I SA/Wa 413/16

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Dariusz Chaciński Sędziowie WSA Magdalena Durzyńska (spr.) WSA Iwona Kosińska Protokolant referent stażysta Andżelika Abramowska po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 11 sierpnia 2016 r. sprawy ze skargi A. S. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w [...] z dnia [...] stycznia 2016 r. nr [...] w przedmiocie odmowy umorzenia nienależnie pobranego świadczenia rodzinnego oddala skargę. Samorządowe Kolegium Odwoławcze w [...] decyzją z dnia [...] stycznia 2016 r. nr [...], po rozpatrzeniu odwołania A. S. (dalej jako: skarżąca), utrzymało w mocy decyzję Prezydenta Miasta [...] z dnia [...] grudnia 2015 r. nr [...] odmawiającą umorzenia nienależnie pobranego świadczenia rodzinnego w wysokości [...] zł z odsetkami, które na dzień wydania decyzji wyniosły [...] zł oraz rozkładającą na raty ww nienależnie pobrane świadczenia rodzinne w kwotach po 30 zł miesięcznie płatnych w terminie do ostatniego dnia każdego miesiąca, począwszy od stycznia 2016 roku. Zaskarżona decyzja została wydana w następującym stanie sprawy. Decyzją z dnia z dnia [...] października 2014 r. Prezydent Miasta [...] uznał za nienależnie pobrane przez skarżącą świadczenia w wysokości [...] zł, tj. zasiłek rodzinny pobrany na D. S. wypłacony za okres od 1 lutego 2014 r. do 31 marca 2014 r., a następnie decyzją z dnia 13 listopada 2014 r. zobowiązał do ich spłaty wraz z ustawowymi odsetkami. Wnioskiem z dnia 16 listopada 2015 r. skarżąca wystąpiła do Prezydenta Miasta [...] o umorzenie ww nienależnie pobranego świadczenia, a kolejnym wnioskiem z dnia 19 listopada 2015 r. zwróciła się o rozłożenie go na raty. W wyniku rozpatrzenia wniosku Prezydent Miasta [...] decyzją z dnia [...] grudnia 2015 r. odmówił skarżącej umorzenia nienależnie pobranego świadczenia rodzinnego w wysokości [...] zł i rozłożył jego "spłatę" na raty w kwocie po 30 zł miesięcznie. W uzasadnieniu swojego stanowiska organ wskazał, że skarżąca zamieszkuje i prowadzi gospodarstwo domowe z 18-letnim synem D., uczniem Technikum E. w [...]. Skarżąca pracuje zawodowo i jej dochód z tego tytułu wynosi [...] zł netto miesięcznie. Podstawowe koszty związane z utrzymaniem mieszkania wynoszą 815,29 zł, opłaty za internet i telefon wynoszą 130 zł a 90 zł rodzina płaci za bilet miesięczny. Organ ustalił także, że skarżąca jest pod stałą kontrolą lekarza nefrologa oraz neurologa a jej syn leczony jest w poradni alergologicznej i okulistycznej. Miesięczne koszty leczenia wynoszą ok. 150 zł. Skarżąca nie jest właścicielem gruntu, mieszkania ani samochodu, nie posiada zasobów pieniężnych, oszczędności oraz przedmiotów wartościowych. Organ I instancji uznał, że nie ma podstaw do umorzenia należności, jednak dostrzegając trudną sytuację rodziny rozłożył zwrot nienależnie pobranego świadczenia na raty po 30 zł miesięcznie, płatne od stycznia 2016 r. Nie zgadzając się z powyższą decyzją skarżąca wniosła odwołanie, podnosząc, że znajduje się w trudnej sytuacji finansowej, sama wychowuje i utrzymuje 18-letniego syna. Wskazała, że dochód jej rodziny stanowi wynagrodzenie, które w grudniu 2015 r. wyniosło [...] zł, natomiast koszty utrzymania wraz z kosztami leczenia wynoszą 1340,52 zł, a zatem na życie miesięcznie pozostaje kwota 204,03 zł na dwie osoby. Po rozpoznaniu odwołania Samorządowe Kolegium Odwoławcze w [...] utrzymało w mocy decyzję organu I instancji, wyjaśniając, że warunki przyznawania i wypłacania świadczeń rodzinnych reguluje ustawa z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych (Dz. U. z 2015 r., poz. 114 ze zm., dalej jako: uśr). Kolegium przytoczyło treść art. 30 ust. 1 i ust. 9 uśr i wskazało, że instytucja umorzenia należności z tytułu nienależnie pobranych świadczeń czy to w całości, czy też w części winna być stosowana wyjątkowo i to jedynie w sytuacjach, gdy realnie nie jest możliwe odzyskanie kwoty nienależnie pobranego świadczenia w drodze postępowania egzekucyjnego. SKO wyjaśniło, że ocena sytuacji wnioskodawcy należy do organu, który ocenia, czy zaistniały okoliczności uniemożliwiające zwrot nienależnie pobranych świadczeń. SKO zauważyło także, że decyzja wydana na podstawie art. 30 ust. 9 uśr ma charakter uznaniowy, oraz że przy działaniu w ramach uznania administracyjnego organ ma prawo wyboru rozstrzygnięcia. Wskazało, że zakres swobody działania organu administracyjnego ograniczony jest ogólnymi zasadami postępowania administracyjnego, określonymi w art. 7, art. 77 § 1 kpa jak i kryteriami, które organ musi uwzględnić w każdym indywidualnym przypadku. Organ odwoławczy stwierdził, że organ I instancji prawidłowo ustalił sytuację materialną, zdrowotną jak i życiową skarżącej. Kolegium wskazało, że sytuacja wnioskodawczyni nie jest szczególna i wyjątkowo trudna oraz nie uzasadnia umorzenia należności w całości. Wyjaśniło, że w tego typu sprawach trudna sytuacja finansowa rodzin korzystających ze świadczeń pomocy publicznej jest swego rodzaju notorium. W konsekwencji Kolegium stwierdziło, że zaskarżona decyzja nie narusza zasady swobodnego uznania administracyjnego, ponadto znajduje odzwierciedlenie w zebranym materiale dowodowym. Skargę na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie wniosła skarżąca, zarzucając zaskarżonej decyzji: 1) mający wpływ na wynik sprawy błąd w ustaleniach faktycznych przyjętych za podstawę rozstrzygnięcia polegający na ustaleniu, iż wynagrodzenie skarżącej to kwota [...] zł miesięcznie, podczas gdy skarżąca w odwołaniu od decyzji Prezydenta Miasta [...] wskazała, iż jej wynagrodzenie od stycznia 2016 r. będzie wynosiło jedynie [...] zł, z uwagi na fakt przystąpienia do ubezpieczenia grupowego; 2) obrazę przepisów prawa tj. art. 6, art. 7, art. 8 i art. 9 kpa poprzez ich niezastosowanie w niniejszej sprawie, polegające na braku zbadania przez organy obu instancji, czy skarżąca miała świadomość dwukrotnego pobrania nienależnego świadczenia, czy pobranie to było przez nią zawinione, i czy w jakikolwiek sposób przyczyniła się do pobrania nienależnego świadczenia, co miało wpływ na wynik sprawy, 3) obrazę art. 138 § 1 pkt 1 kpa i art. 23 ust. 8 ustawy z dnia 7 września 2007 r. o pomocy osobom uprawnionym do alimentów poprzez błędną wykładnię i niewłaściwe zastosowanie polegające na ustaleniu, iż w niniejszej sprawie nie zachodzą tzw. "szczególnie uzasadnione okoliczności", które uzasadniałyby umorzenie skarżącej nienależnie pobranego świadczenia i oparcie na tej podstawie zaskarżonej decyzji, 4) obrazę przepisów prawaprocesowego tj. art. 7 kpa w zw. z art. 77 § 1 kpa poprzez niedokładne wyjaśnienie i rozpatrzenie istniejącego stanu faktycznego z pominięciem słusznego interesu skarżącej i jej rodziny, polegające na przyjęciu w sposób domniemany, że skarżąca posiada środki niezbędne w celu zwrotu nienależnie pobranego świadczenia i oparcie na tej podstawie zaskarżonej decyzji. W uzasadnieniu skargi skarżąca przedstawiła argumenty na poparcie zarzutów w niej przedstawionych. W tej sytuacji skarżąca wniosła o uchylenie w całości zaskarżonej decyzji oraz decyzji organu pierwszej instancji z powodu wskazanych naruszeń, które w jej ocenie miały istotny wpływ na wynik postępowania. W odpowiedzi na skargę Samorządowe Kolegium Odwoławcze wniosło o jej oddalenie, podtrzymując swoje stanowisko w sprawie. Wojewódzki Sąd Administracyjny zważył, co następuje. Skarga nie zasługuje na uwzględnienie i podlega oddaleniu. Istota sporu w niniejszej sprawie sprowadza się do ustalenia, czy organy zasadnie odmówiły skarżącej umorzenia nienależnie pobranego świadczenia rodzinnego. Na wstępie wskazać należy, że podstawę prawną rozstrzygnięcia stanowiły przepisy ustawy z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych. Zgodnie z art. 30 ust. 1 uśr osoba, która pobrała nienależnie świadczenia rodzinne, jest obowiązana do ich zwrotu. W myśl natomiast art. 30 ust. 2 pkt 1 uśr, za nienależnie pobrane świadczenia rodzinne uważa się świadczenia rodzinne wypłacone mimo zaistnienia okoliczności powodujących ustanie lub zawieszenie prawa do świadczeń rodzinnych albo wstrzymanie wypłaty świadczeń rodzinnych w całości lub w części, jeżeli osoba pobierająca te świadczenia była pouczona o braku prawa do ich pobierania. Przepis art. 30 ust. 9 uśr stanowi z kolei, że organ właściwy, który wydał decyzję w sprawie nienależnie pobranych świadczeń rodzinnych, może umorzyć kwotę nienależnie pobranych świadczeń rodzinnych łącznie z odsetkami w całości lub w części, odroczyć termin płatności albo rozłożyć na raty, jeżeli zachodzą szczególnie uzasadnione okoliczności dotyczące sytuacji rodziny. Rozpoznając wniosek o umorzenie nienależnie pobranych świadczeń organ powinien dokonać oceny, czy sytuacja życiowa wnioskodawcy, w tym stan rodzinny, majątkowy, wiek, stan zdrowia (choroby w rodzinie, niepełnosprawność) mieszczą się w ustawowym pojęciu "szczególnie uzasadnionych okoliczności". Jak wskazano w wyroku Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 30 sierpnia 2013 r., I OSK 2962/12 (dostępny na: http://orzeczenia.nsa.gov.pl) szczególnie uzasadnione okoliczności stanowią tylko zdarzenia o charakterze nadzwyczajnym, na które zobowiązany do zwrotu świadczeń nie ma żadnego wpływu, a zaistnienie których wyłącza lub ogranicza możliwość wykonania zobowiązania lub też doprowadziłoby do takiego pogorszenia sytuacji rodziny, że zostałaby ona narażona na niemożność zaspokojenia podstawowych potrzeb bytowych. Skoro instytucja umorzenia nienależnie pobranych świadczeń ma charakter wyjątkowy, to ocena okoliczności na jakie powołuje się wnioskujący o umorzenie powinna być dokonana z zastosowaniem surowszych kryteriów dotyczących możliwości wywiązania się przez zobowiązanego z ciążących na nim obowiązków. Należy mieć również na uwadze, że decyzja wydana w trybie art. 30 ust. 9 uśr ma charakter tzw. decyzji uznaniowej. Kontrola Sądu w przypadku rozstrzygnięć organów administracji publicznej wydanych w ramach takiego uznania, co już wielokrotnie podkreślano w orzecznictwie sądowoadministracyjnym, ogranicza się do badania, czy granice uznania w danym przypadku nie zostały przekroczone. Innymi słowy sądowa kontrola legalności decyzji uznaniowej obejmuje zbadanie, czy organ w sposób wyczerpujący zebrał materiał dowodowy i rozważył wszystkie okoliczności mogące mieć wpływ na rozstrzygnięcie. Jeżeli zaś stanowisko organu ma oparcie w zgromadzonym materiale dowodowym, jest przekonywująco, jasno i logicznie umotywowane, to nie można mu zarzucić cech dowolności. W rozpoznawanej sprawie organy w oparciu o zgromadzony materiał dowodowy uznały, że skarżąca nie znajduje się w sytuacji uzasadniającej umorzenie nienależnie pobranego świadczenia. Stwierdziły jednak, że sytuacja życiowa skarżącej jest na tyle szczególna w rozumieniu art. 30 ust. 9 uśr, iż uzasadnia rozłożenie nienależnie pobranego świadczenia na raty w wysokości 30 zł miesięcznie. W uzasadnieniu rozstrzygnięć organów obu instancji przedstawiono sytuację materialną, życiową i zdrowotną skarżącej podkreślając, że nie jest ona w stanie spłacić jednorazowo całej kwoty zadłużenia, jest jednak w stanie spłacić ww. zadłużenie w ratach w wysokości 30 zł miesięcznie. Zdaniem Sądu, dokonana przez organy wnikliwa ocena sytuacji strony oraz możliwości spłaty w ratach zadłużenia obejmującego kwotę nienależnie pobranego świadczenia rodzinnego, jest prawidłowa. Nie ulega wątpliwości, że skarżąca znajduje się w szczególnej sytuacji materialnej i zdrowotnej i nie jest w stanie dokonać jednorazowo zwrotu całego zadłużenia. Słusznie zatem organy uznały, że sytuacja strony uzasadniała zastosowanie przepisu art. 30 ust. 9 uśr, przewidującego m.in. możliwość rozłożenia na raty kwoty nienależnie pobranego świadczenia wraz z ustawowymi odsetkami. Wbrew podnoszonym w skardze twierdzeniom, orzekając o wysokości miesięcznej raty organy obu instancji wzięły pod uwagę nie tylko wysokość uzyskiwanego przez skarżącą dochodu, który ma charakter stały, ale także stan sytuacji majątkowej, życiowej i zdrowotnej strony, co wynika z treści wydanych w sprawie rozstrzygnięć. Zauważyć przy tym trzeba, że umorzenie nienależnie pobranych świadczeń rodzinnych stanowi wyjątek od wynikającej z art. 30 ust. 1 uśr zasady, iż osoba, która nienależnie pobrała świadczenia rodzinne, jest obowiązana do ich zwrotu. Jest to podstawowa zasada, natomiast umorzenie obowiązku zwrotu nienależnie pobranych świadczeń może mieć miejsce jedynie wyjątkowo, przy czym za wyjątkową nie można uznać samej złej sytuacji finansowej wnioskodawcy gdyż każda osoba uprawniona do tego typu świadczeń jest z natury rzeczy (gdy chodzi o przesłanki ustawowe umożliwiające ich pobieranie) w trudnej sytuacji materialnej. Nie zawsze więc, nawet w przypadku trudnej sytuacji materialnej i zdrowotnej strony, nastąpi umorzenie nienależnie pobranego świadczenia. Ocena sytuacji strony należy do organów administracji publicznej i to organ decyduje czy w danej sprawie zaistniały okoliczności uniemożliwiające zwrot nienależnie pobranych świadczeń, Sąd dokonuje zaś jedynie oceny czy doszło do przekroczenia ogólnie uznawanych i stosowanych zasad w tym zakresie. W świetle powyższego stwierdzić należy, że odmawiając skarżącej umorzenia nienależnie pobranego świadczenia i jednocześnie rozkładając na raty takie nienależnie pobrane świadczenie organy nie przekroczyły granic uznania administracyjnego. Jak wskazano, wydając decyzje organy obu instancji miały na uwadze zarówno trudną sytuację materialną i zdrowotną strony, jak i wysokość uzyskiwanego przez nią dochodu. Nie zasługuje też na uwzględnienie zarzut wskazujący na niższe świadczenia skarżącej spowodowane jej przystąpieniem do dobrowolnego ubezpieczenia grupowego. Tego rodzaju działanie jest świadomym wydatkowaniem pobieranych z wynagrodzenia za pracę środków a nie świadczeniem obligatoryjnym (jak np. składka na ubezpieczenie zdrowotne czy podatek dochodowy). Przystąpienie do prywatnej umowy ubezpieczenia nie zmniejsza oficjalnych dochodów skarżącej. Nie ma zatem podstaw by zarzucić organom administracji błędne ustalenia faktyczne. Nie sposób przy tym pominąć, że organy uwzględniły okoliczności sprawy, gdyż stwierdziły, że sytuacja życiowa skarżącej jest na tyle szczególna w rozumieniu przepisów uśr, że nastąpiło ich rozłożenie na dogodne raty. Zdaniem Sądu, ustalenia stanowiące podstawę wydanych rozstrzygnięć przeprowadzone zostały w oparciu o prawidłową ocenę zebranego materiału dowodowego, a zatem zgodnie z art. 7 kpa, art. 77 § 1 kpa i art. 107 § 3 kpa. Rozpoznając przedmiotową sprawę Sąd nie dopatrzył się również naruszenia pozostałych powołanych w skardze przepisów kpa. W sprawie nie doszło też do naruszenia art. 23 ust. 8 ustawy z dnia 7 września 2007 r. o pomocy osobom uprawnionym do alimentów (Dz.U. z 2016 r., poz. 169) gdyż nie miał on zastosowania w niniejszej sprawie. Sąd nie mógł badać również zasadności uznania świadczeń pobranych przez skarżącą za świadczenia nienależne gdyż kwestia owej "niezasadności" czy też świadomości (braku świadomości) skarżącej w tym zakresie nie była przedmiotem orzekania organów w kontrolowanej sprawie. Wniesiona skarga jest więc bezzasadna i brak jest podstaw do jej uwzględnienia. Mając powyższe na uwadze, na podstawie art. 151 ppsa, Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie orzekł jak w sentencji wyroku.