I SA/Wa 638/21

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie w składzie następującym: Przewodniczący: sędzia WSA Małgorzata Boniecka – Płaczkowska (spr.) Sędziowie: sędzia WSA Iwona Kosińska sędzia WSA Joanna Skiba po rozpoznaniu w dniu 3 sierpnia 2021 r. na posiedzeniu niejawnym sprawy ze skargi E. M. na decyzję Ministra Rolnictwa i Rozwoju Wsi z dnia [...] maja 2017 r., nr [...] w przedmiocie reformy rolnej oddala skargę. WSA/wyr.1 - sentencja wyroku Zaskarżoną decyzją z [...] maja 2017 r., nr [...] Minister Rolnictwa i Rozwoju Wsi, po rozpoznaniu odwołania E. M. od decyzji Wojewody [...] z [...] czerwca 2014 r., nr [...]: 1) uchylił w całości decyzję Wojewody [...] z [...] czerwca 2014 r.; 2) umorzył postępowanie pierwszej instancji w części dotyczącej nieruchomości położonej w [...], gmina i powiat [...], aktualnie oznaczonej jako część działki nr [...] o pow. [...] ha, opisanej jako inne tereny zabudowane (Bi), na której znajdowały się spichlerz, magazyn folwarczny i stajnia-wozownia; 3) stwierdził, że pod działanie art. 2 ust. 1 lit. e) dekretu o przeprowadzeniu reformy rolnej nie podpadała nieruchomość położona w [...] gmina i powiat [...], aktualnie oznaczona ewidencyjnie jako działka nr [...] (o pow. [...] ha) oraz część działki nr [...] (licząca [...] ha, z wyłączeniem spichlerza, magazynu folwarcznego i wozowni-stajni); 4) stwierdził, że nieruchomość położona w [...] stanowiąca działki aktualnie oznaczone nr: [...],[...] i [...] podpadała pod działanie art. 2 ust. 1 lit. e) powołanego wyżej dekretu. W uzasadnieniu Minister wskazał, że Wojewoda [...] decyzją z [...] czerwca 2014 r. stwierdził, że nieruchomość położona w [...], gmina i powiat [...] odpowiadająca aktualnym działkom nr: [...], [...],[...],[...],[...] zabudowana zespołem pałacowo- parkowym podpadała pod działanie art. 2 ust. 1 lit. e) dekretu o przeprowadzeniu reformy rolnej. Odwołanie od decyzji Wojewody złożył E. M.. Rozpoznając odwołanie Minister umorzył postępowanie pierwszej instancji we wskazanej w decyzji części (pkt.2) z uwagi na cofnięcie wniosku w tym zakresie, pismem z [...] czerwca 2014 r. Zdaniem Ministra nie podlegały przejęciu na cele reformy rolnej pochodzące z przedmiotowego majątku: działka, aktualnie oznaczona nr [...] (o pow. [...] ha lokująca pałac) i nr [...] (licząca [...] ha pomniejszona o [...] ha, tj. obszar spichlerza, magazynu i stajni -wozowni). Reprezentacyjny park z pałacem ze stawem i [...] były niezdolne do produkcji rolnej ani nie ułatwiały takiej działalności w części rolnej majątku. Przejawem związku funkcjonalnego nie było też zarządzanie zadłużonym majątkiem z pomieszczenia w pałacu przez zarządcę przymusowego, jako okoliczność tymczasowa i przypadkowa, oderwana od obiektywnego przeznaczenia pałacu. Podlegały natomiast, w ocenie Ministra, przejęciu w ramach reformy rolnej aktualne działki nr [...], [...], [...] (odpowiadające dawnym parcelom nr [...],[...],[...]). Były one przydatne na cele rolne, gdyż stanowiły łąkę. Parcele te były oznaczone katastralnie jako "pastwisko" co wynika z lwh [...] gminy katastralnej [...]. Takie formalne oznaczenie przedmiotowych działek potwierdzało się w terenie. Zagospodarowanie parcel nr [...],[...] i [...] wyraźnie odstawało od typowo parkowego, zadrzewionego obszaru parceli nr [...]. Istnienie łąki w zachodniej części zespołu wynika również z zeznań świadka F. S.. Działki te były skąpo zadrzewione i pozbawione infrastruktury parkowej. Świadkowie zeznali, że wypasane było na nich bydło i koszono trawę dla bydła. Łąki od parku oddzielał płot. Brama wjazdowa była zamknięta, żeby krowy nie wychodziły. Jedynym elementem pozarolnym w tym obszarze była kapliczka pobudowana na skraju działki nr [...] w 1873 r. przez Z. T. wcześniejszego właściciela majątku. W ocenie Ministra urządzenie kapliczek w rolnej części dóbr było typową formą łączenia pracy z modlitwą. Nie niweczy głównej funkcji gospodarczej całości, nie może przesłonić rolnego charakteru działek i spowodować wyłączenie [...] ha pastwisk spod reżimu reformy rolnej. Skargi na decyzję Ministra wnieśli Uniwersytet [...] oraz E. M.. Uniwersytet zaskarżył decyzję w części, w jakiej organ stwierdził, że pod działanie art. 2 ust. 1 lit e) dekretu nie podpadała nieruchomość oznaczona nr [...] oraz cześć działki nr [...], zarzucając naruszenie art. 2 ust. 1 lit. e) dekretu, art. 7, art. 77 § 1 i art. 80 i art. 138 § 2 kpa. E. M. zaskarżył decyzję w części dotyczącej pkt 4, w której organ orzekł o podpadaniu pod działanie art. 2 ust. 1 lit. e) dekretu nieruchomości, aktualnie oznaczonych w ewidencji gruntów jako działki nr [...], [...], [...], zarzucając jej naruszenie art. 7, art. 75 § 1, art. 77 i 80 kpa w zw. z art. 2 ust. 1 lit. e) dekretu i w zw. z § 5 i § 6 rozporządzenia. W odpowiedzi na skargi Minister Rolnictwa i Rozwoju Wsi wniósł o ich oddalenie. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie wyrokiem z 7 lutego 2018 r., sygn. akt I SA/Wa 1104/17 oddalił skargi. Sąd wskazując na uchwały Trybunału Konstytucyjnego z 19 września 1990 r., sygn. akt W 3/89 i z 16 listopada 1996 r. sygn. akt W 15/95 wyjaśnił, że reforma rolna dotyczyła tych nieruchomości lub ich części, które są lub mogą być wykorzystywane do prowadzenia działalności wytwórczej w zakresie produkcji roślinnej, zwierzęcej, sadowniczej. Taki też kierunek rozumienia pojęcia "nieruchomość ziemska" przyjął Naczelny Sąd Administracyjny w uzasadnieniu uchwały 7 sędziów z 5 czerwca 2006 r., sygn. akt I OPS 2/06 oraz uzasadnieniu uchwały 7 sędziów z 10 stycznia 2011 r., sygn. akt I OPS 3/10, gdzie wyraźnie stwierdzono, że dekret nie dotyczył nieruchomości, które nie były nieruchomościami o charakterze rolniczym. Orzekając na podstawie § 5 rozporządzenia organ obowiązany jest zbadać, czy dana nieruchomość jest nieruchomością ziemską, która mogła być przeznaczona na cele rolnicze. Zespoły pałacowo - parkowe nie były wykorzystywane bezpośrednio do prowadzenia produkcji rolnej, a więc nie mogły być przeznaczone na cele określone w dekrecie. Natomiast możliwość wyłączenia spod działania art. 2 ust. 1 lit. e) dekretu tej części nieruchomości, która stanowiła zespół pałacowo - parkowy wymaga oceny, czy prawidłowe funkcjonowanie gospodarstwa rolnego było możliwe bez tego zespołu, a więc czy istniał związek funkcjonalny zespołu z pozostałą częścią nieruchomości o charakterze rolnym. W tym zakresie Sąd pierwszej instancji uznał, że organ odwoławczy prawidłowo przyjął, że zespół pałacowo - parkowy majątku w [...], zlokalizowany na działkach nr [...] i [...] nie podpadał pod działanie art. 2 ust. 1 lit. e) dekretu. Zasadnie rozważono wzajemne powiązania poszczególnych składników majątku oraz charakter zespołu, dowodząc braku związku funkcjonalnego. Ostatni właściciel majątku J. T., który był oficerem rezerwy nie kierował osobiście majątkiem. Zajmował się tym zawodowy zarządca, który mieszkał i urzędował w budynku znajdującym się poza zespołem, w tzw. rządcówce, która jest wyraźnie wyodrębniona i opisana w materiałach dotyczących wpisu obiektu do rejestru zabytków. Stwierdzają to także przesłuchani w toku postępowania świadkowie M. P., J. B. i F.B.. Sytuacja się zmieniła w 1929 r. i miała związek z problemami finansowymi właściciela. Banki ustanowiły zarząd przymusowy i zatrudniły zarządcę przymusowego w osobie K. F.. Taka sytuacja trwała do 1944 r. Zarządca przymusowy miał swoje biuro w jednym z pokoi w pałacu, gdzie przychodził do pracy spoza majątku. W ocenie Sądu, nie można jednak uznać zarządu sprawowanego przez zarządcę przymusowego jako świadczącego o związku funkcjonalnym między częścią gospodarczą a zespołem dworsko - parkowym. Zarząd przymusowy wykonywany był w interesie części wierzycieli - banków i miał na celu pozyskiwanie środków na zaspokojenie tych wierzycieli. Natomiast nie był sprawowany w interesie właściciela dla prawidłowego funkcjonowania całego majątku ziemskiego. Z tego względu urzędowanie przymusowego zarządcy w jednym z pomieszczeń pałacu nie pozbawia charakteru tego pałacu jako pełniącego funkcję mieszkalną dla właściciela i jego rodziny oraz funkcję reprezentacyjną (istnienie sali balowej). Tym samym nieruchomość, na której posadowiony jest pałac, nie stanowi nieruchomości rolnej w rozumieniu art. 2 ust. 1 lit. e) dekretu, a zatem nie mogła być ona objęta jego regulacją. To samo odnosi się do parku pałacowego, który stanowił z pałacem jedno założenie architektoniczne. Dowodzi tego również istniejący stan nasadzeń w parku, tj. dwustuletni ozdobny starodrzew, ozdobny staw z mostkami, [...], jego ukwiecenie, [...] i [...],[...]. Park pełnił funkcję wypoczynkowo - reakcyjną i z tych też przyczyn Sąd nie podzielił zarzutów skargi Uniwersytetu [...]. Za prawidłowe uznał także Sąd pierwszej instancji rozstrzygnięcie dotyczące uznania, że część majątku (działki nr [...],[...],[...]) podpadała pod działanie art. 2 ust. 1 lit. e) dekretu. Nieruchomość ta jest nieruchomością ziemską, która mogła być przeznaczona na cele rolnicze. Sąsiadowała ona bezpośrednio z zespołem pałacowo - parkowym i już w tamtym czasie była wykorzystywana na cele rolnicze. Działki te odpowiadają dawnym parcelom nr [...],[...] i [...]. Ze znajdującego się w aktach sprawy wykazu katastralnego [...] wynika, że były oznaczone jako "pastwisko", a wykaz ten jest dokumentem urzędowym w rozumieniu art. 76 § 1 kpa, a zatem dowodzi tego, co zostało w nim urzędowo stwierdzone. Dokument taki posiada szczególną moc dowodową i korzysta z domniemania prawdziwości oraz zgodności z prawdą tego, co zostało w nim urzędowo zaświadczone. Także zeznania świadków potwierdzają, że działki te były wykorzystywane jako pastwisko. Wypasano tam bydło i koszono trawę. Łąki były odgrodzone od parku płotem z żerdzi. Brama wjazdowa była zamknięta, aby krowy nie uciekały. Zeznali o tym Z.S. - syn ogrodnika pałacowego oraz Z. F. - syn zarządcy przymusowego. Wprawdzie świadkowie byli wówczas dziećmi, jednakże często bywali w tej części majątku, gdyż przychodzili do swoich ojców. Charakteru rolnego tej części majątku nie zmienia fakt posadowienia w przeszłości przez jednego z wcześniejszych właścicieli kapliczki na skraju działki nr [...]. W ocenie Sądu wobec tych ustaleń i dowodów zarzuty skargi dotyczące błędnej i wybiórczej oceny materiału dowodowego przez organ są niezasadne, gdyż sprowadzają się do polemiki skarżącego z prawidłową, logiczną i nie przekraczającą zasady swobodnej oceny dowodów, określonej w art. 80 kpa, oceną dokonaną przez organ. Ta ocena zaś uprawniała organ do uznania, że w części wskazanej w pkt 4 decyzji nieruchomość podpadała pod działanie art. 2 ust. 1 lit. e) dekretu. Skargę kasacyjną od wyroku z 7 lutego 2018 r. wniósł E. M., zaskarżając go w części dotyczącej oddalenia jego skargi na punkt 4 sentencji decyzji Ministra z [...] maja 2017 r. Zaskarżonemu wyrokowi zarzucono wydanie go z naruszeniem przepisów postępowania mające istotny wpływ na wynik sprawy, tj.: art. 133 § 1 ppsa w zw. z art. 3 § 1 ppsa w zw. z art. 7 kpa, art. 75 § 1 kpa, art. 77 kpa i art. 80 kpa, w zw. z art. 2 ust. 1 lit. e) dekretu i w zw. z § 5 i § 6 rozporządzenia oraz naruszenie art. 141 § 4 ppsa. Naczelny Sąd Administracyjny wyrokiem z 17 grudnia 2020 r., sygn. akt I OSK 2219/18 uchylił zaskarżony wyrok w części oddalającej skargę E.M. i w tym zakresie przekazał sprawę sądowi I instancji do ponownego rozpoznania. Wskazał, że zasadny jest zarzut naruszenia art. 141 § 4 ppsa, bowiem uzasadnienie zaskarżonego wyroku nie spełnia określonych w tym przepisie wymogów. Naczelny Sąd Administracyjny podkreślił, że na cele reformy rolnej nie mógł zostać przejęty zespół pałacowo - parkowy w [...], jako pozbawiony jakichkolwiek funkcji rolnych lub choćby ułatwiających prowadzenie gospodarstwa rolnego. Spornym pozostaje natomiast, czy działki aktualnie oznaczone nr [...],[...] i [...] podpadały pod działanie art. 2 ust. 1 lit. e) dekretu, a więc czy mogły zostać przejęte przez Skarb Państwa na cele reformy rolnej. Analizując tę kwestię Sąd pierwszej instancji powtórzył argumentację przytoczoną przez organ odwoławczy, opierając się na przeznaczeniu ww. działek określonym w wykazie katastralnym i zeznaniach świadków. Sąd nie ustosunkował się jednak do innych dokumentów, na które wskazywał skarżący, a które dodatkowo były przedmiotem oceny organu I instancji. Ocena zaprezentowana w skarżonym wyroku sprowadzała się zasadniczo do stwierdzenia, że oznaczenie działek w katastrze jako "pastwiska" przesądziła ich charakter i cel, dla którego były wykorzystywane. Sąd nie wyjaśnił jednak, na jaki moment dokonano tego ustalenia w katastrze i czy w momencie wejścia w życie przepisów dekretu był on aktualny. Powołując się z kolei na art. 76 § 1 kpa i moc szczególną dowodową wykazu katastralnego Sąd pominął, że art. 76 § 3 kpa daje możliwość przeprowadzenia dowodu przeciwko dokumentom urzędowym, o których mowa w § 1 i 2 przepisu. Tym samym obowiązkiem Sądu pierwszej instancji było odniesienie się do innych zebranych w sprawie dokumentów, przywoływanych przez stronę skarżącą jak wykaz majątków państwowych Powiatowego Urzędu Ziemskiego w [...] sporządzony wg stanu na [...] października 1946 r. , decyzji Wojewódzkiego Konserwatora Zabytków Urzędu Wojewódzkiego w [...] z [...] maja 1975 r. i mapy sytuacyjnej [...] Wojskowego Instytutu Geograficznego, sporządzoną - jak podkreślano w sprawie - po ostatecznym ukształtowaniu obszaru parku pałacowego. Za niewystarczającą uznał Naczelny Sąd Administracyjny argumentację Sądu pierwszej instancji odnośnie charakteru bramy wjazdowej i kapliczki. Sąd pierwszej instancji nie ocenił bowiem, czy wypas krów na terenie ww. działek miał charakter incydentalny, czy był prowadzony stale, dowodząc ich charakteru jako pastwiska, czy reprezentacyjna brama wjazdowa stanowiła jedynie element ogrodzenia do wypasu zwierząt oraz dlaczego przeznaczenia tego nie zmienia fakt posadowienia w przeszłości na działce nr [...] kapliczki lub jak stwierdza skarżący - okazałej, murowanej kaplicy, służącej do celów religijnych dawnego właściciela nieruchomości. Zarządzeniem Przewodniczącej Wydziału z 23 czerwca 2021 r. wydanym na podstawie art. 15zzs4 ust. 3 ustawy z 2 marca 2020 r. o szczególnych rozwiązaniach związanych z zapobieganiem, przeciwdziałaniem i zwalczaniem COVID-19, innych chorób zakaźnych oraz wywołanych nimi sytuacji kryzysowych (Dz. U z 2020 r., poz. 347 ze zm.) sprawa została skierowana do rozpoznania na posiedzeniu niejawnym, o czym pełnomocnicy skarżącego, organu, uczestników zostali powiadomieni. Pismem z [...] maja 2021 r. Uniwersytet [...] wniósł o oddalenie skargi E.M.. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie ponownie rozpoznając skargę E. M. i mając na uwadze treść art. 190 ppsa zważył, co następuje: Skarga jest niezasadna. Analiza zebranego w sprawie materiału dowodowego wskazuje, że część majątku położonego w [...], stanowiąca działki aktualnie oznaczone nr [...],[...][...] - wskazane w pkt 4 zaskarżonej decyzji, mogła być przeznaczona na cele rolnicze, co oznacza, że podpadała pod działanie art. 2 ust. 1 lit. e) dekretu. Działki te, które odpowiadają dawnym parcelom [...],[...],[...] oznaczone były w wykazie katastralnym [...] jako pastwisko. Wykaz katastralny jest dokumentem urzędowym, korzystającym ze szczególnej mocy dowodowej w rozumieniu art. 76 § 1 kpa. Postępowanie dowodowe nie podważyło tego dowodu, jak również nie wykazało, aby na datę wejścia w życie dekretu wykaz był nieaktualny. Z zeznań świadków Z. F., F. S., Z. S. wynika, że przedmiotowe działki były wykorzystywane jako pastwisko. Obszar ten był wyodrębniony przestrzennie od części pałacowo- parkowej, co wynika z załączonej mapy wskazującej współczesne oznaczenie nieruchomości. Jak zeznali świadkowie teren parku był oddzielony od części folwarcznej. Świadek Z. F.– syn zarządcy K. F.zeznał, że w parku znajdowała się łąka od rzeki do kaplicy. Na łące wypasano bydło i koszono trawę dla bydła. Podał, że łąka służyła celom gospodarczym i była ogrodzona żerdziami. Świadek ten wskazał także, że brama wjazdowa przy kaplicy była zamknięta, żeby krowy nie uciekały. Świadek S., którego ojciec był ogrodnikiem zeznał, że wie z opowiadań ojca o alejkach przy pałacu wysypanych żwirkiem, a pozostała część była wykorzystana na łąki, pastwisko. Podał, że łąkę od parku odgradzały żerdzie oraz, że park był odrębny od części gospodarczej. Działka nr [...] (dawna parcela nr [...]) była oddzielona rzeczką od parku, mniej zadrzewiona i pozbawiona rekreacyjnej infrastruktury parkowej. Mapa parcel ze współczesnym oznakowaniem działek oraz mapa Wojskowego Instytutu Geograficznego z 1939 r. wskazują, że parcela nr [...] położona była w zakolu drogi na południe od pałacu, była fizycznie oddzielona od parku położonego na parceli nr [...] (działce nr [...]). Także pozostałe działki nr [...] i [...] były oddzielone od parku co wynika z mapy oraz zeznań świadków. Oceny tej, ani przydatności spornych działek do produkcji rolnej nie zmienia istnienie ozdobnej bramy. Jak zeznał świadek Z. F. brama wjazdowa była zamknięta, żeby krowy nie uciekały. Skarżący podał, że park liczył [...] ha. Jednakże w tej wskazanej powierzchni – na działce nr [...] – w jej części o pow. [...] ha mieścił się spichlerz, magazyn folwarczny i stajnia-wozownia, co do której to części działki skarżący cofnął wniosek. Wobec tego nie sposób przyjąć, że park zajmował powierzchnię [...] ha. Podnieść należy, że protokół przejęcia dóbr [...] wymienia [...] ha parku, z kolei metryka założenia przestrzennego - [...] ha parku, a opracowanie J. P. wskazuje powierzchnię parku na [...] ha. Należy pamiętać, że majątek byłego właściciela J. T. był bardzo zadłużony i dlatego został objęty zarządem przymusowym. Mając więc na uwadze wyżej powołane dowody logicznym jest, że zarządca wykorzystywał łąki zgodnie z ich przeznaczeniem. Odnosząc się do wykazu majątków państwowych Powiatowego Urzędu Ziemskiego w [...] sporządzonego według staniu na [...] października 1946 r., podnieć należy, że dokument ten nie może być istotnym dowodem dla oceny charakteru nieruchomości odpowiadającej obecnym działkom nr [...][...], [...]. Wskazuje on obszar przejęty jako park, ale w odniesieniu do całego kilkusethektarowego majątku. Wykaz ten obejmuje wiele majątków. Nie sposób więc przyjąć, że określał precyzyjnie poszczególne części majątku zgodnie z ich przydatnością rolną. Odnosząc się do decyzji Wojewódzkiego Konserwatora Zabytków Urzędu Wojewódzkiego w [...] z [...] maja 1975 r. wskazać należy, że decyzja ta została wydana w sprawie wpisania do rejestru zabytków zespołu pałacowego i folwarcznego w [...]. Zważyć należy, że ochroną konserwatorską objęte są dobra kultury. Nie ma to jednak żadnego związku z oceną charakteru rolnego nieruchomości i jej podpadania pod działanie przepisów o reformie rolnej. Kluczowa w tej sprawie jest zatem potencjalna przydatność nieruchomości dla celów produkcji rolnej. Odnośnie kaplicy położonej na działce nr [...] podnieść należy, że działka nr [...] ma powierzchnię [...] ha, natomiast wszystkie działki podlegające przejęciu (nr [...], nr [...] i nr [...]) powierzchnię [...] ha. Kapliczka liczy [...] m2. Porównując powierzchnię i rolnicze wykorzystanie przejętych działek nr [...], nr [...] i nr [...], uznać należy, że kapliczka położona na jednej z tych działek ma marginalne znaczenie, wobec głównej funkcji rolnej przejętej nieruchomości. Dlatego prawidłowo ocenił Minister, że istnienie kapliczki w części majątku nie zmienia rolnego charakteru przejętej nieruchomości. Zebrany materiał dowodowy nie potwierdza stanowiska skargi, że sporne działki, w dacie wejścia w życie dekretu były porośnięte bujnym starodrzewem parkowym, wykarczowanym w latach 60- tych. Pozostaje to w sprzeczności powołanymi w decyzji dowodami i zeznaniami świadków, z których wynika, że na działkach pały się krowy, oznaczeniem działek w wykazie [...] gminy katastralnej [...], odgrodzeniu działek od części parkowej. Świadkowie J.B. i F. S. zeznali, że na terenie obecnego Zespołu Szkół Rolniczych w latach pięćdziesiątych było boisko sportowe, co przeczy stanowisku skarżącego odnośnie wykarczowania starodrzewu w latach 60 -tych. Ze wszystkich wyżej omówionych przyczyn uznać należy, że decyzja w zaskarżonej części nie narusza art. 2 ust. 1 lit. a) dekretu oraz § 5 i 6 rozporządzenia z 1 marca 1945 r. oraz wskazanych w skardze przepisów prawa procesowego. Wobec powyższego Sąd, z mocy art. 151 ppsa, orzekł jak w sentencji wyroku.