II SA 1467/03

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Stanisław Marek Pietras, Sędziowie NSA (del.) Małgorzata Borowiec, A. WSA Jacek Fronczyk (spr.), Protokolant Monika Kwaśniak, po rozpoznaniu w dniu 20 stycznia 2004 r. sprawy ze skargi B. S. na decyzję Prezesa Zakładu Ubezpieczeń Społecznych z dnia [...] marca 2003 r. nr [...] w przedmiocie odmowy przyznania świadczenia w drodze wyjątku 1) uchyla zaskarżoną decyzję oraz decyzję poprzedzającą ja z dnia [...] stycznia 2003 r. nr [...]; 2) zaskarżona decyzja nie podlega wykonaniu w całości. Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych decyzją z dnia [...] stycznia 2003r. nr [...], po rozpatrzeniu wniosku B. S. z dnia 21 października 2002r., powołując się na art. 83 ustawy z dnia 17 grudnia 1998r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych (Dz. U. nr 162, poz. 1118 z późn. zm.), odmówił przyznania w drodze wyjątku renty rodzinnej dla jej małoletnich córek: M. S. (ur. [...] 1990r.) i N. S. (ur. [...] 1993r.), po zmarłym w dniu [...] kwietnia 2002r. ich ojcu J. S. (ur. [...] 1969r.). W uzasadnieniu podał, że świadczenie w drodze wyjątku może być przyznane ubezpieczonym oraz pozostałym po nich członkom rodziny, którzy wskutek szczególnych okoliczności nie spełniają warunków wymaganych w ustawie do uzyskania prawa do emerytury lub renty, nie mogą - ze względu na całkowitą niezdolność do pracy lub wiek - podjąć pracy lub działalności objętej ubezpieczeniem społecznym i nie mają niezbędnych środków utrzymania. Wskazał ponadto, że renta rodzinna przysługuje w sytuacji, jeżeli osoba, po której renta ma być przyznana posiadała odpowiednio długi w stosunku do wieku łączny okres składkowy i nieskładkowy, a do wymaganego okresu ubezpieczenia, od którego zależy prawo do renty brakuje niewielki okres. Prezes ZUS zaznaczył, iż z akt rentowych wynika, że zmarły ojciec dzieci na przestrzeni 33 lat życia udowodnił okres ubezpieczenia wynoszący 8 lat, 10 miesięcy i 26 dni, który jest zbyt krótki, by mógł uzasadniać pozytywne załatwienie wniosku. Ostatni udowodniony okres ubezpieczenia przypada na dzień [...] października 1998r., a zgon ojca dzieci nastąpił po upływie 3 lat i 6 miesięcy od daty ostatniego udokumentowanego okresu ubezpieczenia. W sprawie nie dopatrzono się więc zbiegu szczególnych okoliczności, które były przyczyną nienabycia uprawnień ustawowych do renty. Wskazał również na trudną sytuację materialną rodziny skarżącej z zastrzeżeniem, że nie stanowi ona jedynego kryterium, od którego zależy przyznanie świadczenia w drodze wyjątku. We wniosku do Prezesa Zakładu Ubezpieczeń Społecznych z dnia 7 lutego 2003r. o ponowne rozpoznanie sprawy, B. S. zwróciła się z prośbą o wnikliwą ocenę całości jej sytuacji bytowej i o rozważenie możliwości przyznania renty rodzinnej dla jej córek po zmarłym ojcu J. S. Podała, że jej obecna sytuacja materialna jest tragiczna. Z dochodu w wysokości 727,06 zł miesięcznie zmuszona jest regulować stałe opłaty w kwocie 245 zł, a pozostałą część wydaje na bieżące wydatki, w tym także na leczenie dzieci. Podniosła także, że ojciec dzieci przepracował prawie 9 lat w kraju, mając ten okres udokumentowany, a w ostatnim dziesięcioleciu przed datą zgonu, udowodniono okres ubezpieczenia wynoszący 4 lata, 11 miesięcy i 13 dni. Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych decyzją z dnia [...] marca 2003r. nr [...], utrzymał w mocy swoją poprzednią decyzję z dnia [...] stycznia 2003r. i w uzasadnieniu przytoczył argumentację podaną już w decyzji pierwszoinstancyjnej. Dodał ponadto, że pracując za granicą, J. S. dokonał takiego wyboru drogi życiowej, która nie może być uznana za szczególną okoliczność uzasadniającą przerwę w zatrudnieniu i ubezpieczeniu społecznym, a w rezultacie przemawiać za przyznaniem świadczenia w drodze wyjątku. Ponadto Prezes ZUS podkreślił, że trudna sytuacja materialna skarżącej nie może stanowić jedynej przesłanki uzasadniającej wniosek. W dniu 14 kwietnia 2003r. B. S. w skardze do Naczelnego Sądu Administracyjnego wniosła o uchylenie decyzji Prezesa Zakładu Ubezpieczeń Społecznych z dnia [...] marca 2003r. nr [...], powołując się na wcześniej wykazane argumenty zawarte w kierowanym do Prezesa ZUS wniosku o ponowne rozpatrzenie sprawy. W odpowiedzi na skargę Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych wniósł o jej oddalenie, wskazując na dotychczasowe ustalenia faktyczne i prawne. Wojewódzki Sąd Administracyjny zważył, co następuje: W związku ze zmianą struktury sądownictwa administracyjnego, na podstawie art. 97 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002r. - Przepisy wprowadzające ustawę - Prawo o ustroju sądów administracyjnych i ustawę - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. nr 153, poz. 1271 z późn. zm.), sprawy, w których skargi zostały wniesione do Naczelnego Sądu Administracyjnego przed dniem 1 stycznia 2004r. i postępowanie nie zostało zakończone, podlegają rozpoznaniu przez właściwe wojewódzkie sądy administracyjne na podstawie przepisów ustawy z dnia 30 sierpnia 2002r. - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. nr 153, poz. 1270). Zgodnie z brzmieniem art. 1 § 2 ustawy z dnia 25 lipca 2002r. - Prawo o ustroju sądów administracyjnych (Dz. U. nr 153, poz. 1269), sąd administracyjny sprawuje wymiar sprawiedliwości poprzez kontrolę pod względem zgodności z prawem zaskarżonej decyzji administracyjnej i to w dacie jej wydania. Skarga zasługuje na uwzględnienie. Uprawnienie Prezesa Zakładu Ubezpieczeń Społecznych w zakresie możliwości przyznawania świadczeń wyjątkowych nie oznacza bynajmniej, że organ w zakresie istniejącej delegacji ustawowej może w sposób dowolny kreować stosunki prawne. Decyzja uznaniowa musi czynić zadość zakreślonym przez ustawodawcę granicom regulacji prawnej, a w sprawie takiej, jak niniejsza, decyzja musi wykazywać właściwe zastosowanie przepisu z wyczerpaniem wszystkich jego elementów w ramach zakreślonego stanu faktycznego dla pełnego określenia praw i obowiązków jej adresata. Sądowa kontrola decyzji uznaniowych jest ograniczona i sprowadza się do oceny, czy organ rozstrzygający badał sprawę w zakresie dyrektyw ustawowych, jak również, czy zebrał i rozważył cały materiał dowodowy w danej sprawie. Stosownie do treści art. 83 ust. 1 ustawy z dnia 17 grudnia 1998r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych (Dz. U. nr 162, poz. 1118 z późn. zm.) ubezpieczonym oraz pozostałym po nich członkom rodziny, którzy wskutek szczególnych okoliczności nie spełniają warunków wymaganych w ustawie do uzyskania prawa do emerytury lub renty, nie mogą - ze względu na całkowitą niezdolność do pracy lub wiek - podjąć pracy lub działalności objętej ubezpieczeniem społecznym i nie mają niezbędnych środków utrzymania, Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych może przyznać w drodze wyjątku świadczenie w wysokości nieprzekraczającej odpowiednich świadczeń przewidzianych w ustawie. Konstrukcja tego przepisu wskazuje, że zawarte w nim przesłanki muszą być spełnione łącznie. Ustalenie tego musi jednak nastąpić w prawidłowo przeprowadzonym postępowaniu administracyjnym. Prezes ZUS podejmujący decyzję administracyjną w sprawie świadczeń w trybie art. 83 ust. 1 ww. ustawy jest związany rygorami procedury administracyjnej. Wynika to wyraźnie z przepisu art. 124 ustawy o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych, który mówi, iż w postępowaniu w sprawach o świadczenia określone w ustawie stosuje się przepisy ustawy z dnia 14 czerwca 1960r. Kodeks postępowania administracyjnego (t.j.:Dz. U. z 2000r. nr 98, poz. 1071 z późn. zm.), chyba, że niniejsza ustawa stanowi inaczej. Prezes Zakładu winien więc przestrzegać zasady dochodzenia do prawdy materialnej (art. 7 Kpa.), a więc podejmować wszelkie kroki niezbędne do dokładnego wyjaśnienia stanu faktycznego. Jest zobowiązany do należytego i wyczerpującego informowania stronę o okolicznościach faktycznych i prawnych, które mogą mieć wpływ na ustalenie ich praw i obowiązków będących przedmiotem postępowania administracyjnego (art. 9 Kpa.). Musi wreszcie w sposób wyczerpujący zebrać, rozpatrzyć i ocenić cały materiał dowodowy (art. 77 § 1 i 80 Kpa.) oraz uzasadnić swoje rozstrzygnięcie według wymagań określonych w art. 107 § 3 Kpa.. W niniejszej sprawie Prezes ZUS dopuścił się naruszenia wszystkich tych reguł procesowych w stopniu mającym istotny wpływ na wynik sprawy, czego dowodem są przede wszystkim uzasadnienia obu jego decyzji. Sprowadzają się one wyłącznie do przytoczenia okoliczności faktycznych, które w jego ocenie wpłynęły na odmowę, nie wspominając o tych, które mogą stanowić podstawę do przyznania świadczenia w trybie wyjątkowym. W rozpoznawanej sprawie nie budzi wątpliwości fakt, że M. S. i N. S. są pozostałymi po zmarłym J. S. członkami rodziny. Bezspornym również jest to, że nie mają one niezbędnych środków utrzymania, zważywszy na trudną sytuację ich matki. Ponadto ze względu na wiek, nie mogą podjąć pracy lub działalności objętej ubezpieczeniem społecznym. Prezes ZUS w uzasadnieniu pierwszej decyzji podał, że świadczenie w drodze wyjątku przysługuje w sytuacji, jeżeli osoba, której renta ma być przyznana, posiada odpowiednio długi w stosunku do wieku łączny okres składkowy i nieskładkowy, a do wymaganego ustawowego okresu ubezpieczenia, od którego zależy prawo do renty, brakuje niewielki okres. Powyższe stwierdzenie nie znajduje właściwego odniesienia do całokształtu okoliczności faktycznych przedmiotowej sprawy. Podkreślić należy, że zmarły ojciec dzieci na przestrzeni 33 lat życia udowodnił okres ubezpieczenia wynoszący 8 lat, 10 miesięcy i 26 dni. Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych pominął przede wszystkim fakt adekwatności wieku zmarłego do jego okresu ubezpieczeniowego. J. S. w chwili śmierci był osobą młodą, o adekwatnym, jak na ten wiek, stażu ubezpieczeniowym. Ponadto Prezes ZUS pominął zupełnie to, że w ocenianym 10-leciu przed zgonem zmarły posiadał okres ubezpieczenia wynoszący 4 lata, 11 miesięcy i 13 dni. Przyznanie renty w drodze wyjątku nie jest bynajmniej uzależnione od stażu ubezpieczeniowego, którego długość, według Prezesa ZUS, ma być wprost proporcjonalna do wieku samego ubezpieczonego. Art. 83 ust. 1 ustawy o emeryturach i rentach z FUS nie formułuje takiego warunku. Posługuje się natomiast stwierdzeniem, zgodnie z którym niespełnienie wymagań do uzyskania renty na zasadach ogólnych wskutek szczególnych okoliczności, upoważnia ubezpieczonego do ubiegania się o przyznanie świadczenia w trybie wyjątkowym, przy jednoczesnym spełnieniu pozostałych przesłanek. Należy przez to rozumieć, że nie długość okresu odprowadzania składek na ubezpieczenie społeczne decyduje o możliwości przyznania renty ustawowej, ale wymagany, zgodnie z art. 58 ust. 1 pkt 5 ustawy o emeryturach i rentach z FUS, okres składkowy i nieskładkowy, wynoszący 5 lat w przypadku osób, u których niezdolność do pracy powstała w wieku powyżej 30 lat. Skoro więc J. S. posiadał okres ubezpieczenia wynoszący 4 lata, 11 miesięcy i 13 dni w ostatnim 10-leciu, to należało rozważyć tę okoliczność w aspekcie użytego przez Prezesa ZUS stwierdzenia, że "do wymaganego ustawowego okresu ubezpieczenia, od którego zależy prawo do renty, brakuje niewielki okres". Z uwagi na powyższe, na podstawie art. 145 § 1 pkt 1 c ustawy z dnia 30 sierpnia 2002r. - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. nr 153, poz. 1270), Wojewódzki Sąd Administracyjny uchylił zaskarżoną decyzję. W oparciu o art. 152 ww. ustawy - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi Sąd wstrzymał wykonanie zaskarżonej decyzji w całości.