I SA/Wa 414/16

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Dariusz Chaciński Sędziowie WSA Magdalena Durzyńska (spr.) WSA Iwona Kosińska Protokolant referent stażysta Andżelika Abramowska po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 11 sierpnia 2016 r. sprawy ze skargi A. S. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w [...] z dnia [...] stycznia 2016 r. nr [...] w przedmiocie odmowy umorzenia nienależnie pobranego świadczenia z funduszu alimentacyjnego oddala skargę. Samorządowe Kolegium Odwoławcze w [...] (SKO) decyzją z dnia [...] stycznia 2016 r. nr [...], po rozpatrzeniu odwołania A. S. (dalej jako: skarżąca), utrzymało w mocy decyzję Prezydenta Miasta [...] z dnia [...] grudnia 2015 r. nr [...] odmawiającą umorzenia nienależnie pobranego świadczenia z funduszu alimentacyjnego w wysokości [...] zł oraz ustawowych odsetek w kwocie [...] zł oraz rozkładającą ww nienależnie pobrane świadczenia z funduszu alimentacyjnego na raty płatne po 30 zł miesięcznie. Zaskarżona decyzja została wydana w następującym stanie sprawy. Decyzją z dnia z dnia [...] października 2014 r. Prezydent Miasta [...] uznał za nienależnie pobrane świadczenia w wysokości [...] zł, tj. świadczenie z funduszu alimentacyjnego dla D. S. za okres od 1 lutego 2014 r. do 31 marca 2014 r., a następnie decyzją z dnia [...] listopada 2014 r. zobowiązał skarżącą do ich spłaty wraz z ustawowymi odsetkami. Skarżąca, wnioskiem z dnia 16 listopada 2015 r., wystąpiła do Prezydenta Miasta [...] o umorzenie nienależnie pobranego świadczenia, a kolejnym wnioskiem z dnia 19 listopada 2015 r. zwróciła się o rozłożenie go na raty. W wyniku rozpatrzenia ww wniosków Prezydent Miasta [...] decyzją z dnia [...] grudnia 2015 r. odmówił skarżącej umorzenia nienależnie pobranego świadczenia z funduszu alimentacyjnego oraz rozłożył owo nienależnie pobrane świadczenie w wysokości [...] zł na raty w kwocie po 30 zł miesięcznie płatne począwszy od stycznia 2016 r. W uzasadnieniu swojego stanowiska organ wskazał, że skarżąca zamieszkuje i prowadzi gospodarstwo domowe z 18-letnim synem D., uczniem Technikum E. w [...]; pracuje zawodowo zarabiając [...] zł netto miesięcznie. Wskazano na podstawowe koszty związane z utrzymaniem mieszkania - 815,29 zł, opłaty za internet i telefon (130 zł) oraz bilet miesięczny (90 zł). Dodatkowo organ ustalił, że skarżąca jest pod stałą kontrolą lekarza nefrologa oraz neurologa a syn leczony jest w poradni alergologicznej i okulistycznej (miesięczne koszty leczenia to ok. 150 zł). Skarżąca nie jest właścicielem mieszkania, nieruchomości ani samochodu, nie posiada zasobów pieniężnych, oszczędności oraz przedmiotów wartościowych. Oceniając okoliczności sprawy organ I instancji uznał, że nie ma podstaw do umorzenia należności, jednak organ dostrzegając trudną sytuację rodziny rozłożył zwrot nienależnie pobranego świadczenia na raty po 30 zł miesięcznie, płatne od stycznia 2016 r. Nie zgadzając się z powyższą decyzją skarżąca wniosła odwołanie, podnosząc, że znajduje się w trudnej sytuacji finansowej, sama wychowuje i utrzymuje 18-letniego syna. Wskazała, że dochód jej rodziny stanowi wynagrodzenie, które w grudniu 2015 r. wyniosło [...] zł, natomiast koszty utrzymania wraz z kosztami leczenia wynoszą 1340,52 zł, a zatem na życie miesięcznie pozostaje kwota 204,03 zł na dwie osoby. Po rozpoznaniu odwołania Samorządowe Kolegium Odwoławcze w [...] utrzymało w mocy decyzję organu I instancji, wyjaśniając, że warunki przyznawania i wypłacania świadczeń osobom uprawnionym do alimentów reguluje ustawa z dnia 7 września 2007 r. o pomocy osobom uprawnionym do alimentów (Dz. U z 2016 r., poz. 169 ze zm., dalej jako: ustawa). Kolegium przytoczyło treść art. 23 ust. 1 i ust. 8 ustawy i wskazało, że instytucja umorzenia należności z tytułu nienależnie pobranych świadczeń czy to w całości, czy też w części winna być stosowana wyjątkowo i to jedynie w sytuacjach, gdy realnie nie jest możliwe odzyskanie kwoty nienależnie pobranego świadczenia w drodze postępowania egzekucyjnego. Organ wyjaśnił, że decyzja w tym zakresie jest uznaniowa a także, że to organ ocenia czy w danej sytuacji zaistniały okoliczności uniemożliwiające zwrot nienależnie pobranych świadczeń. SKO stwierdziło, że organ I instancji prawidłowo ustalił sytuację materialną, zdrowotną jak i życiową skarżącej. Kolegium wskazało, że przy uwzględnieniu charakteru pobieranych świadczeń i ich beneficjantów - sytuacja wnioskodawczyni nie jest szczególna i wyjątkowo trudna a przez to nie uzasadnia umorzenia ww należności w całości. Nie mniej jednak organy uwzględniły, że jednorazowe zwrócenie kwoty byłoby zbyt dużym obciążeniem dla rodziny skarżącej i w związku z tym zwrot nienależnie pobranych świadczeń został rozłożony na dogodne raty w wysokości po 30 zł miesięcznie. Ostatecznie Kolegium stwierdziło, że zaskarżona decyzja nie narusza zasady swobodnego uznania administracyjnego i znajduje odzwierciedlenie w zebranym materiale dowodowym. Skargę na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie wniosła skarżąca, zarzucając zaskarżonej decyzji: 1) błąd w ustaleniach faktycznych przyjętych za podstawę rozstrzygnięcia polegający na ustaleniu, iż jej wynagrodzenie to kwota [...] zł miesięcznie, podczas gdy skarżąca w odwołaniu od decyzji Prezydenta Miasta [...] wskazała, iż jej wynagrodzenie od stycznia 2016 r. będzie wynosiło jedynie [...] zł, z uwagi na fakt przystąpienia do ubezpieczenia grupowego, co miało wpływ na wynik sprawy, 2) obrazę przepisów prawa "materialnego" tj. art. 6, art. 7, art. 8 i art. 9 kpa poprzez ich niezastosowanie w niniejszej sprawie, polegające na braku zbadania przez organy obu instancji, czy skarżąca miała świadomość dwukrotnego pobrania nienależnego świadczenia, czy pobranie to było przez nią zawinione, i czy w jakikolwiek sposób przyczyniła się do pobrania nienależnego świadczenia, co miało wpływ na wynik sprawy, 3) obrazę przepisów prawa materialnego tj. art. 138 § 1 pkt 1 kpa i art. 23 ust. 8 ustawy z dnia 7 września 2007 r. o pomocy osobom uprawnionym do alimentów poprzez błędną wykładnię i niewłaściwe zastosowanie polegające na ustaleniu, iż w niniejszej sprawie nie zachodzą tzw. "szczególnie uzasadnione okoliczności", które uzasadniałyby umorzenie skarżącej nienależnie pobranego świadczenia i oparcie na tej podstawie zaskarżonej decyzji, 4) obrazę przepisów prawa procesowego, tj. art. 7 kpa w zw. z art. 77 § 1 kpa poprzez niedokładne wyjaśnienie i rozpatrzenie istniejącego stanu faktycznego z pominięciem słusznego interesu skarżącej i jej rodziny, polegające na przyjęciu w sposób domniemany, że skarżąca posiada środki niezbędne w celu zwrotu nienależnie pobranego świadczenia i oparcie na tej podstawie zaskarżonej decyzji. W uzasadnieniu skargi skarżąca przedstawiła argumenty na poparcie zarzutów skargi i wniosła o uchylenie w całości zaskarżonej decyzji oraz decyzji organu pierwszej instancji. W odpowiedzi na skargę Samorządowe Kolegium Odwoławcze wniosło o jej oddalenie, podtrzymując swoje stanowisko w sprawie. Wojewódzki Sąd Administracyjny zważył, co następuje. Zgodnie z art. 1 ustawy z dnia 25 lipca 2002 r. – Prawo o ustroju sądów administracyjnych (Dz. U. z 2016 r., poz. 1066) sąd administracyjny sprawuje kontrolę działalności administracji publicznej pod względem zgodności z prawem, co oznacza, że w zakresie dokonywanej kontroli Sąd zobowiązany jest zbadać, czy organy administracji orzekając w sprawie nie naruszyły prawa w stopniu mogącym mieć wpływ na wynik sprawy. Ponadto sąd rozstrzyga w granicach danej sprawy nie będąc jednak związany zarzutami i wnioskami skargi oraz powołaną podstawą prawną (art. 134 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi - Dz. U. z 2016 r., poz. 718 ze zm., dalej jako: ppsa). Dokonując pod takim kątem oceny zaskarżonej decyzji Sąd uznał, że skarga nie zasługuje na uwzględnienie i podlega oddaleniu. Istota sporu w niniejszej sprawie sprowadza się do ustalenia, czy organy zasadnie odmówiły skarżącej umorzenia nienależnie pobranego świadczenia z funduszu alimentacyjnego. Podstawę prawną rozstrzygnięcia stanowiły przepisy ustawy z dnia 7 września 2007 r. o pomocy osobom uprawnionym do alimentów (Dz.U. z 2016r., poz. 169, dalej jako ustawa). Zgodnie z art. 23 ust. 1 ustawy osoba, która pobrała nienależnie świadczenia, jest obowiązana do ich zwrotu. Art. 23 ust. 8 ustawy, stanowi z kolei, że organ właściwy wierzyciela, który wydał decyzję w sprawie nienależnie pobranych świadczeń z funduszu alimentacyjnego, może umorzyć kwotę nienależnie pobranych świadczeń wraz z odsetkami w całości lub w części, odroczyć termin płatności albo rozłożyć na raty, jeżeli zachodzą szczególnie uzasadnione okoliczności dotyczące sytuacji rodziny. Rozpoznając wniosek o umorzenie nienależnie pobranych świadczeń organ powinien dokonać oceny, czy sytuacja życiowa wnioskodawcy, w tym stan rodzinny, majątkowy, wiek, stan zdrowia (choroby w rodzinie, niepełnosprawność) mieszczą się w ustawowym pojęciu "szczególnie uzasadnionych okoliczności". Jak wskazano w wyroku Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 30 sierpnia 2013 r., I OSK 2962/12 (dostępny na: http://orzeczenia.nsa.gov.pl) szczególnie uzasadnione okoliczności stanowią tylko zdarzenia o charakterze nadzwyczajnym, na które zobowiązany do zwrotu świadczeń nie ma żadnego wpływu, a zaistnienie których wyłącza lub ogranicza możliwość wykonania zobowiązania lub też doprowadziłoby do takiego pogorszenia sytuacji rodziny, że zostałaby ona narażona na niemożność zaspokojenia podstawowych potrzeb bytowych. Chodzi w szczególności o przypadki losowe, wyjątkowe, nagłe itp. a nie o sytuację finansową osób pobierających świadczenia tego typu gdyż ich sytuacja finansowa z natury rzeczy jest krytyczna. Uprawnienia do świadczeń z funduszu alimentacyjnego mają bowiem jedynie osoby o bardzo niskim statusie materialnym, stąd powoływanie się na trudną sytuację materialną nie wypełnia znamion "szczególnych okoliczności". W realiach tego typu spraw a także kryteriów, w oparciu o które świadczenia rodzinne czy świadczenia z funduszu alimentacyjnego są przyznawane, szczególnie trudna sytuacja finansowa to swego rodzaju notorium. Zatem, skoro instytucja umorzenia nienależnie pobranych świadczeń ma charakter wyjątkowy, to ocena okoliczności na jakie powołuje się wnioskujący o ich umorzenie powinna być dokonana z zastosowaniem surowszych kryteriów dotyczących możliwości wywiązania się przez zobowiązanego z ciążących na nim obowiązków. Należy mieć również na uwadze, że decyzja wydana w trybie art. 23 ust. 8 ustawy ma charakter tzw. decyzji uznaniowej. Kontrola Sądu w przypadku rozstrzygnięć organów administracji publicznej wydanych w ramach takiego uznania, co już wielokrotnie podkreślano w orzecznictwie sądowoadministracyjnym, ogranicza się do badania, czy granice uznania w danym przypadku nie zostały przekroczone. Innymi słowy sądowa kontrola legalności decyzji uznaniowej obejmuje zbadanie, czy organ w sposób wyczerpujący zebrał materiał dowodowy i rozważył wszystkie okoliczności mogące mieć wpływ na rozstrzygnięcie. Jeżeli zaś stanowisko organu ma oparcie w zgromadzonym materiale dowodowym, jest przekonująco, jasno i logicznie umotywowane, to wówczas nie można mu zarzucić cech dowolności. W rozpoznawanej sprawie organy w oparciu o zgromadzony materiał dowodowy uznały, że skarżąca nie znajduje się w sytuacji uzasadniającej umorzenie nienależnie pobranego świadczenia. W tym zakresie nie sposób zarzucić im dowolność czy też naruszenie art. 7 czy 77 kpa. Nie zasługuje też na uwzględnienie zarzut wskazujący na niższe świadczenia skarżącej spowodowane jej przystąpieniem do dobrowolnego ubezpieczenia. Tego rodzaju działanie jest rodzajem świadomego wydatkowania pobieranych z wynagrodzenia środków a nie świadczeniem obligatoryjnym (jak np. składka na ubezpieczenie zdrowotne czy podatek dochodowy). Przystąpienie do prywatnej umowy ubezpieczenia nie zmniejsza oficjalnych dochodów skarżącej. Nie ma zatem podstaw by zarzucić organom administracji błędne ustalenia faktyczne. Nie sposób przy tym pominąć, że organy uwzględniły okoliczności sprawy, gdyż stwierdziły, że sytuacja życiowa skarżącej jest na tyle szczególna w rozumieniu art. 23 ust. 8 ustawy, iż uzasadnia rozłożenie nienależnie pobranego świadczenia na raty w wysokości 30 zł miesięcznie. W uzasadnieniu rozstrzygnięć organów obu instancji przedstawiono sytuację materialną, życiową i zdrowotną skarżącej podkreślając, że nie jest ona w stanie spłacić jednorazowo całej kwoty zadłużenia. Wskazano na jej dochody i stałe wydatki, i ostatecznie decyzja rozkładająca ww świadczenia na raty sytuację tę uwzględnia. Zdaniem Sądu, dokonana przez organy wnikliwa ocena sytuacji strony oraz możliwości spłaty w ratach zadłużenia obejmującego kwotę nienależnie pobranego świadczenia z funduszu alimentacyjnego, jest prawidłowa. Nie ulega wątpliwości, że skarżąca znajduje się w szczególnej sytuacji materialnej i zdrowotnej i nie jest w stanie dokonać jednorazowo zwrotu całego zadłużenia. Słusznie zatem organy uznały, że sytuacja strony uzasadniała zastosowanie przepisu art. 23 ust. 8 ustawy, przewidującego m.in. możliwość rozłożenia na raty kwoty nienależnie pobranego świadczenia wraz z ustawowymi odsetkami. Wbrew podnoszonym w skardze twierdzeniom, orzekając o wysokości miesięcznej raty organy obu instancji wzięły pod uwagę nie tylko wysokość uzyskiwanego przez skarżącą dochodu, który ma charakter stały, ale także stan sytuacji majątkowej, życiowej i zdrowotnej strony, co wynika z treści wydanych w sprawie rozstrzygnięć. Zauważyć przy tym trzeba, że umorzenie nienależnie pobranych świadczeń rodzinnych stanowi wyjątek od wynikającej z art. 23 ust. 8 ustawy zasady, iż osoba, która pobrała nienależnie świadczenia rodzinne, jest obowiązana do ich zwrotu a umorzenie nienależnie pobranych świadczeń rodzinnych może mieć miejsce wyjątkowo. Nie zawsze więc, nawet w przypadku bardzo trudnej sytuacji materialnej i zdrowotnej strony, nastąpi umorzenie nienależnie pobranego świadczenia. W świetle powyższego stwierdzić należy, że odmawiając skarżącej umorzenia nienależnie pobranego świadczenia i jednocześnie rozkładając na raty takie nienależnie pobrane świadczenie organy nie przekroczyły granic uznania administracyjnego. Jak wskazano, wydając decyzje organy obu instancji miały na względzie zarówno trudną sytuację materialną i zdrowotną strony, jak i wysokość uzyskiwanego przez nią dochodu. Zdaniem Sądu, ustalenia stanowiące podstawę wydanych rozstrzygnięć przeprowadzone zostały w oparciu o prawidłową ocenę zebranego materiału dowodowego, a zatem zgodnie z art. 7 kpa, art. 77 § 1 kpa i art. 107 § 3 kpa. Rozpoznając przedmiotową sprawę Sąd nie dopatrzył się również naruszenia pozostałych powołanych w skardze przepisów kpa czy art. 23 ust. 8 ustawy. Sąd nie mógł badać również zasadności uznania świadczeń pobranych przez skarżącą za świadczenia nienależne gdyż kwestia owej "niezasadności" czy też świadomości (braku świadomości) skarżącej w tym zakresie nie była przedmiotem orzekania organów w kontrolowanej sprawie. Wniesiona skarga jest więc bezzasadna i nie ma podstaw do jej uwzględnienia. Mając powyższe na uwadze, na podstawie art. 151 ppsa, Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie orzekł, jak w sentencji wyroku.