I SA/Wa 627/24

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie w składzie następującym: Przewodniczący sędzia WSA Dariusz Pirogowicz, Sędziowie sędzia WSA Marta Kołtun-Kulik, asesor WSA Marek Maliński (spr.), Protokolant starszy referent Aleksandra Cymerska, po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 21 maja 2024 r. sprawy ze skargi G. O. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Warszawie z dnia 15 stycznia 2024 r. nr [...] w przedmiocie świadczenia pielęgnacyjnego 1. uchyla zaskarżoną decyzję oraz decyzję Prezydenta [...] z dnia 12 grudnia 2023 r. nr [...]; 2. zasądza od Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Warszawie na rzecz G. O. kwotę 480 (czterysta osiemdziesiąt) złotych tytułem zwrotu kosztów postępowania sądowego. Samorządowe Kolegium Odwoławcze w Warszawie (dalej jako "Kolegium" lub "organ") decyzją z 15 stycznia 2024 r. nr KOC/1/Sr/24, po rozpatrzeniu odwołania Pana G. O. (dalej jako "skarżący" lub "strona skarżąca"), utrzymało w mocy decyzję Prezydenta m.st. Warszawy (dalej jako "Prezydent") z 12 grudnia 2023 r. nr XI-WSZ-SR/001412/2023 odmawiającą skarżącemu przyznania prawa do świadczenia pielęgnacyjnego z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w związku z koniecznością sprawowania opieki nad matką. Decyzja wydana została w następującym stanie faktycznym i prawnym: Skarżący – pismem z dnia 26 września 2023 r. - wstąpił o ustalenie prawa do świadczenia pielęgnacyjnego z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w związku z koniecznością sprawowania opieki nad matką – I. O. Do wniosku załączył orzeczenie Miejskiego Zespołu ds. Orzekania o Niepełnosprawności w Warszawie z 11 września 2023 r. o znacznym stopniu niepełnosprawności matki skarżącego, z którego wynika, że jego matka została zaliczona trwale do osób całkowicie niezdolnych do pracy i do samodzielnej egzystencji. Skarżący przedłożył również oświadczenie z 26 września 2023 r., że obecnie nie jest zatrudniony. Prezydent decyzją z 12 grudnia 2023 r. odmówił skarżącemu przyznania ww. świadczenia. Organ I instancji w uzasadnieniu swojej decyzji wskazał, że w przypadku matki wnioskodawcy nie wystąpiła przesłanka, o której mowa w art. 17 ust. 1b ustawy z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych (Dz.U. z 2023 r. poz. 390 ze zm.; dalej jako: "u.ś.r."), nadto w przypadku wnioskodawcy nie zaistniała przesłanka rezygnacji z zatrudnienia lub wykonywania innej pracy zarobkowej w związku z koniecznością opieki nad niepełnosprawną matką. W odwołaniu od powyższej decyzji skarżący wskazał, że jego matka jest niepełnosprawną od dłuższego czasu bowiem w 2013 r. przeszła udar, jego rezygnacja z pracy acz dokonana w porozumieniu z pracodawcą wynikała z konieczności opieki nad matką. Kolegium - decyzją z 15 stycznia 2024 r.- utrzymało w mocy decyzję Prezydenta z 12 grudnia 2023 r. Na wstępie organ odwoławczy wyjaśnił, że w przedmiotowej sprawie zastosowanie znajdzie art. 63 ustawy z dnia 7 lipca 2023 r. o świadczeniu wspierającym (Dz.U. z 2023r. poz. 1429), a w konsekwencji zastosowanie mają w sprawie regulacje u.ś.r. w brzmieniu sprzed 1 stycznia 2024 r. W uzasadnieniu zaskarżonej decyzji Kolegium wskazało, że z uwagi na wyrok Trybunału Konstytucyjnego z 21 października 2014 r. sygn. akt K 38/13, odmowa przyznania świadczenia pielęgnacyjnego z powodu daty powstania niepełnosprawności uznana być musi za niezasadną. Zdaniem Kolegium samo posiadanie orzeczenia o znacznym stopniu niepełnosprawności (czy orzeczenia o niezdolności do samodzielnej egzystencji) nie przesądza automatycznie, że każdy, zajmujący się osobą legitymującą się takim orzeczeniem, sprawuje opiekę, która uniemożliwia zatrudnienie. Następnie organ II instancji odniósł się do wywiadu środowiskowego przeprowadzonego w dniu 27 października 2023 r., w którym wskazano, że skarżący sprawuje na co dzień opiekę nad matką, większość tygodnie przebywa i nocuje u matki (średnio 5 dni w tygodniu). Matka skarżącego wymaga pomocy w przygotowywaniu posiłków, ich spożywaniu, przy czynnościach pielęgnacyjnych i higienicznych, ubieraniu się. Jest ona osobą leżącą. W ocenie Kolegium wykazane przez skarżącego rodzaj, charakter i zakres wykonywanych przez niego czynności składają się na szeroko rozumiane prowadzenie gospodarstwa domowego (m.in. przygotowywanie posiłków, zakupy, sprzątanie) i nie można ich uznać za czynności wymagające całodobowej dyspozycyjności skarżącego gdyż są to typowe czynności, które są wykonywane przez osoby, które na co dzień pracują zawodowo i wykonują je przed rozpoczęciem pracy lub po jej zakończeniu. Czynności polegające na podawaniu leków i czynnościach pielęgnacyjnych nie są – zdaniem Kolegium - czynnościami oznaczającymi stałą lub długotrwałą opiekę innej osoby w rozumieniu art. 17 ust. 1 u.ś.r. uniemożliwiającą podjęcie jakiegokolwiek zatrudnienia, choćby na część etatu. Odnosząc się do kwestii czy rezygnacja z zatrudnienia (jej niepodejmowanie) wiązała się z koniecznością sprawowania opieki Kolegium stwierdziło, że nie można przyjąć aby zatrudnienie skarżącego ustało z powodu konieczności sprawowania przez niego opieki nad matką. Skarżący nie wykazał bowiem, że rezygnacja z zatrudnienia nastąpiła faktycznie w związku ze sprawowaną opieką nad matką, lecz jak wynika ze świadectwa pracy z dnia 31 stycznia 2023 r. związane to było z ustaniem stosunku pracy z uwagi na wypowiedzenie umowy przez pracodawcę. W ocenie Kolegium przez rezygnację z zatrudnienia należy rozumieć taką sytuację faktyczną, gdy osoba zamierzająca sprawować opiekę rezygnuje z wykonywanej już aktywności zarobkowej mieszczącej się w katalogu określonym w art. 3 pkt 22, zaś przez niepodejmowanie zatrudnienia - taką sytuację, gdy dana osoba rezygnuje jedynie z zamiaru podjęcia takiej aktywności w przyszłości np. odrzucając złożoną jej ofertę zatrudnienia. Taka sytuacja - w ocenie organu odwoławczego - nie ma miejsca w przedmiotowej prawie. Zdaniem Kolegium zaprzestanie aktywności zawodowej przez opiekuna ma być spowodowane koniecznością sprawowania opieki nad osobą niepełnosprawną, nie zaś innymi przyczynami, głównie leżącymi po stronie osoby ubiegającej się o przyznanie świadczenia pielęgnacyjnego. W skierowanej do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie skardze na powyższą decyzję, skarżący wniósł o uchylenie w całości zaskarżonej decyzji i przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania, a także zasądzenie na rzecz skarżącego od Kolegium zwrotu kosztów postępowania administracyjnego w tym ewentualnych kosztów zastępstwa procesowego według norm przypisanych. Zaskarżonej decyzji skarżący zarzucił naruszenie art. 17 ust. 1 u.ś.r. poprzez jego błędną wykładnię i uznanie, że skarżący jest w stanie pogodzić pracę zarobkową z opieką nad niepełnosprawną matką, w sytuacji, gdy Pani I. O. wymaga całodobowej opieki, jest osobą leżącą nie potrafiącą samodzielnie funkcjonować i zaspakajać podstawowych potrzeb bytowych. Dodatkowo skarżący zarzucił naruszenie art. 32 ust Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej poprzez jego niezastosowanie i utrzymanie w mocy decyzji Prezydenta odmawiającej skarżącemu przyznania świadczenia pielęgnacyjnego w związku ze sprawowaniem opieki nad matką, która jest sprzeczna z zasadą równości wobec prawa. W odpowiedzi na skargę organ wniósł o jej oddalenie podtrzymując stanowisko wyrażone w uzasadnieniu zaskarżonej decyzji. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie zważył, co następuje: Skarga zasługuje na uwzględnienie. Artykuł 17 ust. 1 u.ś.r. stanowi, że świadczenie pielęgnacyjne z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej przysługuje: 1) matce albo ojcu, 2) opiekunowi faktycznemu dziecka, 3) osobie będącej rodziną zastępczą spokrewnioną w rozumieniu ustawy z dnia 9 czerwca 2011 r. o wspieraniu rodziny i systemie pieczy zastępczej, 4) innym osobom, na których zgodnie z przepisami ustawy z dnia 25 lutego 1964 r. - Kodeks rodzinny i opiekuńczy ciąży obowiązek alimentacyjny, z wyjątkiem osób o znacznym stopniu niepełnosprawności - jeżeli nie podejmują lub rezygnują z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w celu sprawowania opieki nad osobą legitymującą się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności albo orzeczeniem o niepełnosprawności łącznie ze wskazaniami: konieczności stałej lub długotrwałej opieki lub pomocy innej osoby w związku ze znacznie ograniczoną możliwością samodzielnej egzystencji oraz konieczności stałego współudziału na co dzień opiekuna dziecka w procesie jego leczenia, rehabilitacji i edukacji. Zgodnie zaś z art. 17 ust. 1b u.ś.r. świadczenie pielęgnacyjne przysługuje, jeżeli niepełnosprawność osoby wymagającej opieki powstała: 1) nie później niż do ukończenia 18 roku życia lub 2) w trakcie nauki w szkole lub w szkole wyższej, jednak nie później niż do ukończenia 25 roku życia. W rozpoznawanej sprawie Prezydent odmówił skarżącemu przyznania wnioskowanego świadczenia twierdząc, że skarżący nie spełnia przesłanki z art. 17 ust. 1b u.ś.r. oraz nie zaistniała przesłanka rezygnacji z zatrudnienia lub wykonywania innej pracy zarobkowej w związku z koniecznością opieki nad niepełnosprawną matką. Z kolei Kolegium wyraziło odmienny pogląd odnośnie do przesłanki określonej w art. 17 ust. 1b u.ś.r., ale jednocześnie podzieliło stanowisko, że w sprawie brak jest związku przyczynowego między sprawowaną opieką nad matką a niepodejmowaniem przez skarżącego zatrudnieniem, stąd w sprawie nie wypełniono również przesłanki z art. 17 ust. 1 pkt 4 u.ś.r. Odnosząc się w pierwszej kolejności do kwestii zastosowania art. 17 ust. 1b u.ś.r. wskazać należy, że Trybunał Konstytucyjny w wyroku z 21 października 2014 r. sygn. akt K 38/13 orzekł, że art. 17 ust. 1b u.ś.r. w zakresie, w jakim różnicuje prawo do świadczenia pielęgnacyjnego osób sprawujących opiekę nad osobą niepełnosprawną po ukończeniu przez nią wieku określonego w tym przepisie ze względu na moment powstania niepełnosprawności, jest niezgodny z art. 32 ust. 1 ustawy z dnia 2 kwietnia 1997 r. – Konstytucja Rzeczypospolitej Polskiej (Dz.U. Nr 78, poz. 483 ze zm.), powoływanej dalej jako "Konstytucja". W kwestii skutków cytowanego wyroku Trybunału Konstytucyjnego istnieje ugruntowana linia orzecznicza sądów administracyjnych, które w odniesieniu do opiekunów dorosłych osób niepełnosprawnych wnoszących o przyznanie świadczenia pielęgnacyjnego po wyroku Trybunału Konstytucyjnego, dostrzegają jego wpływ na obecną sytuację tych podmiotów i wyrażają stanowisko o konieczności uchylenia decyzji (por. m.in. wyroki Naczelnego Sądu Administracyjnego z 26 kwietnia 2019 r. sygn. I OSK 8/19, z 2 sierpnia 2016 r. sygn. akt I OSK 923/16, czy z 4 listopada 2016 r. sygn. akt I OSK 1578/16). Sąd podziela więc stanowisko dotyczące możliwości przyznania świadczenia pielęgnacyjnego bez względu na czas powstania niepełnosprawności osoby niepełnosprawnej, uznając za błędny pogląd organu pierwszej instancji w tym zakresie. Odnosząc się natomiast do wskazywanej przez organy przesłanki negatywnej wynikającej z art. 17 ust. 1 pkt 4 u.ś.r. Sąd stwierdza, że w zaskarżonej decyzji Kolegium nie uwzględniło dokumentów zebranych w sprawie. Podkreślić należy, że treść orzeczenia o niepełnosprawności (o niezdolności do samodzielnej egzystencji) jest dla organów wiążąca, gdyż determinuje charakter i zakres opieki, jakiej wymaga dana osoba legitymująca się takim orzeczeniem. W badaniu tej kwestii uwzględnić należy okoliczności wynikające z zebranego przez organ materiału dowodowego. I tak, z treści orzeczenia z 11 września 2023 r. Miejskiego Zespołu ds. Orzekania o Niepełnosprawności w Warszawie (str. 12 akt administracyjnych) wynika, że matka skarżącego, ur. w 1935 r., została w 2023 r. zaliczona trwale do osób całkowicie niezdolnych do pracy i do samodzielnej egzystencji. Jak wynika z akt, opiekę matce zapewnia skarżący. Istotne jest również, że w kontrolowanej sprawie został przeprowadzony wywiad środowiskowy (str. 48-50 akt administracyjnych), podczas którego pracownik socjalny ustalił, że matka skarżącego jest osobą leżącą, siada na łóżku przy pomocy innych osób, a także wymaga pomocy w spożywaniu posiłków i wszystkich czynnościach higienicznych (korzysta z pieluch). Matka skarżącego jest osobą po udarze oraz po złamaniu miednicy i kręgosłupa lędźwiowego. Matka skarżącego jest osobą niezdolną do samodzielnej egzystencji, wymaga pomocy w czynnościach higienicznych, przygotowywaniu posiłków, sprzątaniu, przygotowywaniu i podawaniu leków, umawianiu wizyt lekarskich. Pomoc tę zapewnia jej syn przez większość czasu (średnio 5 dni w tygodniu). W ocenie pracownika socjalnego, opieka ta sprawowana jest w sposób prawidłowy. Zdaniem Sądu, powyższe wskazuje, że skarżący nie tylko wykonuje zwykłe czynności dnia codziennego, ale także czynności pielęgnacyjne, które wykonywane są przy opiece nad osobami obłożnie chorującymi, całkowicie zdanymi na pomoc innych osób. Odmienna ocena organu w tej mierze nie znajduje potwierdzenia we wnioskach, jakie nasuwają się Sądowi z analizy ww. dokumentów. Niewątpliwie skarżący czynności opiekuńcze wobec matki wykonuje codziennie i pozostaje do stałej jej dyspozycji. Zebrany materiał dowodowy nie prowadzi do wniosku, by sprawowana przez skarżącego opieka nie była zgodna z orzeczeniem stwierdzającym niezdolność matki skarżącej do samodzielnej egzystencji. Oczywiste jest, że w ramach sprawowanej opieki nad osobą niepełnosprawną będą współwystępowały czynności opiekuna, które zalicza się do tzw. czynności dnia codziennego, jak sprzątanie, gotowanie, robienie zakupów, itp., jak i te, które w większym lub mniejszym stopniu służą poprawie egzystencji osoby niepełnosprawnej poddanej opiece, jak np. pomoc w przemieszczaniu się, czy przy wizytach u lekarza, podawanie leków, pomiary służące ustalaniu stanu zdrowia, ale także typowe czynności pielęgnacyjne wykonywane w ramach opieki nad osobą niepełnosprawną niezdolną do samodzielnej egzystencji, które powołał skarżący w trakcie wywiadu środowiskowego. Zdaniem Sądu, informacjom tym Kolegium nie przyznało właściwego znaczenia, a wynika z nich, że skarżący nie jest w stanie godzić opieki nad matką z podejmowaniem pracy zarobkowej, nawet w niepełnym wymiarze czasu pracy. Mając na uwadze powyższe ustalenia, należy w ocenie Sądu przyjąć, że niepodejmowanie przez skarżącego zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej, mogło mieć związek ze stanem zdrowia jej matki i koniecznością sprawowania nad nią opieki. Sąd podziela stanowisko judykatury, zgodnie z którym art. 17 ust. 1 u.ś.r. nie wyznacza ram czasowych dotyczących podejmowania aktywności zawodowej (por. wyrok Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Szczecinie z 17 listopada 2022 r. sygn. akt II SA/Sz 623/22). Brak aktywności zawodowej sam w sobie nie wyklucza przyznania świadczenia pielęgnacyjnego (por. wyroki Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego: w Gdańsku z 27 maja 2021 r. sygn. akt III SA/Gd 145/21 i w Szczecinie z 12 maja 2022 r. sygn. akt II SA/Sz 130/22). Nie może być zatem przeszkodą w przyznaniu skarżącemu świadczenia. Przyjmuje się bowiem, że świadczenie pielęgnacyjne przysługuje osobie bezrobotnej, która była zatrudniona lub wykonywała pracę zarobkową w formach określonych w art. 3 pkt 22 u.ś.r. i zrezygnowała z niej, bądź też mając możliwość podjęcia zatrudnienia lub wykonywania pracy zarobkowej z możliwości tej nie korzysta w celu sprawowania opieki. Skarżący mógłby natomiast zatrudnienie podjąć w każdym momencie, ale nie podejmuje go z powodu rozmiaru opieki nad niepełnosprawną matką. Sprawowanie opieki stanowi wówczas przeszkodę w podejmowaniu zatrudnienia. Wymaganie od osoby występującej z wnioskiem o przyznanie świadczenia pielęgnacyjnego wcześniejszego zatrudnienia i rezygnacji z niego właśnie celem sprawowania opieki, doprowadziłoby do sytuacji, że takie osoby podejmowałyby miesięczne zatrudnienie, tylko po to, aby zaraz wypowiedzieć umowę o pracę z uwagi na niemożność pogodzenia zatrudnienia z koniecznością sprawowania opieki (por. wyrok Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Krakowie z 11 października 2023 r. sygn. akt III SA/Kr 953/23). Uwzględniając realia niniejszej sprawy Sąd doszedł zatem do przekonania, że skarżący sprawuje stałą i bezpośrednią opiekę nad matką (por. wywiad środowiskowy), która jest osobą całkowicie i trwale niezdolną do pracy i do samodzielnej egzystencji (por. orzeczenie z 11 września 2023 r. Miejskiego Zespołu ds. Orzekania o Niepełnosprawności w Warszawie) i z tego powodu nie podejmuje zatrudnienia, nawet dorywczo, czy też w niepełnym wymiarze czasu pracy. Konkludując, stwierdzić należy, że Prezydent niewłaściwie zastosował w sprawie art. 17 ust. 1b i art. 17 ust. 1 pkt 4 u.ś.r. Z kolei Kolegium, nie dokonało także prawidłowej oceny materiału dowodowego, naruszając podstawowe zasady postępowania określone w art. 7, art. 77 § 1 i art. 80 ustawy z dnia 14 czerwca 1960 r. - Kodeks postępowania administracyjnego (Dz.U. z 2023 r. poz. 775 ze zm.), powoływanej dalej jako "K.p.a.", a które to naruszenie doprowadziło do błędnego wniosku, że strona skarżąca nie spełnia przesłanki z art. 17 ust. 1 pkt 4 u.ś.r. Ponownie rozpoznając sprawę Prezydent weźmie pod uwagę przyjętą przez Sąd w uzasadnieniu niniejszego wyroku oceną prawną oraz wykładnię przepisów ustawy o świadczeniach rodzinnych i ponownie rozpozna wniosek skarżącej o przyznanie świadczenia pielęgnacyjnego uwzględniając okoliczność, że w przedmiotowej sprawie zastosowanie znajdzie art. 63 ustawy z dnia 7 lipca 2023 r. o świadczeniu wspierającym a w konsekwencji zastosowanie mają w sprawie regulacje u.ś.r. w brzmieniu sprzed 1 stycznia 2024 r. Zdaniem Sądu – na dzień złożenia wniosku o ustalenie prawa do świadczenia pielęgnacyjnego z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w związku z koniecznością sprawowania opieki nad matką (26 września 2023 r.) – skarżący spełniał wszystkie ustawowe kryteria do przyznania mu wnioskowanego świadczenia. Mając powyższe na uwadze Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie, na podstawie art. 145 § 1 pkt 1 lit. a) i c) ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz.U. z 2023 r. poz. 1634 ze zm.), orzekł jak w sentencji. O kosztach postępowania Sąd orzekł na podstawie art. 200 i art. 205 § 2 ww. ustawy w zw. z § 14 ust. 1 pkt 1 lit. c) rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z dnia 22 października 2015 r. w sprawie opłat za czynności adwokackie (Dz.U. z 2023 r. poz. 1964 ze zm.). Na powyższe koszty składa się wynagrodzenie pełnomocnika skarżącego w wysokości 480 zł.