I SA/Wa 73/19

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Dariusz Chaciński (spr.) Sędziowie WSA Jolanta Dargas WSA Elżbieta Sobielarska Protokolant Referent Anna Kaczyńska po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 11 października 2019 r. sprawy ze skargi K.P., B.S., E.P., H.P., I.P., I.P., J.P., L.P., M.Z., R.P., S.P., W.P., Z.P. i Z.P. na decyzję Ministra Spraw Wewnętrznych i Administracji z dnia [...] października 2018 r. nr [...] w przedmiocie odmowy potwierdzenia prawa do rekompensaty 1. uchyla zaskarżoną decyzję i decyzję Wojewody [...] z dnia [...] marca 2018 r. nr [...]; 2. zasądza od Ministra Spraw Wewnętrznych i Administracji solidarnie na rzecz skarżących K.P., B.S., E.P., H.P., I.P., I.P., J.P., L.P., M.Z., R.P., S.P., W.P., Z.P. i Z.P. kwotę 680 (sześćset osiemdziesiąt) złotych tytułem zwrotu kosztów postępowania sądowego. Minister Spraw Wewnętrznych i Administracji decyzją z (...) r. utrzymał w mocy decyzję Wojewody (...) z (...) odmawiającą potwierdzenia prawa do rekompensaty za nieruchomość pozostawioną przez M.P. poza obecnymi granicami Rzeczypospolitej Polskiej w majątku (...). W uzasadnieniu decyzji Minister wskazał na następujące okoliczności sprawy. Wnioskiem z [...] grudnia 2008 r. K.P., W.P., L.P., E.P., I.P., J.P., R.P.,, M.P., S.P., I.P.., Z.P.., B.S i M.Ż.M (dalej: wnioskodawcy), wystąpili do Wojewody (...) o wydanie decyzji potwierdzającej prawo do rekompensaty z tytułu pozostawienia nieruchomości przez ich poprzedników prawnych na byłym terytoriom państwa polskiego. W związku z tym, że wniosek opiewał na wiele nieruchomości, które były własnością różnych osób, Wojewoda wydzielił do osobnych postępowań część z nich. Stąd też postępowanie odnośnie pozostawionych nieruchomości przez M.P. w majątku (...) zostało wydzielone do osobnego postępowania. Wojewoda (....) decyzją z (....) odmówił K.P., W.P., L.P., E.P., I.P., J.P., R.P., M.P.., S.P., I.P., Z.P., B.S i M.Z. potwierdzenia prawa do rekompensaty z tytułu pozostawienia przez M.P. nieruchomości w majątku (....). W uzasadnieniu organ I instancji stwierdził, że głównym powodem, dla którego wydał decyzję odmowną, było nie udowodnienie przez strony, że M.P. zamieszkiwała na byłym terytorium państwa polskiego, a także że się z niego repatriowała. Od powyższej decyzji wnioskodawcy wnieśli odwołanie. Utrzymując w mocy zaskarżoną decyzję Minister Spraw Wewnętrznych i Administracji stwierdził, że według art. 2 ustawy z dnia 8 lipca 2005 r. o realizacji prawa do rekompensaty z tytułu pozostawienia nieruchomości poza obecnymi granicami Rzeczypospolitej Polskiej (Dz. U. z 2017, poz. 2097; dalej: ustawa z 8 lipca 2005 r.), prawo do rekompensaty przysługuje właścicielowi nieruchomości pozostawionych poza obecnymi granicami Rzeczypospolitej Polskiej, jeżeli spełnia on łącznie następujące wymogi: 1) był w dniu 1 września 1939 r. obywatelem polskim i miał miejsce zamieszkania na byłym terytorium Rzeczypospolitej Polskiej w rozumieniu przepisów: a) art. 3 ustawy z dnia 2 sierpnia 1926 r. o prawie właściwym dla stosunków prywatnych wewnętrznych (Dz. U. poz. 580) lub b) art. 24 Kodeksu Postępowania Cywilnego (Dz. U. z 1932 r. poz. 934), lub c) § 3-10 rozporządzenia Ministra Spraw Wewnętrznych z dnia 23 maja 1934 r. wydanego w porozumieniu z Ministrem Skarbu co do § 2 ust. 3-5, z Ministrem Spraw Wojskowych co do § 20, 21, 22, 24 ust. 3, § 49 ust. 1 i 2, § 55 i § 56 oraz z Ministrem Spraw Zagranicznych co do § 18 ust. 1 i 2, § 51 i § 55, o meldunkach i księgach ludności (Dz. U. poz. 489) - oraz opuścił byłe terytorium Rzeczypospolitej Polskiej z przyczyn, o których mowa w art. 1, lub z tych przyczyn nie mógł na nie powrócić; 2) posiada obywatelstwo polskie. W rozumieniu przedwojennych przepisów, o których mowa w art. 2 pkt 1 ustawy z 8 lipca 2005 r. w brzmieniu nadanym art. 1 ustawy z dnia 12 grudnia 2013 r. o zmianie ustawy o realizacji prawa do rekompensaty z tytułu pozostawienia nieruchomości poza obecnymi granicami Rzeczypospolitej Polskiej, możliwa była sytuacja, w której dana osoba posiadała więcej niż jedno miejsce zamieszkania. Tym samym fakt, że właściciel nieruchomości pozostawionej zamieszkiwał przed wybuchem drugiej wojny światowej na obecnym terytorium RP nie wyklucza, że posiadał "dodatkowe" miejsce zamieszkania na byłym terytorium Rzeczypospolitej Polskiej. Niezależnie jednak od liczby posiadanych miejsc zamieszkania, każde z nich powinno spełniać kryteria określone w jednym z ww. przepisów, tj. być miejscem na obszarze Polski, gdzie obywatel polski mieszkał z zamiarem stałego pobytu (art. 3 ustawy z dnia 2 sierpnia 1926 r. o prawie właściwym dla stosunków prywatnych wewnętrznych) lub miejscowością, w której pozwany przebywał z zamiarem stałego pobytu (art. 24 Kodeksu Postępowania Cywilnego - Dz. U. z 1932 r. Nr 112, poz. 934) lub zajmowaniem w obrębie gminy mieszkania wśród okoliczności, wskazujących na ześrodkowanie tam stosunków osobistych i gospodarczych (§ 3 pkt 2 rozporządzenia z dnia 23 maja 1934 r.). Ponadto zamieszkiwanie jest prawną kwalifikacją określonego stosunku danej osoby do danego miejsca, na którą składają się dwa elementy: przebywanie w sensie fizycznym w określonej miejscowości (corpus) oraz wola, zamiar stałego pobytu (animus). Oba te elementy muszą występować łącznie. Nie stanowi zatem o miejscu zamieszkania w rozumieniu art. 2 pkt 1 ustawy z 8 lipca 2005 r. to, że następuje jedna z wymienionych wyżej przesłanek polegająca tylko na zamieszkaniu w określonym miejscu w sensie fizycznym, jednak bez zamiaru stałego pobytu. Dla przyjęcia zatem miejsca zamieszkiwania danej osoby w określonej miejscowości konieczne jest ustalenie występowania kumulatywnego dwóch przesłanek: zamieszkiwania i zamiaru stałego pobytu w określonej miejscowości. O ile jednak ustalenie pierwszej przesłanki nie nastręcza zazwyczaj trudności, o tyle przy ustalaniu zamiaru stałego pobytu mogą decydować różnorakie okoliczności, które wskazują na skupianie się aktywności życiowej danej osoby w określonym miejscu, kreującym z tym miejscem jej więź o charakterze emocjonalnym, zawodowym, towarzyskim itp. Jak podkreśla się w orzecznictwie sądowym, o zamiarze tym można mówić wówczas, gdy występują okoliczności pozwalające przeciętnemu obserwatorowi na wyciągnięcie wniosku, że określona miejscowość jest głównym ośrodkiem działalności danej dorosłej osoby fizycznej (por. post. NSA: z 30 marca 2006 r., I OW 265/05, LEX nr 198360; z 7 października 2010 r., I OW 99/10, LEX nr 741789). Zgodnie zatem z powyższym, w prowadzonym postępowaniu należy ustalić, czy osoba pozostawiająca mienie na byłym obszarze RP miała zarówno tzw. corpus (faktycznie zamieszkiwała) w danej miejscowości oraz animus (wolę stałego pobytu w niej). Zdaniem Ministra w zebranym materiale dowodowym nie ma przekonywujących informacji, że M.P. zamieszkiwała na terenie II Rzeczypospolitej Polskiej. Strony na okoliczność udowodnienia powyższego przedłożyły do akt sprawy dwa dokumenty, tj.: uwierzytelnioną kopię wyroku Sądu Okręgowego w (...) z (...) oraz uwierzytelnioną kopię wyroku Sądu Okręgowego w (...) z (...) w których zawarta jest informacja, że M.P. zamieszkuje w tym mieście przy ul. [...]. Odnosząc się do przedmiotowych dowodów, organ II instancji zauważył, że dokumenty te zostały wytworzone niemalże [...] lat przed wybuchem II Wojny Światowej, tj. datą, na którą zgodnie z przyjętym orzecznictwem należy badać "centrum życiowe" właściciela pozostawionej nieruchomości. Dlatego więc nie można w żadnym wypadku przyjąć i uznać, aby dokumenty te sprzed tak długiego okresu od wspomnianej daty miały świadczyć o miejscu zamieszkania M.P. Istotną kwestią w przedmiotowej sprawie jest także zbadanie ogólnodostępnych źródeł informacji dotyczących życia rodziny P.Z. w dwudziestoleciu międzywojennym. Rodzina uchodziła w owym okresie za jedną z majętniejszych i sławnych, a także pokładających w przeszłości duże starania na rzecz Rzeczypospolitej Polskiej. Dlatego też informacje zawarte w wybranych opracowaniach historycznych (zob. Jadwiga Jóźwik "Ślady ziemian w krajobrazie kulturowym gminy (...)", wydawca Gmina (...), (...) 2010 r., Jan Witczak "Hodowla koni małopolskich w gminie (...)" - Koń Polski nr [...]) jak i występujące nawet w internecie mogą stanowić ważne wytyczne dla przedmiotowej sprawy. Badając na podstawie ww. źródeł życie M.P. Minister zauważył, że jedynym okresem, kiedy przebywała dłuższy czas w majątku (...) był początek dwudziestego wieku do wybuchu I Wojny Światowej, którą przeczekała w [...]. W związku z tym, że majątek w (...) podczas wspomnianej wojny uległ zniszczeniu, po jej zakończeniu M.P.Z. wraz z dziećmi udała się do majątku swojego ojca w (...), który odziedziczyła po nim w 1918 r. W tym miejscu przebywała aż do pierwszych lat lI Wojny Światowej, której zintensyfikowane działania na tamtym terenie wymusiły przeprowadzkę do [...]. Wracając do okresu pobytu M.P. w majątku w (...) Minister wspomniał, że jej najbardziej znaną "pracą" a zarazem pasją była hodowla koni. Stadnina w (...) uchodziła za jedną z najznamienitszych stadnin w ówczesnym czasie, a "potomkowie tamtejszych wychowanków" stanowią w chwili obecnej podstawę wielu stadnin polskich i zagranicznych, w tym stadniny w [...]. Dodatkowo, ww. źródła przedstawiają M.P. jako osobę bardzo zaangażowaną w sprawy miejscowej społeczności żyjącej w (...) i okolicach. Była ona bowiem założycielką ochranki, w której zatrudniła nauczycieli do nauki języka polskiego, matematyki i historii, aby uczęszczające tam dzieci wiejskie i folwarczne wychowywane były w duchu religijnym i patriotycznym. Była także inicjatorką zajęć dla kobiet, które prowadzone były przez specjalnie sprowadzoną dla nich instruktorkę. M.P. otworzyła również piekarnię i przyczyniła się do założenia parafialnego Stowarzyszenia Młodzieży Polskiej [...]. Ponadto wspomagała rozwój infrastruktury drogowej na tamtym terenie państwa polskiego, np.: podczas budowy drogi (...). Z powyższego wyłania się obraz, że M.P.Z. wcale nie zamieszkiwała na byłym terenie II RP w majątku (...) tylko w (...) (który przed wojną, jak i po, znajdował się w granicach państwa polskiego, tj. około [...] km na południowy - wschód od [...].), gdzie skoncentrowała całość swojego życia osobistego i zawodowego. Reasumując, organ II instancji zauważył, że podobne sytuacje, w których obywatel polski posiadał przed wybuchem Il Wojny Światowej nieruchomości zarówno na terytorium obecnego państwa polskiego jak i na byłym obszarze II RP, występują nader często. Powyższa materia ma skomplikowany charakter. Dlatego powyższe kwestie były wielokrotnie przedmiotem orzeczeń sądowo-administracyjnych. Badając najnowsze orzecznictwo w porównywalnych sytuacjach (zob. wyrok NSA z 7 lipca 2017 r., I OSK 2488/16, wyrok NSA z 11 maja 2017 r., I OSK 1747/15, wyrok NSA z 20 września 2012 r., I OSK 1253/11, wyrok WSA w Warszawie z 4 kwietnia 2017 r., I SA/Wa 268/17) Minister stwierdził, że podczas ustalania, czy były właściciel posiadający przed II Wojną Światową nieruchomości zarówno w granicach obecnego państwa polskiego, jak i w granicach II RP, spełnia wymagania narzucone ustawą z 8 lipca 2005 r. do otrzymania rekompensaty, zasadnym jest określenie jego miejsca zamieszkania z uwagi na obiektywnie sprawdzalne "centrum życiowe", które posiadał na dzień 1 września 1939 r. W opinii organu odwoławczego nie można uznać, że majątek (...) był "centrum życiowym" dla M.P., a tym samym stanowił główne miejsce jej zamieszkania oraz pracy. Ponadto, niejako na marginesie sprawy, Minister zaznaczył, że zgodnie z zawartymi ww. źródłach informacjami, "centrum życiowe" większości członków rodziny P.Z. skoncentrowane było W. bądź w majątku w (...). W majątku (...) żył i nim zarządzał jedynie J.P. wraz ze swoją małżonką R.P. Organ odwoławczy, w ślad za Wojewodą (...) stanął na stanowisku, że wskazanie przez pełnomocnika obowiązku przesłuchania poszczególnych stron postępowania nie miałoby zasadniczego wpływu na całokształt materiału dowodowego, gdyż przesłuchanie stron nie może mieć takiej mocy dowodowej ze względu na zainteresowanie samych wnioskodawców wynikiem sprawy. Jednocześnie materiał dowodowy z dokumentów jest na tyle wystarczający i obszerny, że pozwala na bezproblemowe ustalenie stanu faktycznego. Reasumując, w opinii organu odwoławczego, argumentacja odwołania odnośnie naruszenia art. 10 § 1 k.p.a. nie jest zasadna, a organ prowadzący sprawę nie uchybił w żadnym aspekcie procedurze prowadzenia postępowania administracyjnego. Ostatnią kwestią, do której organ II instancji się odniósł, jest potwierdzenie obywatelstwa B.P. Według Wojewody (...) strony nie przedłożyły żadnego dokumentu potwierdzającego jej status. Organ odwoławczy stwierdził wprawdzie, że jednym z załączników do pisma z [...] lutego 2010 r. była potwierdzona kopia dwóch stron z paszportu B.P. jednakże wśród danych zawartych na tychże stronach nie ma informacji odnośnie daty ważności paszportu. Ponadto oceniając szatę graficzną dokumentu, która była "używana" w czasach Polskiej Rzeczypospolitej Ludowej można domniemywać, że paszport ten stracił ważność (zgodnie z art. 32 pkt 1 ustawy z dnia 13 lipca 2006 r. o dokumentach paszportowych - Dz. U. z 2018 r. poz. 1919, "paszport jest ważny przez okres 10 lat od daty jego wydania"). W związku z tym nie mógł być on dokumentem potwierdzającym dane w nim zawarte, w tym obywatelstwo B.P. Ponadto postępowanie w przedmiocie potwierdzenia prawa do rekompensaty za mienie pozostawione poza obecnymi granicami Rzeczypospolitej Polskiej wszczynane jest na wniosek strony, a ciężar udowodnienia spełnienia przesłanek nabycia prawa do rekompensaty spoczywa na podmiocie ubiegającym się o to prawo, czemu strony nie sprostały. Skargę na decyzję Ministra Spraw Wewnętrznych i Administracji z [...] października 2018 r. do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie wnieśli: K.P., W.P.., L.P., E.P., I.P., J.P., R.P., S.P., I.P., Z.P., B.S., M.Z., Z.P., H.P. Zaskarżonej decyzji zarzucili naruszenie: 1. art. 6 ustawy z 8 lipca 2005 r. oraz art. 7, 75, 77, 80 i 86 k.p.a. poprzez: a) uznanie, że wnioskodawcy nie wykazali spełnienia przesłanek do uzyskania prawa do rekompensaty, podczas gdy ze zgromadzonego w sprawie materiału dowodowego niewątpliwie wynika, że M.P. posiadała polskie obywatelstwo, była właścicielką majątku pozostawionego na [...], tam zamieszkiwała, majątek ten opuściła w związku z wybuchem wojny, zaś sami wnioskodawcy są jej spadkobiercami i również polskie obywatelstwo posiadają; b) nieprzeprowadzenie dowodów przedłożonych przez wnioskodawców, podczas gdy organ miał obowiązek rozpatrzenia całego zebranego w sprawie materiału dowodowego; c) uznanie, że organ nie miał obowiązku przesłuchać wskazanych wnioskodawców na okoliczności związane z zamieszkiwaniem i opuszczeniem majątku przez M.P. 2. art, 9, art, 7 oraz art. 77 § 1 oraz art. 79a k.p.a. poprzez niepodjęcie z urzędu działań zmierzających do wyjaśnienia, czy B.P. posiada obywatelstwo polskie, mimo posiadania przez organ I instancji dokumentu dołączonego do akt sprawy przy piśmie wnioskodawców z [...] lutego 2010 r. oraz niepoinformowanie wnioskodawców o niewykazaniu spełnienia tej przesłanki, podczas gdy organ miał obowiązek podjęcia inicjatywy dowodowej celem ustalenia, czy B.P. posiada obywatelstwo polskie, jeśli powziął wątpliwość co do mocy dowodowej przedłożonego przez wnioskodawców dokumentu, zaś podstawowym jego obowiązkiem było poinformować wnioskodawców o niewykazaniu spełnienia tej przesłanki. W odpowiedzi na skargę Minister Spraw Wewnętrznych i Administracji wniósł o jej oddalenie. Wojewódzki Sąd Administracyjny zważył, co następuje. W ocenie sądu skarga podlegała uwzględnieniu. Odmawiając skarżącym prawa do rekompensaty za w rzeczywistości udział w prawie własności nieruchomości pozostawionej przez M.P. poza obecnymi granicami Rzeczypospolitej Polskiej w majątku (...) Minister Spraw Wewnętrznych i Administracji podzielił stanowisko Wojewody (...) że M.P. mimo posiadanego udziału w nieruchomości, nie zamieszkiwała na byłym terytorium państwa polskiego, w rozumieniu art. 2 pkt 1 ustawy z 8 lipca 2005 r. W swoich ustaleniach Minister oparł się na opracowaniach historycznych – Jadwigi Jóźwik "Ślady ziemian w krajobrazie kulturowym gminy (...)", (...) 2010 r.; Jana Witczaka "Hodowla koni małopolskich w gminie (...)" - Koń Polski nr [...]. Organ nie uznał przy tym za miarodajne dla miejsca zamieszkania M.P. ustaleń wynikających z wyroków Sądu Okręgowego w (...) z (...) i z (...) w których zawarta jest informacja, że M.P. zamieszkuje w (...) przy ul. [...]. Za nieprzydatny dla ustalenia miejsca zamieszkania byłej właścicielki udziału we wskazanym majątku uznał także dowód z przesłuchania stron, na okoliczność miejsca zamieszkania M.P. Zauważyć przede wszystkim należy, że zgodnie z art. 133 § 1 zdanie pierwsze p.p.s.a. "Sąd wydaje wyrok po zamknięciu rozprawy na podstawie akt sprawy, chyba że organ nie wykonał obowiązku, o którym mowa w art. 54 § 2." W aktach sprawy nie ma dowodów – powołanych przez organ opracowań historycznych, na których Minister oparł swoje ustalenia, co do miejsca zamieszkania M.P. Nawet jeśli opracowania te były publikowane, to nie jest rolą sądu administracyjnego docieranie do owych publikacji i odnajdywanie w nich konkretnych treści, które organ uznał za swoje ustalenia. Należy więc uznać, że skoro w aktach sprawy brak jest dowodów, na które powołał się Minister, to żadna okoliczność rzekomo wynikająca z takich dowodów nie może zostać uznana za udowodnioną, w rozumieniu art. 80 k.p.a. Zauważyć ponadto należy, że nie każda publikacja, czy opracowanie historyczne, może być uznane za dowód na określoną okoliczność, w każdym razie nie za dowód bezpośredni. Chodzi raczej o źródła historyczne, na jakich oparta jest określona teza autora publikacji i ich ocenę w kontekście wartości dowodowej w rozumieniu k.p.a. Jeśli organ nie dysponował bezpośrednimi dowodami na okoliczność miejsca zamieszkiwania M.P. a na braku jej miejsca zamieszkiwania w majątku (...) opierał rozstrzygnięcie o odmowie potwierdzenia prawa do rekompensaty, to nie mógł odmówić dopuszczenia dowodu z przesłuchania stron. Zgodnie z art. 86 k.p.a. "Jeżeli po wyczerpaniu środków dowodowych lub z powodu ich braku pozostały niewyjaśnione fakty istotne dla rozstrzygnięcia sprawy, organ administracji publicznej dla ich wyjaśnienia może przesłuchać stronę. Do przesłuchania stron stosuje się przepisy dotyczące świadków, z wyłączeniem przepisów o środkach przymusu." W niniejszej sprawie w istocie mamy do czynienia z brakiem środków dowodowych (nie licząc dowodów z dokumentów w postaci wyroków sądowych, którym organ odmówił wiarygodności na dzień 1 września 1939 r.), co powinno skłonić organ do przeprowadzenia dowodów z przesłuchania stron, na okoliczność miejsca zamieszkania M.P. Jeśli natomiast organ dołączy do akt sprawy powoływane wcześniej opracowania historyczne i w sposób zgodny z k.p.a. oceni źródła historyczne, na których oparto twierdzenie o miejscu zamieszkania M.P. w (...) to na podstawie takich ustaleń oceni, czy w nowych okolicznościach faktycznych niezbędny jest jeszcze dowód z przesłuchania stron, np. dla skonfrontowania źródeł historycznych z przekazem rodzinnym. Mając na uwadze to, że w dotychczasowym postępowaniu organ naruszył art. 7, art. 77 § 1, art. 80 i art. 86 k.p.a., ze skutkiem mogącym mieć istotny wpływ na wynik sprawy, Wojewódzki Sąd Administracyjny na podstawie art. 145 § 1 pkt 1 lit c) w zw. z art. 135 p.p.s.a. orzekł jak w pkt 1 wyroku. O kosztach postępowania orzeczono na podstawie art. 200 p.p.s.a.