I SA/Wa 38/23

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie w składzie następującym: Przewodniczący sędzia WSA Joanna Skiba, sędzia WSA Bożena Marciniak (spr.), asesor WSA Anna Milicka-Stojek, po rozpoznaniu w dniu 23 maja 2023 r. na posiedzeniu niejawnym w trybie uproszczonym sprawy ze skargi A. Z. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Płocku z dnia 21 października 2022 r. nr KO-899/4103/434/22 w przedmiocie odmowy przyznania prawa do świadczenia pielęgnacyjnego oddala skargę. Decyzją z 21 października 2022 r., nr KO-899/4103/434/22, Samorządowe Kolegium Odwoławcze w [...] utrzymało w mocy decyzję Prezydenta Miasta P. z 22 lipca 2022 r., nr DŚR.4014.000854.2022, o odmowie przyznania świadczenia pielęgnacyjnego. Zaskarżona decyzja zapadła w następującym stanie faktycznym i prawnym; Wnioskiem z 28 marca 2022 r. (data wpływu do organu) A. Z. wystąpiła o ustalenie prawa do świadczenia pielęgnacyjnego z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w związku z opieką nad niepełnosprawnym mężem S. Z. Decyzją z 27 kwietnia 2022 r., nr DŚR.4014.000716.2022, Prezydent Miasta P. odmówił A. Z. przyznania wnioskowanego świadczenia. Decyzją z 24 czerwca 2022 r., nr KO-597/4103/259/22, Samorządowe Kolegium Odwoławcze w [...] uchyliło decyzję organu pierwszej instancji z dnia 27 kwietnia 2022 r. i przekazało temu organowi sprawę do ponownego rozpatrzenia. Decyzją z 22 lipca 2022 r. Prezydent Miasta P. odmówił A. Z. prawa do wnioskowanego świadczenia. Odwołanie od powyższej decyzji złożyła A. Z. Decyzją z 21 października 2022 r. Samorządowe Kolegium Odwoławcze w [...] utrzymało w mocy decyzję Prezydenta Miasta P. z 22 lipca 2022 r. W uzasadnieniu powyższego rozstrzygnięcia organ odwoławczy nie podzielił oceny Prezydenta, że w sprawie wystąpiła negatywna przesłanka do przyznania świadczenia wynikająca z art. 17 ust. 1b ustawy. W tym zakresie organ powołał się na treść wyroku Trybunału Konstytucyjnego z 21 października 2014 r., sygn. akt K 38/13 oraz orzecznictwo sądów administracyjnych. Zdaniem organu odwoławczego, w niniejszej sprawie nie budzi również wątpliwości legitymowanie się przez osobę wymagającą opieki orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności, jak też istnienie obowiązku alimentacyjnego żony wobec męża. Wątpliwości organu odwoławczego budzi natomiast spełnienie przesłanki rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w związku ze sprawowaniem opieki. W ocenie Kolegium, wnioskodawczyni nie zalicza się bowiem do żadnej z grup wskazanych w art. 17 ust. 1 ustawy, to jest osób, które rezygnują lub nie podejmują zatrudnienia z uwagi tylko i wyłącznie na konieczność sprawowania opieki nad osobą niepełnosprawną w stopniu znacznym. Kolegium wskazało, że ostatnie zatrudnienie wnioskodawczyni trwało od 11 lutego 2020 r. do 31 maja 2021 r. na stanowisku sprzedawcy oraz kasjera-sprzedawcy w sklepie spożywczym. Zgodnie z treścią świadectwa pracy stosunek pracy ustał wraz z upływem czas, na który umowa była zawarta. Wówczas mąż wnioskodawczyni legitymował się już orzeczeniem z 9 października 2020 r. o znacznym stopniu niepełnosprawności ze wskazaniem konieczności stałej lub długotrwałej opieki lub pomocy innej osoby w związku ze znacznie ograniczoną możliwością samodzielniej egzystencji, przy czym wskazano, że niepełnosprawność istnieje od dnia 25 czerwca 2015 r., natomiast ustalony stopień datuje się od dnia 25 sierpnia 2016 r. Ponadto, jak wynika z wyjaśnień wnioskodawczyni złożonych przed organem odwoławczym, w okresie 2012 r. - 31 maj 2021 r. była ona bez przerwy aktywna na rynku pracy i pracowała. Okoliczność, że zakończenie ostatniego zatrudnienia nie było spowodowane tylko i wyłącznie koniecznością opieki nad mężem potwierdzają wyjaśnienia wnioskodawczyni, że od 31 maja 2021 r. nigdzie nie pracuje, ale szukała i szuka pracy na własną rękę, jest też zarejestrowana w MUP. Wnioskodawczyni zeznała również, że chciałaby znaleźć pracę poza handlem, bowiem jest to praca stresująca. Zaznaczyła, że najchętniej podjęłaby pracę jednozmianową. Zdaniem organu odwoławczego, powyższe prowadzi do wniosku, że wnioskodawczyni jest osobą chętną do podjęcia pracy, aktywnie jej poszukującą. Organ podkreślił, że nie kwestionuje problemów zdrowotnych męża skarżącej i faktu wspierania go przez żonę w codziennym funkcjonowaniu, do czego wnioskodawczyni jest zobowiązana zgodnie z Kodeksem rodzinnym i opiekuńczym. Jednakże, zgodnie z utrwalonym orzecznictwem sądów administracyjnych, art. 17 ust. 1 ustawy należy stosować wyłącznie do takich stanów faktycznych, w których zakres opieki wyklucza możliwość podjęcia jakiejkolwiek pracy zarobkowej. Z materiału dowodowego zgromadzonego w niniejszej sprawie wynika, że wnioskodawczyni wspiera męża w jego codziennym funkcjonowaniu poprzez pomoc w organizowaniu świadczeń medycznych (wizyt lekarskich, pomocy w rehabilitacji), pomoc w wieczornej kąpieli, przy ubieraniu i rozbieraniu, towarzyszenie w spacerach, wykonywanie czynności związanych z prowadzeniem gospodarstwa domowego (gotowanie, sprzątanie, pranie, robienie zakupów). Jednakże, podając, że od czasu ustania ostatniego zatrudnienia chciałaby podjąć pracę i jej szuka wnioskodawczyni sama oceniła, że czynności opiekuńcze wykonywane przez nią wobec męża nie są na tyle absorbujące aby stanowiły dla niej przeszkodę w wykonywaniu pracy zarobkowej. Ze złożonych przez stronę wyjaśnień wynika, że S. Z. jest osobą, która samodzielnie dba o higienę osobistą, porusza się o kulach, samodzielnie zażywa leki oraz spożywa posiłki przygotowane przez żonę, jest w stanie samodzielnie zrobić sobie kanapkę z przygotowanych produktów. Ponadto, w sprawowaniu opieki nad mężem strona może liczyć na pomoc córki A. i syna M., którzy czasem pomagają rodzicom finansowo. Córka A. mieszka w Holandii, ale utrzymuje dobre relacje z rodzicami. Syn M. mieszka i pracuje w P., utrzymuje dobre relacje z rodzicami, odwiedza ich, wychodzi z ojcem na spacer, dokonuje u rodziców drobnych napraw, czasem zrobi zakupy spożywcze, kupi leki. Wobec powyższego, zdaniem Kolegium, w sprawie nie została spełniona przesłanka wynikająca z art. 17 ust. 1 ustawy, to jest przesłanka niepodejmowania lub rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w celu sprawowania przez wnioskodawczynię osobistej opieki nad niepełnosprawnym mężem. Nie zachodzi bowiem związek przyczynowy między koniecznością sprawowania opieki nad mężem a niepodejmowaniem lub rezygnacją z zatrudnienia. Skargę na powyższą decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w [...] do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie złożyła A. Z. zarzucając temu rozstrzygnięciu naruszenie prawa materialnego mającego istotny wpływ na wydanie zaskarżonej decyzji, to jest art. 17 ust. 1 pkt 4 ustawy z 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych poprzez uznanie, że stan zdrowia osoby niepełnosprawnej oraz zakres sprawowanej nad tą osobą opieki nie wymaga rezygnacji z zatrudnienia przez skarżącą. Powołując się na powyższe skarżąca wniosła o uchylenie zaskarżonej decyzji oraz poprzedzającej ją decyzji organu pierwszej instancji i zasądzenie na rzecz skarżącej kosztów postępowania. Skarżąca uzasadniła, że organ w ogóle nie wziął pod uwagę ustaleń wywiadu środowiskowego, w trakcie którego pracownik socjalny w żaden sposób nie zakwestionował samego faktu sprawowania opieki jak i zakresu czynności opiekuńczych deklarowanych przez samą skarżącą w złożonym oświadczeniu. Ponadto, organ dokonał pobieżnej oceny oświadczenia skarżącej odnoszącego się do zakresu i harmonogramu sprawowanej opieki. Zdaniem skarżącej, wskazane dokumenty w wystarczający sposób potwierdzają, że jej małżonek potrzebuje w opisanym w tych dokumentach zakresie codziennej, stałej opieki. Ponadto, co istotne, okoliczność niemożności samodzielnego funkcjonowania męża skarżącej bez stałej lub długotrwałej opieki drugiej osoby w związku ze znacznie ograniczoną możliwością samodzielnej egzystencji potwierdził wyspecjalizowany w tym zakresie organ zaliczający osobę niepełnosprawną do grupy osób ze znacznym stopniem niepełnosprawności. W odpowiedzi na skargę Samorządowe Kolegium Odwoławcze w [...] wniosło o jej oddalenie podtrzymując stanowisko wyrażone w zaskarżonej decyzji. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie zważył, co następuje: Skarga jest niezasadna. Zaskarżona decyzja została wydana na podstawie art. 17 ust. 1 ustawy z 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych (Dz. U. z 2020 r., poz. 111 ze zm.), dalej zwanej "ustawą", "ustawą z 28 listopada 2003 r." lub "ustawą o świadczeniach rodzinnych". Zgodnie z powołanym przepisem, świadczenie pielęgnacyjne z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej przysługuje: 1) matce albo ojcu, 2) opiekunowi faktycznemu dziecka, 3) osobie będącej rodziną zastępczą spokrewnioną w rozumieniu ustawy z dnia 9 czerwca 2011 r. o wspieraniu rodziny i systemie pieczy zastępczej, 4) innym osobom, na których zgodnie z przepisami ustawy z dnia 25 lutego 1964 r. - Kodeks rodzinny i opiekuńczy, ciąży obowiązek alimentacyjny, z wyjątkiem osób o znacznym stopniu niepełnosprawności - jeżeli nie podejmują lub rezygnują z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w celu sprawowania opieki nad osobą legitymującą się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności albo orzeczeniem o niepełnosprawności łącznie ze wskazaniami: konieczności stałej lub długotrwałej opieki lub pomocy innej osoby w związku ze znacznie ograniczoną możliwością samodzielnej egzystencji oraz konieczności stałego współudziału na co dzień opiekuna dziecka w procesie jego leczenia, rehabilitacji i edukacji. Z powyższej regulacji wynika, że świadczenie pielęgnacyjne przyznawane jest z powodu niemożności wykonywania pracy zarobkowej w związku z koniecznością zapewnienia stałej lub długotrwałej opieki niepełnosprawnemu członkowi rodziny, a nie tylko z racji samego sprawowania opieki. Pod pojęciem opieki stałej oraz długoterminowej należy z kolei rozumieć stałą pieczę nad osobą wymagającą opieki, a także gotowość i możliwość udzielenia pomocy w sytuacji, gdy tylko taka potrzeba w danym momencie zaistnieje. Określenia te wskazują więc, że aby uzyskać przedmiotowe świadczenie osoba o nie wnioskująca musi sprawować stałą opiekę nad osobą niepełnosprawną i być jej niezbędna w tak znacznym wymiarze, że w związku z tym rezygnuje lub nie podejmuje zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej, a między tymi okolicznościami zachodzi bezpośredni związek przyczynowy. W orzecznictwie sądów administracyjnych trafnie podnosi się, że omawiany przepis stosować zatem należy wyłącznie do takich stanów faktycznych, w których konieczność sprawowania opieki i jej zakres wymuszają na opiekunie osoby niepełnosprawnej rezygnację z aktywności zawodowej. Świadczenie pielęgnacyjne ma bowiem być swego rodzaju rekompensatą za rezygnację z zatrudnienia z uwagi na konieczność opieki nad osobą bliską, która tego wymaga. Z tego właśnie powodu musi istnieć bezpośredni związek między rezygnacją z zatrudnienia (albo jego niepodejmowaniem) a sprawowaną opieką. Świadczenie pielęgnacyjne nie jest bowiem przyznawane za samą opiekę nad niepełnosprawną osobą bliską, gdyż ta wynika z prawnego i moralnego obowiązku, lecz za faktyczny brak możliwości podjęcia zatrudnienia z powodu konieczności sprawowania tej opieki lub za rezygnację z zatrudnienia w celu jej sprawowania (por. wyrok Naczelnego Sądu Administracyjnego z 24 czerwca 2021 r., sygn. akt I OSK 351/21, Lex nr 3211543). Świadczenie pielęgnacyjne nie może być również traktowane jako zastępcze źródło dochodu. Zatem rozpoznając wniosek o przyznanie przedmiotowego świadczenia organ administracji obowiązany jest ustalić czy istnieje związek między niepodejmowaniem pracy (rezygnacją z zatrudnienia) a sprawowaniem opieki nad osobą niepełnosprawną. Tym samym musi ustalić rozmiar faktycznie sprawowanej opieki w kontekście braku możliwości podjęcia pracy. W tej sytuacji nie można podzielić stanowiska skarżącej, że powyższe ustalenia należy utożsamiać z oceną wskazań dotyczących osoby niepełnosprawnej wynikających z treści orzeczenia o znacznym stopniu niepełnosprawności wydanego przez wyspecjalizowany w tym zakresie organ. Poza sporem bowiem pozostaje, że w przypadku osób z orzeczonym znacznym stopniem niepełnosprawności w rozumieniu art. 3 pkt 21 ustawy z 28 listopada 2003 r. nie podlega badaniu w toku innego postępowania administracyjnego, czy w odniesieniu do takiej osoby zachodzi konieczność sprawowania opieki i udzielania jej pomocy w sposób określony w odpowiednich przepisach. Tym samym ocena charakteru sprawowanej rzeczywiście opieki nad osobą niepełnosprawną nie oznacza zakwestionowania stanu zdrowia tej osoby (por. wyrok Naczelnego Sądu Administracyjnego z 26 sierpnia 2021 r., I OSK 435/21, Lex nr 3214970). Brak jest zatem podstaw do przyjęcia, że sam fakt sprawowania opieki nad niepełnosprawną osobą bliską o wymaganym stopniu niepełnosprawności przez osobę niepodejmującą zatrudnienia, o ile nie przeprowadzi się przeciwdowodu przeciw treści tego orzeczenia, jest decydujący dla ustalenia prawa do omawianego świadczenia i nie ma tu żadnego znaczenia rzeczywisty charakter oraz wymiar sprawowanej opieki. Legitymowanie się przez osobę wymagającą opieki określonym w stosownych przepisach orzeczeniem o stopniu niepełnosprawności nie może zatem wykluczać możliwości wywodzenia braku związku przyczynowego ze stopnia faktycznie sprawowanej opieki nad taką osobą. Analiza zebranego materiału dowodowego potwierdza, że w niniejszej sprawie organ administracji sprostał opisanemu wyżej obowiązkowi ustalenia czy istnieje związek między niepodejmowaniem pracy (rezygnacją z niej), a sprawowaniem opieki nad osobą niepełnosprawną, a tym samym ustalenia rozmiaru faktycznie sprawowanej opieki w kontekście braku możliwości podjęcia zatrudnienia. Jak bowiem wynika z akt sprawy, organ pierwszej instancji przeprowadził ze skarżącą wywiad środowiskowy, a Kolegium odebrało na powyższe okoliczności dodatkowe wyjaśnienia od skarżącej, które utrwaliło w formie protokołu znajdującego się w aktach sprawy (k. 15 akt administracyjnych). Z wyjaśnień skarżącej, a także pozostałej zebranej dokumentacji wynika, że mąż skarżącej ma [...] lat i skarżąca prowadzi z nim wspólne gospodarstwo domowe, mieszkają sami. Mąż skarżącej w 2015 r. przeszedł udar krwotoczny prawostronny. Ma niesprawną prawą rękę, porusza się o kuli. Jednocześnie, jak wynika ze złożonych przez skarżącą zeznań, jej mąż samodzielnie dba o higienę osobistą, samodzielnie zażywa leki oraz spożywa posiłki przygotowane przez żonę, jest w stanie samodzielnie zrobić sobie kanapkę z przygotowanych produktów. Opieka skarżącej nad mężem polega na organizowaniu świadczeń medycznych (wizyt lekarskich, pomocy w rehabilitacji), pomocy w wieczornej kąpieli, przy ubieraniu i rozbieraniu, towarzyszeniu w spacerach. Podzielić jednak trzeba ocenę organu, że są to czynności, które nie wymagają stałej obecności skarżącej w domu. Z zebranego materiału dowodowego wynika również, że część z wykonywanych przez skarżącą czynności składa się na szeroko rozumiane prowadzenie gospodarstwa domowego (gotowanie, sprzątanie, pranie, robienie zakupów) i wobec tego nie można ich uznać za czynności wymagające całodobowej dyspozycyjności strony. Są to bowiem typowe czynności wykonywane przez osoby, które na co dzień pracują zawodowo i wykonują je przed rozpoczęciem pracy lub po jej zakończeniu (por. wyrok Naczelnego Sądu Administracyjnego z 24 czerwca 2021 r. sygn. akt I OSK 351/21, Lex nr 3211543). W orzecznictwie sądów administracyjnych trafnie podnosi się również, że czynności polegające na podawaniu leków czy umawianiu wizyt lekarskich nie są czynnościami oznaczającymi stałą lub długotrwałą opiekę innej osoby w rozumieniu art. 17 ust. 1 ustawy uniemożliwiającą podjęcie jakiegokolwiek zatrudnienia, choćby na część etatu (por. wyrok Naczelnego Sądu Administracyjnego z 16 kwietnia 2021 r. sygn. akt I OSK 2859/20, Lex nr 3219035). W tym stanie rzeczy nie sposób przyjąć, że zakres sprawowanej przez skarżącą koniecznej opieki, zarówno w kontekście czynności, które wykonuje, jak i stanu zdrowia wymagającej opieki osoby bliskiej, uniemożliwiał skarżącej podjęcie zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej, choćby w częściowym wymiarze. Jak już wskazano wyżej, tylko opieka wykluczająca w sposób oczywisty jakąkolwiek pracę jest przesłanką przyznania świadczenia pielęgnacyjnego. Taka sytuacja jednak w niniejszej sprawie nie zachodzi, co czyni bezzasadnym podniesiony w skardze zarzut naruszenia art. 17 ust. 1 pkt 4 ustawy z 28 listopada 2003 r. Trafnie zatem w opisanych okolicznościach faktycznych Kolegium oceniło, że w sprawie nie została spełniona podstawowa przesłanka z art. 17 ust. 1 ustawy z 28 listopada 2003 r., warunkująca przyznanie prawa do świadczenia pielęgnacyjnego, odnosząca się do związku przyczynowego pomiędzy rezygnacją z zatrudnienia (brakiem jego podejmowania), a koniecznością sprawowania opieki nad niepełnosprawnym członkiem rodziny Mając powyższe na uwadze, Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie, na podstawie art. 151 ustawy z 30 sierpnia 2002 r. - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz.U. z 2023, poz. 259) orzekł jak w sentencji.