I SA/Wa 920/23

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie w składzie następującym: Przewodniczący sędzia WSA Dariusz Pirogowicz, sędzia WSA Agnieszka Jędrzejewska-Jaroszewicz (spr.), asesor WSA Mateusz Rogala, Protokolant starszy referent Aleksandra Cymerska, po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 1 września 2023 r. sprawy ze skargi J. J. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Warszawie z dnia 15 lutego 2023 r. nr KOC/356/Sr/23 w przedmiocie uznania za nienależnie pobrane świadczenia opiekuńczego w formie zasiłku pielęgnacyjnego i zobowiązania do jego zwrotu 1. uchyla zaskarżoną decyzję oraz decyzję Prezydenta [...] z dnia 20 grudnia 2022 r. nr [...]; 2. umarza postępowanie administracyjne. Samorządowe Kolegium Odwoławcze w Warszawie decyzją z 15 lutego 2023 r. nr [...] utrzymało w mocy decyzję Prezydenta [...] z 20 grudnia 2022 r. nr [...] uznającą za nienależnie pobrane świadczenie opiekuńcze w formie zasiłku pielęgnacyjnego na syna A. J. wypłacone w okresie od 1 maja 2021 r. do 30 września 2022 r. w kwocie po 215,84 zł miesięcznie oraz zobowiązującą J. J. do zwrotu nienależnie pobranych świadczeń w łącznej kwocie [...] zł wraz z odsetkami ustawowymi za opóźnienie. Powyższa decyzja wydana została w następującym stanie faktycznym i prawnym sprawy: Prezydent [...] decyzją z 19 lutego 2018 r. nr [...] przyznał J. J. świadczenie opiekuńcze w formie zasiłku pielęgnacyjnego z tytułu niepełnosprawności dla dziecka poniżej 16-go roku życia na syna A. J. na okres od 1 lutego 2018 r. do 31 października 2020 r. Kolejną decyzją z 15 listopada 2018 r. nr [...] Prezydent [...] orzekł o zmianie własnej decyzji z 19 lutego 2018 r. w ten sposób, że prawo do zasiłku pielęgnacyjnego ustalił od 1 listopada 2018 r. do 31 października 2020 r. i zmienił wysokość świadczenia. Następnie decyzją z 19 listopada 2020 r. nr [...] Prezydent [...] orzekł o zmianie decyzji z 19 lutego 2018 r. w ten sposób, że prawo do zasiłku pielęgnacyjnego ustalił od 1 lutego 2018 r. do upływu 60. dnia od dnia odwołania stanu zagrożenia epidemicznego lub stanu epidemii, jednak nie dłużej niż do dnia wydania nowego orzeczenia o niepełnosprawności dla A. J.. Zawiadomieniem z 9 listopada 2022 r. organ I instancji poinformował stronę o wszczęciu postępowania w sprawie uznania za nienależnie pobrane świadczenie opiekuńcze w formie zasiłku pielęgnacyjnego na syna. Organ pozyskał bowiem informację o wydaniu przez Miejski Zespół ds. Orzekania o Niepełnosprawności w [...] 30 kwietnia 2021 r. nowego orzeczenia o niepełnosprawności A. J.. Prezydent [...] decyzją z 20 grudnia 2022 r. uznał następnie za nienależnie pobrane świadczenie opiekuńcze w formie zasiłku pielęgnacyjnego na syna A. J. wypłacone w okresie od 1 maja 2021 r. do 30 września 2022 r. w kwocie po 215,84 zł miesięcznie oraz zobowiązał J. J. do zwrotu nienależnie pobranych świadczeń w łącznej kwocie [...] zł wraz z odsetkami ustawowymi za opóźnienie. W uzasadnieniu rozstrzygnięcia organ I instancji wskazał, że 30 kwietnia 2021 r. Miejski Zespół ds. Orzekania o Niepełnosprawności w [...] wydał nowe orzeczenie o niepełnosprawności A. J., zatem po tej dacie zasiłek pielęgnacyjny nie przysługiwał i był pobierany jako świadczenie nienależne. J. J. wniósł odwołanie od powyższej decyzji podnosząc, że był przekonany, że w przypadku wydania nowego orzeczenia nie ma konieczności zgłaszania go aż do czasu ustania zagrożenia epidemicznego. Ponadto, nowe orzeczenie potwierdza niepełnosprawność syna, a co za tym idzie, prawo do świadczenia. Samorządowe Kolegium Odwoławcze w Warszawie rozpoznając sprawę przytoczyło przepisy ustawy z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych (Dz. U. z 2022 r. poz. 615) określające warunki nabywania prawa do świadczeń rodzinnych, zasady ustalania, przyznawania i wypłacania tych świadczeń, a także regulujących kwestię nienależenie pobranych świadczeń, w tym art. 2 pkt 2, art. 16 ust. 1 i 2, art. 23, art. 24, art. 30 i podkreśliło, że w niniejszej sprawie rozważyć należało, czy spełnione zostały przesłanki nienależnie pobranego świadczenia określone w art. 30 ust. 2 pkt 1 ww. ustawy, tj. czy świadczenia rodzinne zostało wypłacone mimo zaistnienia okoliczności powodujących ustanie, zawieszenie prawa do świadczeń rodzinnych lub zmniejszenie wysokości przysługujących świadczeń rodzinnych albo wstrzymanie wypłaty świadczeń rodzinnych w całości lub w części, jeżeli osoba pobierająca te świadczenia była pouczona o braku prawa do ich pobierania. Organ odwoławczy zaznaczył, że z dniem następującym po dniu wydania nowego orzeczenia o niepełnosprawności A. J. przez Miejski Zespół ds. Orzekania o Niepełnosprawności w [...], tj. od 1 maja 2021 r. wygasło prawo do zasiłku pielęgnacyjnego przyznane decyzją Prezydenta [...] z 19 listopada 2020 r. Spełniona zatem została pierwsza z przesłanek, o których mowa w art. 30 ust. 1 pkt 2 ustawy o świadczeniach rodzinnych. Drugą przesłanką uznania świadczenia za świadczenie nienależnie pobrane jest okoliczność pouczenia o braku prawa do pobierania świadczenia. SKO w Warszawie podkreśliło, że w orzecznictwie sądowoadministracyjnym zwraca się uwagę na to, że "nienależne świadczenie" jest pojęciem obiektywnym i występuje między innymi wówczas, gdy świadczenie zostaje wypłacone bez podstawy prawnej lub gdy taka podstawa odpadła. Natomiast "świadczenie nienależnie pobrane" to świadczenie pobrane przez osobę, której można przypisać określone cechy dotyczące stanu świadomości (woli) lub określone działania (zawinionego zaniechania). Przyjmuje się ponadto, że obowiązek obciąża tylko tego, kto przyjął świadczenie w złej wierze, wiedząc, że mu się ono nie należy, co dotyczy zarówno osoby, która została pouczona o okolicznościach, w jakich nie powinna pobierać świadczeń, jak też tej osoby, która uzyskała świadczenie na podstawie nieprawdziwych zeznań, dokumentów albo w innych przypadkach świadomego wprowadzenia w błąd instytucji zobowiązanej do wypłaty świadczenia. Organ odwoławczy wskazał, że z treści decyzji z 19 listopada 2020 r. wynika, że skarżący był pouczony o obowiązujących przepisach, w tym o obowiązku informowania organu o wszelkich zmianach mających wpływ na prawo do świadczenia, natomiast zapis, iż świadczenie przysługuje do dnia wydania nowego orzeczenia o niepełnosprawności syna znajduje się w samej treści sentencji decyzji. Z powyższego wynika, że skarżący, dochowując należytej staranności, powinien mieć świadomość, że pobiera świadczenie nienależne. Tym samym w ocenie Kolegium spełnione zostały przesłanki uznania wypłaconego świadczenia za świadczenie nienależnie pobrane. J. J. wniósł skargę na powyższą decyzję do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie zarzucając SKO niewłaściwe zastosowanie decyzji z 19 lutego 2020 r., co skutkowało wydaniem decyzji zobowiązującej do zwrotu pobranego zasiłku pielęgnacyjnego w wysokości [...] zł W uzasadnieniu skargi skarżący zaznaczył, że zgodnie z art. 15h ust. 1 ustawy z dnia 2 marca 2020 r. o szczególnych rozwiązaniach związanych z zapobieganiem, przeciwdziałaniem i zwalczaniem COVID-19, innych chorób zakaźnych oraz wywołanych nimi sytuacji kryzysowych (Dz. U. z 2021 r. poz. 2095 ze zm.), z przyczyn związanych z przeciwdziałaniem COVID-19, orzeczenie o niepełnosprawności albo orzeczenie o stopniu niepełnosprawności, wydane na czas określony na podstawie ustawy z dnia 27 sierpnia 1997 r. o rehabilitacji zawodowej i społecznej oraz zatrudnianiu osób niepełnosprawnych, którego ważność: 1) upłynęła w terminie do 90 dni przed dniem wejścia w życie niniejszej ustawy, pod warunkiem złożenia w tym terminie kolejnego wniosku o wydanie orzeczenia, zachowuje ważność do upływu 60. dnia od dnia odwołania stanu zagrożenia epidemicznego lub stanu epidemii, jednak nie dłużej niż do dnia wydania nowego orzeczenia o niepełnosprawności albo orzeczenia o stopniu niepełnosprawności; 2) upływa w terminie od dnia wejścia w życie niniejszej ustawy, zachowuje ważność do upływu 60. dnia od dnia odwołania stanu zagrożenia epidemicznego lub stanu epidemii, jednak nie dłużej niż do dnia wydania nowego orzeczenia o niepełnosprawności albo orzeczenia o stopniu niepełnosprawności. Skarżący wskazał, że syn A. J. miał przyznane orzeczenie o niepełnosprawności z punktem 7 i 8 ważne do października 2020 r., które uprawniało do pobierania świadczenia pielęgnacyjnego na dziecko. W trakcie trwania pandemii wyrobione zostało nowe orzeczenie, które nie różniło się niczym w stosunku do poprzedniego, poza datą ważności (zostało przyznane do 2025 r.), gdyż stan syna od poprzedniego stawienia się na komisji, nie poprawił się. Dalej był więc on uprawniony do pobierania świadczenia i zasiłku pielęgnacyjnego. Skarżący podkreślił, że nie miał świadomości, że nowe orzeczenie trzeba przedłożyć przed Urzędem Dzielnicy. Powołana wyżej ustawa mówi bowiem jedynie o długości obowiązywania starych zaświadczeń o niepełnosprawności. Stare zaświadczenie traci ważność z dniem wydania nowego, ale nie jest to jednoznaczne z nowym obowiązkiem składania wniosku o przyznanie zasiłku. Działanie skarżącego nie miało zatem na celu przywłaszczenie nienależnych środków. Samorządowe Kolegium Odwoławcze w Warszawie w odpowiedzi na skargę wniosło o jej oddalenie podtrzymując stanowisko wyrażone w uzasadnieniu zaskarżonej decyzji. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie zważył, co następuje: Skarga podlega uwzględnieniu gdyż zaskarżona decyzja oraz utrzymana nią w mocy decyzja organu pierwszej instancji zostały wydane z naruszeniem prawa w stopniu uzasadniającym ich uchylenie. Materialnoprawną podstawę kontrolowanych decyzji stanowiły przepisy ustawy z 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych (t.j. Dz. U. z 2023 r. poz. 390 z późn. zm., dalej jako "u.ś.r."), w szczególności zaś art.30 ust.1 u.ś.r., który stanowi, że osoba, która pobrała nienależnie świadczenia rodzinne, jest obowiązana do ich zwrotu. Organy obu instancji uznały przy tym za zasadne zastosować art.30 ust. 2 u.ś.r., z którego wynika, że za nienależnie pobrane świadczenia rodzinne uważa się świadczenia rodzinne wypłacone mimo zaistnienia okoliczności powodujących ustanie, zawieszenie prawa do świadczeń rodzinnych lub zmniejszenie wysokości przysługujących świadczeń rodzinnych albo wstrzymanie wypłaty świadczeń rodzinnych w całości lub w części, jeżeli osoba pobierająca te świadczenia była pouczona o braku prawa do ich pobierania. Norma prawna wynikająca z przywołanego wyżej przepisu wskazuje trzy kumulatywne przesłanki uznania świadczenia za nienależnie pobrane tj. gdy: 1) zaistniały okoliczności powodujące ustanie, zawieszenie prawa do świadczeń rodzinnych lub zmniejszenie wysokości przysługujących świadczeń rodzinnych albo wstrzymanie ich wypłaty w całości lub w części; 2) mimo wystąpienia tych okoliczności świadczenie rodzinne zostało wypłacone; 3) osoba pobierająca świadczenie rodzinne była pouczona o braku prawa do ich pobierania. Powołany przepis ma zatem zastosowanie w odniesieniu do świadczeń, które zostały wypłacone pomimo wcześniejszego (poprzedzającego moment wypłaty) wystąpienia okoliczności powodujących utratę prawa do świadczenia, które w momencie jego wypłaty nie były organowi znane. Ponadto kwalifikacja określonego świadczenia jako nienależnie pobranego w rozumieniu ww. unormowania, jest możliwa wyłączenie w razie łącznego spełnienia wszystkich trzech zawartych w tym przepisie przesłane, a zatem zaistnienie okoliczności powodującej utratę prawa do świadczenia samoistnie nie przesądza o zakwalifikowaniu danego świadczenia jako świadczenie nienależnie pobrane. Samo bowiem odpadnięcie podstawy wypłaconego świadczenia nie wyczerpuje jeszcze dyspozycji powołanego przepisu. Konieczne jest również ustalenie, że świadczeniobiorca w momencie pobrania świadczenia był świadomy, iż pobiera je nienależnie. W tym kontekście w orzecznictwie podkreśla się, że z art.30 ust. 1 i 2 u.ś.r. wynika, że obowiązek zwrotu został połączony nie z samym tylko pojęciem "nienależne świadczenie", lecz z zaistnieniem "świadczenia nienależnie pobranego". Wskazane sformułowania nie są pojęciami tożsamymi. "Nienależne świadczenie" jest pojęciem obiektywnym i występuje m.in. wówczas, gdy świadczenie zostaje wpłacone bez podstawy prawnej lub gdy taka podstawa odpadła. Natomiast "świadczenie nienależnie pobrane" to świadczenie pobrane przez osobę, której można przypisać określone cechy dotyczące stanu świadomości (woli) lub określone działania (zaniechania). Jak wyjaśnił Naczelny Sąd Administracyjny w wyroku z dnia 14 grudnia 2009 r., sygn. akt I OSK 826/09, świadczenie będzie nienależnie pobrane rozumieniu art.30 ust.2 pkt.1 u.ś.r., gdy strona pobiera świadczenia, chociaż wie, że nie powinna ich pobierać w ogóle lub w danej wysokości. Obowiązek zwrotu pobranego świadczenia obciąża więc tylko tego, kto przyjął świadczenie wiedząc, że mu się ono nie należy. W odniesieniu do tej przesłanki zakwalifikowania świadczenia jako nienależnie pobrane, zwraca się uwagę w szczególności na konieczność zbadania, czy świadczeniobiorca był właściwie pouczony o okolicznościach mających wpływ na jego prawo do świadczenia oraz o obowiązku poinformowania organu o wystąpieniu takich okoliczności. Świadomość świadczeniobiorcy w ujęciu subiektywnym stanowi zatem kluczowy element uznania świadczenia za pobrane nienależnie (tak NSA w wyroku z dnia 17 lutego 2022 r., sygn. akt I OSK 921/21). Uwzględniając powyższe rozważania w okolicznościach niniejszej sprawy, za błędną uznać należy ocenę organów obu instancji, wedle której świadczenie pielęgnacyjne wypłacone skarżącemu za okres objęty postępowaniem stanowi świadczenie nienależnie pobrane w rozumieniu art.30 ust.2 pkt.1 u.ś.r. z tej przyczyny, że 30 kwietnia 2021r. wydane zostało nowe orzeczenie o niepełnosprawności A. J. co oznacza, że od 1 maja 2021r. wygasło prawo do zasiłku pielęgnacyjnego przyznane decyzją z 19 listopada 2020r. Z akt sprawy wprost wynika bowiem, że nie zaistniały żadne okoliczności faktyczne powodujące ustanie, zawieszenie lub zmniejszenie wysokości przysługujących świadczeń rodzinnych albo wstrzymanie ich wypłaty w całości lub w części. Materiał dowodowy zgromadzony w aktach administracyjnych dowodzi, że nowe orzeczenie o niepełnosprawności A. J. z 30 kwietnia 2021r. potwierdziło jego dotychczasowy stan zdrowia w następstwie czego wydana została nowa decyzja przyznająca mu zasiłek pielęgnacyjny z dnia 9 listopada 2022r. Ze wskazanych okoliczności wynika zatem, że skarżącemu nie można także przypisać złej woli przy pobraniu żądnego do zwrotu świadczenia ani, że mógł mieć świadomość, iż świadczenie to nie powinno zostać wypłacone. Wskazane okoliczności prowadzą do oceny, że organy administracji wydając zaskarżone decyzje wadliwie uznały, że w okolicznościach faktycznych niniejszej sprawy zaistniały przesłanki zastosowania art. 30 ust.1 i 2 pkt.1 u.ś.r. , gdy tymczasem wobec braku tych przesłanek brak było podstaw do prowadzenia postępowania i należało je umorzyć jako bezprzedmiotowe. W tym stanie rzeczy zaskarżoną decyzję oraz utrzymaną nią w mocy decyzję organu pierwszej instancji Sąd uchylił na podstawie art. 145 §1 pkt.1 lit.a w zw. z art.135 p.p.s.a. Jednocześnie, wobec braku podstaw do stwierdzenia nienależnego pobrania przez skarżącego świadczenia pielęgnacyjnego z tytułu opieki nad synem, postępowanie administracyjne w tej sprawie Sąd umorzył jako bezprzedmiotowe, stosownie do art.145 § 2 p.p.s.a. Mając powyższe na uwadze Sąd orzekł, jak w sentencji.