II instancji ma obowiązek nie tylko rozpoznać odwołanie, ale także rozpatrzeć sprawę ponownie w jej całokształcie, w tym odnieść się do zarzutów odwołania. Podnieść należy, że przepis art. 30 ust. 2 ustawy o pomocy osobom uprawnionym do alimentów wskazuje, m in. na możliwość zastosowania ulgi w postaci umorzenia w całości lub w części należności z tytułu wypłaconych świadczeń z funduszu alimentacyjnego wraz z odsetkami. Skarżący wnosząc o umorzenie należności, nie określił, czy wnioskuje o umorzenie ich w całości, czy w części. Jednakże organ, który obowiązany jest działać w zgodzie z art. 7, 8 i 9 kpa, powinien przed rozpoznaniem wniosku pouczyć skarżącego o treści art. 30 ust. 2 ustawy, czego w niniejszej sprawie nie uczynił. Wobec tego stanowisko organu I instancji (nie zakwestionowane przez organ odwoławczy), że skarżący w pierwszej kolejności powinien wystąpić o odroczenie terminu płatności lub o rozłożenie należności na raty jest nieuprawnione, wobec braku wcześniejszego pouczenia skarżącego o innych ulgach wynikających z treści powyższego przepisu. Wprawdzie należy zgodzić się z organami, że umorzenie należności dłużnika alimentacyjnego jest najdalej idącą ulgą w spłacie jego zobowiązań, jednakże z treści wyżej powołanego przepisu nie wynika, że strona ma obowiązek zachowania kolejności żądając zastosowania określonej w przepisie ulgi. Nie można podzielić stanowiska organów, że sytuacja zdrowotna, osobista oraz finansowa skarżącego nie odbiega od sytuacji innych dłużników alimentacyjnych. Zważyć należy, że art. 30 ust. 2 ustawy o pomocy osobom uprawnionym do alimentów wskazuje, że organy zobowiązane są do uwzględnienia sytuacji dochodowej dłużnika, na co składają się nie tylko otrzymywane z różnych tytułów dochody, ale także i innych okoliczności, takich jak stan zdrowia i możliwości uzyskania dochodu oraz sytuacji rodzinnej dłużnika, na co składa się ustalenie nie tylko prowadzenia, np. samodzielnie gospodarstwa domowego, ale i ustalenie tego czy i jakie świadczenia są ponoszone na to gospodarstwo (por. wyrok NSA z 21 października 2008 r., sygn. akt I OSK 1685/07). Jak wynika z akt sprawy skarżący jest inwalidą o znacznym stopniu niepełnosprawności – [...]. Choruje na [...]. Ma 66 lat. Powyższe okoliczności faktycznie eliminują skarżącego z rynku pracy, w celu poprawy swojej sytuacji finansowej. Skarżący prowadzi jednoosobowe gospodarstwo domowe, a jego dochodem są: renta w wysokości 1552 zł oraz dodatek pielęgnacyjny w kwocie 229,91 zł objęte zajęciem komorniczym w kwocie [...] zł. Po odjęciu zajęcia komorniczego skarżącemu pozostaje do dyspozycji 910,52 zł. Z kwoty tej ponosi miesięczne wydatki tytułem opłat za czynsz - 250 zł, energię elektryczną – 100 zł, abonament telefoniczny – 40 zł, transport - 40/50 zł, zakup leków -250 zł. Tych stałych wydatków organy nie kwestionowały. Nie sposób więc zgodzić się z organami, że sytuacja skarżącego, mającego 66 lat, [...], któremu po potrąceniach komorniczych pozostaje do dyspozycji 910,52 zł i z której ponosi stałe wyżej wskazane wydatki, nie odbiega w sposób istotny od sytuacji innych dłużników alimentacyjnych. O ile zgodzić się należy z organami, że dłużnicy alimentacyjni borykają się z problemami finansowymi, to jednakże inwalidztwo skarżącego ([...]), niezdolność do pracy (co wynika z orzeczenia o znacznym stopniu niepełnosprawności), jego wiek, choroby powodują, że sytuacja skarżącego jest odmienna od, np. dłużników będących w wieku produkcyjnym, zdrowych i mogących pracować lub w pełni sprawnych fizycznie emerytów. Organy podniosły, że skarżący ma majątek, którym jest garaż. W skardze skarżący wskazał, że garaż jest majątkiem wspólnym jego i byłej żony. Z pisma Komornika przy Sądzie Rejonowym w [...] z [...] lipca 2020 r. wynika, że prowadzona jest egzekucja z garażu. Jednakże organy nie ustaliły, czy egzekucja została przeprowadzona, jakie kwoty zostały z niej uzyskane i jakie zobowiązania skarżącego i w jakiej wysokości zostały na skutek egzekucji zaspokojone. Powyższe ma istotne znaczenie dla oceny sytuacji finansowej skarżącego i możliwości spłaty zaległości alimentacyjnych, a wobec tego oceny, czy uzasadniony jest jego wniosek o umorzenie należności w całości lub w części z tytułu wypłaconych świadczeń. Wskazać należy, że możliwość wydania decyzji o jakiej mowa w art. 30 ust. 2 ustawy jest uzależniona od prawidłowego ustalenia stanu faktycznego sprawy i jego oceny w kontekście przesłanek wskazanych w tym przepisie, przy zachowaniu reguł określonych w art. 7 kpa, art. 77 § 1 kpa oraz art. 80 kpa. W realiach przedmiotowej sprawy warunki powyższe, z przyczyn wyżej omówionych, nie zostały spełnione. W konsekwencji tych uchybień naruszony został przepis art. 30 ust. 2 ustawy albowiem co najmniej przedwczesne było stwierdzenie braku podstaw zarówno do umorzenia należności z tytułu wypłaconych świadczeń z funduszu alimentacyjnego łącznie z odsetkami chociażby w części, jak i zastosowania, którejś z pozostałych ulg wynikających z tego przepisu. Jak wyżej zaznaczono skarżący przed wydaniem decyzji przez organ I instancji powinien być poinformowany o treści art. 30 ustawy. Mając na uwadze wszystkie wyżej wskazane okoliczności Sąd z mocy art. 145 § 1 pkt 1 lit. a) i lit. c) ppsa orzekł jak w sentencji wyroku. Ponownie rozpoznając sprawę organ uwzględni stanowisko przedstawione w niniejszym uzasadnieniu.