I SA/Wa 809/24

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie w składzie następującym: Przewodniczący: sędzia WSA Gabriela Nowak Sędziowie: sędzia WSA Bożena Marciniak asesor WSA Anna Milicka-Stojek (spr.) Protokolant specjalista Monika Bodzan po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 19 września 2024 r. sprawy ze skargi R. O. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Warszawie z dnia 26 lutego 2024 r. nr KOC/165/Op/24 w przedmiocie zasiłku stałego oddala skargę. Samorządowe Kolegium Odwoławcze w Warszawie (dalej jako "Kolegium" lub "organ") decyzją z 26 lutego 2024 r. (w decyzji błędnie wskazano 2023 r.) nr KOC/165/Op/24 utrzymało w mocy decyzję Prezydenta m.st. Warszawy (dalej jako "Prezydent") z 11 grudnia 2023 r. nr OPS.FII.ZRŚ.5100.248.2023 o odmowie przyznania [...] (dalej jako "skarżący") zasiłku stałego w grudniu 2023 r. Decyzja wydana została w następującym stanie faktycznym i prawnym: Skarżący wnioskiem z 15 listopada 2023 r. wystąpił do Prezydenta o przyznanie mu pomocy finansowej na grudzień 2023 r. przez opłacenie czynszu za listopad 2023 r. w wysokości 1017,55 zł, zakup żywności (śniadania, podwieczorki i kolacje) w kwocie 712 zł, opłacenie rachunku za energię elektryczną w wysokości 1144,57 zł, jak też przyznanie zasiłku celowego na środki czystości oraz zasiłku stałego. Prezydent decyzją z 11 grudnia 2023 r. odmówił przyznania skarżącemu zasiłku stałego w grudniu 2023 r. i wskazał, że skarżący zgodnie z orzeczeniem lekarza orzecznika ZUS z 5 stycznia 2021 r. jest całkowicie niezdolny do pracy do 31 stycznia 2024 r. Źródłem jego dochodu jest renta w wysokości 1 998,18 zł netto, która jest obciążona zajęciem komorniczym w łącznej wysokości 1316,21 zł. Z informacji uzyskanej od Komornika Sądowego przy Sądzie Rejonowym dla Warszawy [...] w Warszawie wynika, że na potrącenia składają się: 97,50 zł tytułem kosztów komorniczych, należności na rzecz funduszu alimentacyjnego w wysokości 678,71 zł oraz kwota 540 zł z tytułu bieżących alimentów. Zatem zgodnie z art. 8 ust. 3 pkt 3 ustawą z dnia 12 marca 2004 r. o pomocy społecznej (Dz.U. z 2023 r. poz. 775 ze zm.), powoływanej dalej jako "u.p.s.", kwotę 1 998,18 zł (renta netto) należało pomniejszyć jedynie o 540 zł (alimenty bieżące). Nie podlega natomiast odliczeniu 678,71 zł (zadłużenie na rzecz funduszu alimentacyjnego), zgodnie bowiem z uchwałą składu siedmiu sędziów Naczelnego Sądu Administracyjnego z 8 listopada 2021 r. sygn. akt I OPS 2/21 alimenty, o których mowa w art. 8 ust. 3 pkt 3 u.p.s. nie stanowią należności uiszczanych przez dłużnika alimentacyjnego, czy to dobrowolnie, czy też podlegających ściągnięciu w drodze egzekucji sądowej, na rzecz funduszu alimentacyjnego. Dochód w listopadzie 2023 r. wyniósł zatem 1458,18 zł i przekroczył kryterium dochodowe dla osoby samotnie gospodarującej (776 zł), uprawniające do przyznania zasiłku stałego w świetle art. 37 ust. 1 pkt 1 u.p.s. Skarżący w odwołaniu od ww. decyzji wniósł o jej uchylenie i wskazał, że znajduje się w trudnej sytuacji zdrowotnej i materialnej, nie jest w stanie ponieść kosztów bieżących oraz zaległych bez uszczerbku dla zaspokojenia niezbędnej potrzeby mieszkaniowo-bytowej oraz dla niezbędnego utrzymania siebie i rodziny. Zakwestionował wyliczenia organu dotyczące wysokości jego dochodu i błędnego przyjęcia, że wynosi on 1458,18 zł i przekracza kryterium dochodowe dla osoby samotnie gospodarującej (776 zł). Załączył zaświadczenie ZUS II Oddział w Warszawie z 27 grudnia 2023 r., z którego wynika, że kwota renty do wypłaty miesięcznie w okresie od 1 października 2023 r. do 31 grudnia 2023 r. wynosiła jedynie 681,97 zł. Kolegium decyzją z 26 lutego 2024 r. utrzymało w mocy decyzję Prezydenta i wskazało, że zgodnie z art. 37 ust. 1 pkt 1 u.p.s. zasiłek stały przysługuje pełnoletniej osobie samotnie gospodarującej, niezdolnej do pracy z powodu wieku lub całkowicie niezdolnej do pracy, jeżeli jej dochód jest niższy od kryterium dochodowego osoby samotnie gospodarującej. Stosownie zaś do art. 8 ust. 1 pkt 1 u.p.s. prawo do świadczeń pieniężnych z pomocy społecznej, z zastrzeżeniem art. 40, art. 41, art. 53a i art. 91, przysługuje osobie samotnie gospodarującej, której dochód nie przekracza kwoty 776 zł. Z zebranego w sprawie materiału dowodowego, w tym z kwestionariusza wywiadu środowiskowego przeprowadzonego przez pracownika socjalnego wynika, że skarżący ma 48 lat i prowadzi jednoosobowe gospodarstwo domowe; jest osobą rozwiedzioną, legitymuje się orzeczeniem lekarza orzecznika ZUS o całkowitej niezdolności do pracy do 31 stycznia 2024 r. oraz orzeczeniem Miejskiego Zespołu ds. Orzekania o Niepełnosprawności w Warszawie z 18 marca 2022 r. zaliczającym go do osób z umiarkowanym stopniem niepełnosprawności, ważnym do 16 marca 2024 r. Cierpi na padaczkę lekooporną pourazową oraz zaburzenia neurologiczne. Stale leczy się farmakologicznie. Źródłem dochodu skarżącego jest renta inwalidzka z ZUS w wysokości 1 998,18 zł netto. Jak wynika z pisma Komornika Sądowego przy Sądzie Rejonowym dla Warszawy [...] w Warszawie z 1 czerwca 2023 r., ZUS tytułem potrącenia z renty przekazuje na konto komornika kwotę 1316,21 zł. Z kwoty tej po potrąceniu opłaty stosunkowej w wysokości 97,50 zł na konto wierzyciela przekazywana jest kwota 540 zł oraz na konto funduszu alimentacyjnego przekazywana jest kwota 678,71 zł. Rata bieżących alimentów wynosi 540 zł. A zatem zgodnie z art. 8 ust. 3 pkt 3 u.p.s. kwotę 1998,18 zł (renta netto) należało pomniejszyć jedynie o kwotę 540 zł (alimenty bieżące). Nie podlega natomiast odliczeniu od dochodu kwota 678,71 zł (zadłużenie na rzecz funduszu alimentacyjnego), mimo że faktycznie jest potrącana z renty przez komornika. Zgodnie bowiem z uchwałą składu siedmiu sędziów Naczelnego Sądu Administracyjnego z 8 listopada 2021 r. sygn. akt I OPS 2/21 alimenty, o których mowa w art. 8 ust. 3 pkt 3 u.p.s. nie stanowią należności uiszczanych przez dłużnika alimentacyjnego na rzecz funduszu alimentacyjnego, czy to dobrowolnie czy też podlegających ściągnięciu w drodze egzekucji sądowej. Wobec tego należy podzielić stanowisko Prezydenta, zgodnie z którym dochód skarżącego w miesiącu poprzedzającym miesiąc złożenia wniosku o zasiłek stały wyniósł 1 458,18 zł. Nie ma zatem podstaw do przyjęcia, że dochód ten wynosi 681,97 zł, mimo że jest to kwota faktycznie otrzymywana przez wnioskodawcę po dokonaniu potrąceń. Z uwagi na fakt, że tak ustalony dochód wnioskodawcy przekracza kryterium dochodowe osoby samotnie gospodarującej, określone w art. 8 ust. 1 pkt 1 u.p.s. (776 zł), Prezydent zasadnie odmówił przyznania zasiłku stałego zgodnie z art. 37 ust. 1 pkt 1 u.p.s. W skierowanej do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie skardze na ww. decyzję skarżący wniósł o: 1) zwolnienie z kosztów w całości oraz o wyznaczenie adwokata z urzędu; 2) przeprowadzenie rozprawy; 3) oddalenie zaskarżonej decyzji; 4) odrzucenie zaskarżonej decyzji. W uzasadnieniu skargi wskazał, że znajduje się w trudnej sytuacji zdrowotnej i materialnej i nie jest w stanie ponieść kosztów bieżących oraz zaległych bez uszczerbku do zaspokojenia niezbędnej potrzeby mieszkaniowo-bytowej (zgodnie z art. 39 ust. 1 i ust. 2 u.p.s.) oraz dla niezbędnego utrzymania siebie i rodziny. Podał, że choruje na ciężką padaczkę lekoodporną i ma orzeczona całkowitą niezdolność do pracy do 31 stycznia 2024 r. Mieszka sam i jednocześnie stara się o kontakty z trójką małoletnich dzieci. Skarżący stoi na stanowisku, że spełnia oba kryteria określone w ustawie o pomocy społecznej - kryterium dysfunkcji i zdarzeń, o jakich mowa w art. 7 u.p.s. (m.in. ubóstwo, bezrobocie, niepełnosprawność, długotrwała lub ciężka choroba, w tym przypadku padaczka lekoodporna). Jego zdaniem, wysokość udzielanej pomocy uniemożliwia życie w warunkach odpowiadających godności człowieka, a nawet spełnia kryteria wielomiesięcznego nękania ekonomicznego, ponieważ całkowity obowiązek bieżących opłat za najem lokalu w 2021, 2022 i 2023 r. został całkowicie przerzucony na niego. Nie jest też prawdą, że OPS średnio raz w miesiącu daje pomoc skarżącemu w formie: zakupu leków, środków czystości, odzieży, obuwia, opłacania rachunków za energię elektryczną, czynsz, zakup butli gazowej. Pomoc ta wielokrotnie nie jest świadczona lub świadczona sporadycznie albo tylko częściowo. Stan zdrowia skarżącego się pogorszył, o czym świadczy orzeczenie Lekarza Orzecznika ZUS z 5 stycznia 2021 r. informujące o całkowitej niezdolności do pracy oraz do samodzielnej egzystencji do 31 stycznia 2024 r. Tego faktu nie zauważył organ i zarzucił skarżącemu brak współdziałania, powołując się na art. 11 ust. 2 u.p.s., co jest nieprawdą. Skarżący zakwestionował również prawidłowość wyliczenia jego dochodu, który faktycznie wynosi 681,97 zł i nie przekracza określonego ustawowo kryterium dochodowego, tj. 776 zł. W tej kwestii powołał się na wydaną przez Kolegium decyzję z 25 października 2023 r. (której kopię załączył do skargi) uchylającą decyzję Prezydenta o odmowie przyznania mu zasiłku stałego, w której wyjaśniono, że pobierane od skarżącego zaległości alimentacyjne nie powinny być wliczane do jego dochodu. W odpowiedzi na skargę organ wniósł o jej oddalenie, podtrzymując stanowisko wyrażone w uzasadnieniu zaskarżonej decyzji. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie zważył, co następuje: Skarga jest niezasadna. Materialnoprawną podstawą wydanych w sprawie decyzji są przepisy ustawy o pomocy społecznej, która w art. 37 ust. 1 pkt 1 stanowi, że zasiłek stały przysługuje pełnoletniej osobie samotnie gospodarującej, niezdolnej do pracy z powodu wieku lub całkowicie niezdolnej do pracy, jeżeli jej dochód jest niższy od kryterium dochodowego osoby samotnie gospodarującej (ust. 1 pkt 1). Zgodnie zaś z art. 8 ust. 1 pkt 1 u.p.s. prawo do świadczeń pieniężnych z pomocy społecznej, z zastrzeżeniem art. 40, art. 41, art. 53a i art. 91, przysługuje osobie samotnie gospodarującej, której dochód nie przekracza kwoty 776 zł, zwanej dalej "kryterium dochodowym osoby samotnie gospodarującej". W rozpoznawanej sprawie bezsporne jest, że skarżący jest osobą samotnie gospodarującą i zgodnie z orzeczeniem lekarza orzecznika ZUS z 5 stycznia 2021 r. jest całkowicie niezdolny do pracy do 31 stycznia 2024 r. Przedmiotem sporu jest natomiast prawidłowość ustalenia dochodu skarżącego. Organy przyjęły bowiem, że skarżący uzyskuje dochód w wymiarze przekraczającym kryterium dochodowe osoby samotnie gospodarującej. Jego łączny dochód netto wynosi po zbilansowaniu dochodów i obciążeń 1458,18 zł (na dochód ten składa się renta w wysokości 1 998,18 zł netto (2195,80 zł brutto minus 197,62 zł tytułem składek na ubezpieczenie zdrowotne), obciążona zajęciem komorniczym w kwocie 540 zł z tytułu bieżących alimentów. Z kolei zdaniem skarżącego, skoro ww. renta obciążona jest nie tylko zajęciem komorniczym w kwocie 540 zł z tytułu bieżących alimentów, ale również zajęciem komorniczym w wysokości 678,71 zł przekazywanym na konto funduszu alimentacyjnego, a zatem z tytułu nieuiszczanych alimentów, to oba ww. obciążenia powinny zostać uwzględnione przez organy jako pomniejszające jego dochód. Zwrócić jednak należy uwagę, że zgodnie z art. 8 ust. 3 pkt 3 u.p.s., za dochód uważa się sumę miesięcznych przychodów z miesiąca poprzedzającego złożenie wniosku lub w przypadku utraty dochodu z miesiąca, w którym wniosek został złożony, bez względu na tytuł i źródło ich uzyskania, jeżeli ustawa nie stanowi inaczej, pomniejszoną o kwotę alimentów świadczonych na rzecz innych osób. Początkowo w orzecznictwie sądowym zarysowały się dwa odmienne stanowiska co do możliwości stosowania art. 8 ust. 3 pkt 3 u.p.s. w zakresie możliwości odliczenia od przychodu osoby ubiegającej się oświadczenie pieniężne z pomocy społecznej należności wyegzekwowanych na rzecz funduszu alimentacyjnego lub zwróconych przez tę osobę na ten fundusz. Zgodnie z pierwszym stanowiskiem, na które to powołuje się obecnie skarżący, kwoty potrącone w prowadzonym względem dłużnika postępowaniu egzekucyjnym na poczet zaległości wobec funduszu alimentacyjnego mają charakter kwot alimentów świadczonych na rzecz "innych osób" w rozumieniu art. 8 ust. 3 pkt 3 u.p.s. Przepis ten obejmuje także alimenty zaległe, w tym także alimenty egzekwowane od dłużnika alimentacyjnego na rzecz funduszu alimentacyjnego. W związku z tym przychód ma być pomniejszony o alimenty. Drugi pogląd nie dopuszczał pomniejszenia przychodu wnioskodawcy o zwrot świadczeń wypłaconych z funduszu alimentacyjnego. W wyrokach wskazywano, że z przychodu korzystać może tylko ten zobowiązany, który świadczy alimenty w terminie, bowiem istota alimentów polega na ich regularnym świadczeniu, a zatem brak jest podstaw do pomniejszenia przychodu o dług wobec funduszu alimentacyjnego. Przy ustalaniu dochodu wnioskodawcy należy uwzględniać więc wyłącznie alimenty, które wnioskodawca świadczy jako osoba zobowiązana do tego z mocy ustawy; wszystkie inne należności niż tak rozumiane alimenty, a więc i należności regulowane tytułem zwrotu świadczeń wypłacanych z funduszu alimentacyjnego, nie mogą pomniejszać przychodu. Z uwagi na ww. rozbieżność orzecznictwa w zakresie wykładni art. 8 ust. 3 pkt 3 u.p.s., Naczelny Sąd Administracyjny w składzie siedmiu sędziów, na wniosek Prokuratora Generalnego, podjął w dniu 8 listopada 2021 r. uchwałę o sygn. akt I OPS 2/21 (ONSAiWSA 2022/1/1), w której stwierdził, że alimenty, o których mowa w art. 8 ust. 3 pkt 3 u.p.s. nie stanowią należności uiszczanych przez dłużnika alimentacyjnego, czy to dobrowolnie, czy też podlegających ściągnięciu w drodze egzekucji sądowej, na rzecz funduszu alimentacyjnego. W uzasadnieniu uchwały Naczelny Sąd Administracyjny wyjaśnił, że skoro istota alimentów polega na ich regularnym świadczeniu, z pomniejszenia przychodu nie może korzystać ten zobowiązany, który popada w zadłużenie, doprowadzając do konieczności uruchomienia procedury, o której stanowi art. 27 ust. 1 i 3 ustawy z dnia 7 września 2007 r. o pomocy osobom uprawnionym do alimentów (Dz.U. z 2021 r. poz. 877 ze zm.). W innym wypadku z wyjątkowego pomniejszenia przychodu w rozumieniu art. 8 ust. 3 u.p.s. korzystałyby osoby, które nie dostarczają uprawnionym środków utrzymania na bieżąco, doprowadzając do uruchomienia świadczeń z funduszu alimentacyjnego. Zobowiązany korzystałby zatem dwukrotnie z naruszania przez siebie prawa - za pierwszym razem - nie wykonując swojego skonkretyzowanego obowiązku terminowo i należycie (popełniając delikt cywilnoprawny wobec uprawnionego do świadczeń alimentacyjnych), drugi raz - uzyskując pomniejszenie przychodu w rozmiarze większym niż osoba w takiej samej sytuacji prawnej i faktycznej, która swoje świadczenia łożyła należycie i w terminie. Ma to szczególne znaczenie w kontekście przewidzianej w art. 2 Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej zasady sprawiedliwości społecznej definiowanej jako dążenie do zachowania równowagi w stosunkach społecznych i powstrzymywanie się od kreowania nieusprawiedliwionych, niepopartych obiektywnymi wymogami i kryteriami przywilejów dla wybranych grup obywateli. W świetle tej uchwały, do uwzględnienia której tutejszy Sąd jest zobowiązany na mocy art. 269 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz.U. z 2024 r. poz. 935), należy uznać, że w niniejszej sprawie organy nie mogły uwzględnić, przy wyliczeniu dochodu skarżącego, potrącenia z renty dokonanego przez komornika na poczet zaległości alimentacyjnych wypłacanych z funduszu alimentacyjnego i musiały przyjąć, że jego miesięczny dochód netto wynosi 1458,18 zł, tj. obejmuje rentę w wysokości 1 998,18 zł netto, pomniejszoną o zajęcie komornicze w kwocie 540 zł z tytułu bieżących alimentów. Prawidłowo zatem uznały, że dochód skarżącego przekracza kryterium dochodowe, które uprawniałoby go do uzyskania wnioskowanego zasiłku stałego, a które - zgodnie z art. art. 8 ust. 1 pkt 1 u.p.s., wynosiło 776 zł. W tym miejscu zwrócić należy uwagę, że w orzecznictwie wskazuje się, że decyzja w przedmiocie zasiłku stałego nie jest decyzją wydawaną w ramach uznania administracyjnego, bowiem kryteria przyznawania są ściśle określone, zatem zasiłek ten przysługuje jedynie wówczas, gdy przesłanki wskazane w art. 37 ust. 1 u.p.s. zostały spełnione, a przyznawany jest w wysokości wskazanej w art. 37 ust. 2 i ust. 3 u.p.s. Regulacje w powyższym zakresie są jednoznaczne i nie przewidują uznania administracyjnego w kwestii przyznania zasiłku stałego, jak również określenia jego wysokości. Są to więc świadczenia o charakterze obligatoryjnym, co oznacza, że tylko spełnienie łącznie wszystkich kryteriów, od których ustawa uzależnia przyznanie zasiłku stałego stwarza gwarancję jego przyznania, w określonej wysokości. Obok przesłanki dotyczącej niezdolności do pracy z powodu wieku lub całkowitej niezdolności do pracy niezbędne jest, aby w rozpatrywanej sprawie dochód osoby ubiegającej się o zasiłek stały był niższy od kryterium dochodowego, określonego zgodnie z zasadami zawartymi w art. 8 ust. 1 u.p.s. Ustawodawca zdefiniował również w art. 8 ust. 3 u.p.s., co należy rozumieć pod pojęciem dochodu na gruncie omawianej ustawy. W konsekwencji, jak słusznie dostrzegły organy, skarżący nie kwalifikował się do uzyskania pomocy w oparciu o art. 37 u.p.s. Skoro bowiem kryterium dochodowe nie zostało w przypadku skarżącego spełnione, to zasiłek stały nie mógł mu zostać przyznany i decyzje organów nie naruszają prawa. Mając na uwadze powyższe, Wojewódzki Sąd Administracyjny, działając na podstawie art. 151 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi, orzekł jak w sentencji.