I SA/Wa 434/18

Referendarz sądowy Grzegorz Antas Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie po rozpoznaniu w dniu 15 maja 2018 r. na posiedzeniu niejawnym wniosku A.P. o przyznanie prawa pomocy w zakresie całkowitym w sprawie ze skargi A.P. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w [...] z dnia [...] stycznia 2018 r. znak: [...] w przedmiocie przyznania świadczenia wychowawczego postanawia: 1. odmówić przyznania prawa pomocy w zakresie ustanowienia radcy prawnego, 2. umorzyć postępowanie w zakresie zwolnienia od kosztów sądowych. W sprawie ze skargi na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w [...] z dnia [...] stycznia 2018 r. w przedmiocie (odmowy) przyznania świadczenia wychowawczego skarżąca A.P. wystąpiła z żądaniem przyznania prawa pomocy w zakresie całkowitym. W wypełnionych formularzu PPF wnioskodawczyni podała, że pozostaje we wspólnym gospodarstwie domowym z dwójką małoletnich córek. W formularzu deklarowany dochód wnioskodawczyni określiła na kwotę [...], wskazując, że pochodzi on z otrzymywanego wynagrodzenia z umowy o pracę ([...]) oraz alimentów na każdą z córek ([...]). Skarżąca wskazała, że mąż nie partycypuje w usprawiedliwionych potrzebach dzieci. Określając zobowiązania i stałe wydatki, strona podała, że ponosi koszty kredytu zaciągniętego w [...] Bank (rata – [...]), a także posiada dwa zobowiązania ([...]). Zarządzeniem z dnia 11 kwietnia 2018 r. A.P. w związku z tym, że oświadczenie zawarte we wniosku o przyznanie prawa pomocy okazało się niewystarczające do oceny jej aktualnego stanu majątkowego i możliwości płatniczych, została zobowiązana do uzupełnienia złożonego wniosku, stosownie do art. 255 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2017 r. poz. 1369), dalej: p.p.s.a., w terminie 7 dni od dnia otrzymania wezwania, pod rygorem niewykazania przesłanek przyznania prawa pomocy, poprzez przedstawienie: kopii składanych deklaracji podatkowych z ostatnich dwóch lat, kopii dokumentu poświadczającego wysokość otrzymywanego wynagrodzenia, wyciągu ze wszystkich posiadanych rachunków bankowych, lokat i innych instrumentów finansowych wraz z historią dokonanych na nich operacji z ostatnich trzech miesięcy, kopii dokumentów (rachunków, faktur, przelewów) potwierdzających ponoszenie wydatków na utrzymanie wraz z ich szczegółowym spisem, a także określenia w jakim zakresie, poza wypłacanymi przez P. P. alimentami, wymieniony piszcz(lub jego rodzina) w okresie ostatnich trzech miesięcy partycypował w wydatkach wnioskodawczyni i jej córek wspólnie z nią zamieszkujących, finansując kupno określonych przedmiotów/usług, czy też ponosząc inne koszty np. zamieszkania. Wykonując powyższe wezwanie w piśmie z dnia 10 maja 2018 r. wnioskodawczyni przedstawiła dwa zeznania podatkowe (PIT-37) za lata 2016-2017 (przychód ze stosunku pracy kształtował się w kwocie odpowiednio – [...]), zaświadczenie o wysokości otrzymywanego wynagrodzenia za pracę w miesiącu marcu 2018 r. (wynagrodzenie brutto – [...] /netto – [...]), wyciągi z dwóch rachunków bankowych (saldo na dzień 27/30 kwietnia 2018 r. – [...] i – [...]), a także kopie dokumentów wpłat oraz innych obciążeń (m.in. zakup soczewek korekcyjnych, konsultacja lekarska). Strona podała, że mąż i jego rodzina ponoszą koszty mieszkaniowe oraz inne drobne wydatki na dzieci. Rozpoznając wniosek o przyznanie prawa pomocy zważyć należało, co następuje: Wnioskodawczyni jest zwolniona z obowiązku uiszczenia kosztów sądowych w rozpoznawanej sprawie, obejmując skargą decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Warszawie z dnia 10 stycznia 2018 r. odmawiającą jej przyznania świadczenia wychowawczego. Zwolnienie to wynika z mocy prawa - art. 239 § 1 pkt 1 lit. a p.p.s.a., zgodnie z którym, strona skarżąca działanie, bezczynność organu lub przewlekłe prowadzenie postępowania w sprawach z zakresu pomocy i opieki społecznej nie ma obowiązku uiszczenia kosztów sądowych. Ze względu na ustawowe zwolnienie wnioskodawczyni z obowiązku ponoszenia kosztów sądowych, zbędne stało się zatem rozpoznawanie jej wniosku w zakresie zwolnienia od kosztów sądowych, co prowadziło do umorzenia postępowania w tej części na podstawie art. 249a p.p.s.a. Odnośnie do pozostałej części żądania (przyznania prawa pomocy poprzez ustanowienie radcy prawnego), stwierdzić należy, że wniosek w tym zakresie musiał zostać uznany za nieusprawiedliwiony, ponieważ skarżąca nie wykazała, by znajdowała się w sytuacji, do której nawiązuje art. 246 § 1 pkt 2 p.p.s.a. W myśl ww. przepisu, przyznanie prawa pomocy osobie fizycznej następuje w zakresie częściowym, gdy wykaże ona, że nie jest w stanie ponieść pełnych kosztów postępowania, bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny. Należy zauważyć, że sposób rozumienia powyższej przesłanki przyznania prawa pomocy w orzecznictwie sądowym wskazuje na to, iż omawiana instytucja procesowa ma na celu umożliwienie dochodzenia swoich praw przed sądem osobom o bardzo niskich dochodach lub całkowicie tych dochodów pozbawionych, które z uwagi na swą sytuację materialną nie są w stanie pokryć kosztów związanych z postępowaniem sądowym (por. postanowienie NSA z dnia 6 lipca 2011 r. sygn. I OZ 468/11; postanowienie NSA z dnia 28 czerwca 2011 r. sygn. II OZ 504/11). Pomoc udzielona takim osobom wynika z uznania, że poniesienie przez nie kosztów postępowania we własnym zakresie jest albo obiektywnie niemożliwe, albo skutkowałoby zagrożeniem dla możliwości pokrywania przez nie w oparciu o swoje niewielkie dochody elementarnych potrzeb bytowych. Ocena ta nie ma zatem związku z ustaleniem, że partycypowanie strony w kosztach postępowania mogłoby się odbić jedynie negatywnie na jej dochodach, prowadząc do ich okresowego uszczuplenia i niemożności czasowego pokrywania niektórych zobowiązań niewiązanych z koniecznym utrzymaniem bądź wymuszenia ograniczenia części takich wydatków. Odnosząc powyższy warunek do okoliczności faktycznych sprawy, należy w pierwszej kolejności wskazać, że wnioskodawczyni posiada stałe źródło dochodów, które pozwala jej w sposób długookresowy i zorganizowany zaciągać i pokrywać zobowiązania pieniężne. Wysokość rozporządzalnego dochodu ([...]), na który składają się wynagrodzenie ([...]) oraz alimenty ([...]) jest na tyle znaczna, że nie można przyjąć, by pozostawał on niewystarczający w celu traktowania go jako źródła współpokrycia kosztów postępowania, w szczególności opłacenia kosztu ustanowienia we własnym zakresie profesjonalnego pełnomocnika, jeżeli jego udział w postępowaniu skarżąca uznaje za konieczny, pomimo że nie jest zobowiązana do podjęcia określonych czynności procesowych objętych przymusem adwokacko-radcowskim. Powyższa ocena ma związek z uznaniem, że dochody wnioskodawczyni przekraczają przeciętne średnie wydatki gospodarstwa domowego składającego się z trzech osób. Wprawdzie wydatki te podwyższa ta istotna okoliczność, że dwiema osobami zaliczonymi do gospodarstwa domowego prowadzonego przez skarżącą pozostają niepracujące dzieci, wobec czego dane statystyczne dotyczące sytuacji gospodarstw domowych nie mogą być odnoszone do przyjętego modelu określanego powszechnie jako "2+1", niemniej równocześnie uwzględnić trzeba, że w kontekście spełnienia przesłanki, o której mowa w art. 246 § 1 pkt 2 p.p.s.a., wnioskodawczyni nie można też traktować jako osoby samotnie wychowującej dzieci, które pozostają na jej wyłącznym utrzymaniu. Poza alimentami, ojciec dzieci wspiera bowiem finansowo skarżącą, jak wynika z akt sprawy, także w innych formach, z których zasadniczą pozostaje pokrywanie przez niego kosztów mieszkania, w którym zamieszkuje skarżąca wraz z córkami. Nawet jeżeli inna pomoc rzeczowa na rzecz córek ma charakter sporadyczny, to wskazane wyżej wsparcie ma jednak znaczny wymiar finansowy, redukując łączną kwotę wydatków, do poniesienia których zobowiązana jest samodzielnie skarżąca. Należy zauważyć, że zarządzeniem z dnia 11 kwietnia 2018 r. została ona zobowiązana do przedłożenia spisu wydatków rodziny, a także potwierdzenia ich faktycznego ponoszenia. Realizując powyższe zobowiązanie, strona przedłożyła wprawdzie określone dokumenty, jednakże w świetle ich treści (np. dokumentującej odpłatną konsultację lekarza okulisty dziecięcego i zakup soczewek korekcyjnych) nie można uznać, by dowodziły one, że koszty życia i zaspokajania potrzeb obu córek przekraczały w sposób istotny przeciętne koszty utrzymania dzieci, co powoduje, że przyjęte w rozpoznawanej sprawie kryterium "przeciętnych kosztów" i odnoszenia ich do rozporządzalnego dochodu strony w deklarowanej przez nią wysokości ([...]) należało uznać za uprawnione. Usprawiedliwione potrzeby członków rodziny w niniejszej sprawie nie zostały szczegółowo oszacowane z uwagi na zaniechanie przedstawienia przez stronę dokładnego spisu wydatków, niemniej stwierdzić należy, że powinny się one nie tylko mieścić w ww. dochodzie, ale także pozostawać względem niego zasadniczo niższe. Każda osoba ma wprawdzie prawo do dowolnego kształtowania swoich wydatków i zaciągania nawet takich zobowiązań, które nie mieszczą się w uzyskiwanym dochodzie, jednakże dokonywana w niniejszym postępowaniu ocena łączna dochodów i wydatków gospodarstwa domowego prowadzonego przez podmiot wnioskujący o przyznanie prawa pomocy takiej sytuacji nie może obejmować swoimi ustaleniami, gdyż wpływ na możliwość ponoszenia kosztów postępowania ma wyłącznie całokształt wydatków obciążających wnioskodawcę, które mają charakter wydatków koniecznych. Załączone do wniosku kopie dokonanych wpłat gotówkowych pozostają dowodem pokrywania kosztów powszechnie ponoszonych. Również udokumentowane ujemne salda obu rachunków bankowych, których posiadaczem jest skarżąca, nie uprawdopodabniają deklarowanej trudnej sytuacji materialnej strony, albowiem przedstawiona historia rachunków wskazuje, że dokonywanym wpłatom na rachunki bankowe odpowiadały analogiczne wypłaty w krótkim czasie całości środków za pośrednictwem bankomatu, co uniemożliwia stwierdzenie, czy środki te służyły w pełni poniesieniu koniecznych wydatków rodziny. Wątpliwości może budzić pełna korelacja wypłat z wpłatami w zakresie ich wysokości, ponieważ także w tych miesiącach, w których wpłaty na rachunek były znacząco wyższe aniżeli w innych (np. z uwagi na zwrot podatku z urzędu skarbowego), wypłacana była przez stronę całość środków znajdujących się na koncie (wysokość wypłat gotówkowych w lutym 2018 r. – [...]; w kwietniu – [...]), generując ujemne na nim saldo. Nawet jeżeli skarżąca, posiadając dwa rachunki bankowe, podchodzi z dystansem do dokonywania operacji bezgotówkowych, co generuje dodatkowe koszty przeprowadzanych transakcji, to niejasnym pozostaje, czy wypłaty w każdym miesiącu tak znacznych kwot pieniężnych (marzec 2018 r. – [...]; kwiecień 2018 r. – [...]) w całości odpowiadały faktycznym potrzebom finansowym, uniemożliwiając zgromadzenie oszczędności (przechowywanych w formie gotówkowej). Powyższa niejasność nie została przez wnioskodawczynię w toku postępowania usunięta. Mieć na uwadze również należało, że koszty wynikające z zainicjowanego przez stronę postępowania sądowego w zakresie swojego znaczenia nie mogą ustępować innym zobowiązaniom zaciągniętym przez stronę. Koszty te powinny być traktowane jako wydatki bieżące w budżecie domowym, które powinny być zaspokajane na równi z innymi wydatkami obciążającymi stronę (por. postanowienie NSA z 7 marca 2013 r. sygn. II OZ 153/13). Jak zasadnie wskazał Naczelny Sąd Administracyjny w postanowieniu z dnia 4 listopada 2015 r. sygn. I OZ 1423/15, chcąc inicjować postępowania sądowe, strona powinna zawsze poczynić oszczędności w swych wydatkach oraz wykorzystać wszystkie możliwości w celu zdobycia niezbędnych środków zarówno na pokrycie kosztów utrzymania siebie i rodziny, jak i na spłatę różnych zobowiązań finansowych. Konieczność spłacania przez stronę innych zobowiązań nie może być zatem traktowana priorytetowo (por. postanowienie NSA z dnia 15 marca 2016 r. sygn. II OZ 274/16; postanowienie NSA z dnia 3 października 2014 r. sygn. II OZ 1023/14). Mając na uwadze powyższe, konieczność spłacania przez stronę pożyczki bankowej, jak też posiadanie przez nią nieujawnionych innych, jak określiła, "zapożyczeń" nie mogły prowadzić do uwzględnienia zgłoszonego przez skarżącą wniosku o przyznanie prawa pomocy, jeżeli nie towarzyszyło oświadczeniu wykazanie, że pokrycie we własnym zakresie jednego zobowiązania (kosztów pełnomocnika) uniemożliwi pokrycie innego, któremu w świetle przepisów prawa przysługuje bezwzględne pierwszeństwo. Rekapitulując powyższe uwagi, stwierdzić należy, że z uwagi na niewykazanie przez wnioskodawczynię, że poziom jej dochodów i wydatków uniemożliwia poniesienie kosztów postępowania bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny, a więc że jej sytuacja materialna odpowiada przesłance określonej w art. 246 § 1 pkt 2 p.p.s.a., zasadnym było oddalenie żądania polegającego na ustanowieniu dla strony pełnomocnika z urzędu (radcy prawnego). W tym stanie rzeczy, na podstawie art. 246 § 1 pkt 2 w związku z art. 258 § 2 pkt 7 p.p.s.a., należało orzec jak w sentencji postanowienia.