II SA 1507/03

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia NSA Małgorzata Borowiec Sędziowie WSA Maria Werpachowska (spraw.) Eugeniusz Wasilewski Protokolant Monika Kwaśniak po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 14 stycznia 2004r. sprawy ze skargi J. M. na decyzję Prezesa Zakładu Ubezpieczeń Społecznych z dnia [...] marca 2003r. nr [...] w przedmiocie przyznania świadczenia w drodze wyjątku - oddala skargę - Zaskarżoną decyzją z dnia [...] marca 2003r. Nr [...] Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych po ponownym rozpatrzeniu sprawy z wniosku J. M. o przyznanie świadczenia w drodze wyjątku postanowił na podstawie art. 138 § 1 pkt 1 kodeksu postępowania administracyjnego, utrzymać w mocy decyzję podjętą w dniu [...] lutego 2003r. odmawiającą przyznania renty rodzinnej w drodze wyjątku. W uzasadnieniu decyzji stwierdzono, że przyznanie świadczenia na podstawie art. 83 ustawy z dnia 17 grudnia 1998r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych /Dz.U. Nr 162, poz. 1118 ze zm./ jest możliwe, jeżeli wnioskodawca spełni łącznie następujące warunki: jest lub był osobą ubezpieczoną lub członkiem rodziny pozostałym po ubezpieczonym, nie spełnia warunków ustawowych do uzyskania świadczenia wskutek szczególnych okoliczności, * nie może podjąć pracy ze względu na całkowitą niezdolność do pracy lub wiek, * nie ma niezbędnych środków utrzymania. Po ponownym rozpatrzeniu sprawy nie stwierdzono istnienia dwóch z czterech przesłanek umożliwiających uwzględnienie wniosku. Wyjaśniono, że renta rodzinna jest pochodną świadczenia osoby zmarłej, a zatem w pierwszej kolejności bada się uprawnienia jakie przysługiwałyby tej osobie. Również szczególna okoliczność, o której mowa w przytoczonym powyżej przepisie odnosi się do osoby zmarłej. Z przebiegu zatrudnienia K. M. wynika, że pracował on niesystematycznie, z przerwami w okresach: [...] marca 1982r. - [...] maja 1987r., [...] stycznia 1990r. - [...] września 1996r., [...] maja 1998r. - [...] lipca 2001r. W wykazanych przerwach ojciec dziecka pracował dorywczo. Świadome podejmowanie zatrudnienia bez zgłoszenia do ubezpieczenia społecznego i odprowadzania składek na to ubezpieczenie nie może być uznane za szczególną okoliczność, która uniemożliwiała nabycie przez ojca dziecka uprawnień do świadczenia ustawowego. Natomiast orzeczona od [...] lipca 1995r. częściowa niezdolność do pracy nie wykluczała możliwości podjęcia zatrudnienia, tylko ją ograniczała. Również udokumentowany okres składkowy i nieskładkowy ojca dziecka wynoszący 7 lat i 1 miesiąc jest nieadekwatny do wieku wynoszącego na datę zgonu 46 lat. Dodatkowo dochód przypadający na osobę w rodzinie nie wskazuje by wnioskodawczyni wraz z dzieckiem pozostawała bez niezbędnych środków utrzymania. Powyższą ostateczną decyzję Prezesa Zakładu Ubezpieczeń Społecznych zaskarżyła do Naczelnego Sądu Administracyjnego J. M. zarzucając błędną interpretację przepisów ustawy z dnia 17 grudnia 1998r. i wniosła ojej zmianę i przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania. W uzasadnieniu podniosła, że nie może się zgodzić z ustaleniami Prezesa Zakładu Ubezpieczeń Społecznych, bowiem już sama okoliczność zachorowania ojca dziecka na [...] wykluczała go jako człowieka aktywnego zawodowo. Również sytuacja ekonomiczna w kraju i województwie uniemożliwiała podjęcie stałej pracy. Uznanie zaś, że dochód przypadający na osobę w rodzinie zabezpiecza niezbędne środki do życia jest pojęciem czysto abstrakcyjnym, bowiem po odliczeniu niezbędnych miesięcznych wydatków na utrzymanie pozostaje kwota 480 zł. W odpowiedzi na skargę Prezes ZUS wniósł o jej oddalenie, podtrzymując w całości argumenty zawarte w uzasadnieniu zaskarżonej decyzji. Wojewódzki Sąd Administracyjny zważył co następuje: Na wstępie należy wyjaśnić, że zgodnie z art. 97 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002r. Przepisy wprowadzające ustawę Prawo o ustroju sądów administracyjnych i ustawę - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi /Dz.U. Nr 153, poz. 1271 i Nr 240, poz. 2052/ sprawy, w których skargi zostały wniesione przed dniem 1 stycznia 2004r. i postępowanie nie zostało zakończone, podlegają rozpoznaniu przez właściwe wojewódzkie sądy administracyjne na podstawie ustawy - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi. Stąd właściwym do rozpoznania niniejszej sprawy jest Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie, bowiem na obszarze tego sądu znajduje się siedziba Prezesa Zakładu Ubezpieczeń Społecznych - art. 13 § 2 ustawy prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi. Sądy administracyjne sprawują wymiar sprawiedliwości przez kontrolę administracji publicznej, przy czym kontrola ta sprawowana jest pod względem zgodności z prawem - art. ł § 1 i § 2 ustawy z dnia 25 lipca 2002r. Prawo o ustroju sądów administracyjnych /Dz.U. Nr 153, poz. 1269/. Oznacza to, że jeżeli zaskarżona decyzja prawa nie narusza, sąd obowiązany jest skargę oddalić. Materialnoprawną podstawą zaskarżonej decyzji jest przepis art. 83 ust. 1 ww. ustawy o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych. Stanowi on, że ubezpieczonym oraz pozostałym po nim członkom rodziny, którzy wskutek szczególnych okoliczności nie spełniają warunków wymaganych w ustawie do uzyskania prawa do emerytury lub renty, nie mogą - ze względu na całkowitą niezdolność do pracy lub wiek - podjąć pracy lub działalności objętej ubezpieczeniem społecznym i nie mają niezbędnych środków utrzymania, Prezes Zakładu może przyznać w drodze wyjątku świadczenie w wysokości nieprzekraczającej odpowiednich świadczeń przewidzianych w ustawie. Ustawa pozostawia ich przyznanie uznaniu Prezesa ZUS. Przepis ten posługuje się bowiem sformułowaniem "Prezes Zakładu może przyznać (...)" je w drodze wyjątku, co wskazuje na uznaniowy charakter decyzji podejmowanej w tym trybie. Jednak pozostawienie tego uprawnienia uznaniowej decyzji Prezesa ZUS nie oznacza bynajmniej, że ma on całkowitą swobodę w tym względzie. Z treści przepisu wynikają trzy przesłanki warunkujące przyznanie świadczenia w drodze wyjątku, które wyznaczają jednocześnie granice uznania administracyjnego. Po pierwsze, niespełnienie wymagań dających prawo do emerytury lub renty musi być spowodowane szczególnymi okolicznościami, po drugie, ubiegający się o to świadczenie nie może podjąć pracy lub innej działalności zarobkowej objętej ubezpieczeniem społecznym z powodu całkowitej niezdolności do pracy lub wieku, po trzecie, osoba ta nie ma niezbędnych środków utrzymania. Przyznanie przedmiotowego świadczenia ustawa uzależnia od łącznego (kumulatywnego) spełnienia wszystkich wymienionych przesłanek. Brak chociażby jednej z nich wyklucza tę możliwość. W przypadku świadczenia w drodze wyjątku (renty rodzinnej w drodze wyjątku) jest ono pochodną świadczenia osoby zmarłej - ojca nieletniej M. M. - K. M. Zatem należało przede wszystkim sprawdzić uprawnienie, jakie przysługiwałoby osobie zmarłej K. M. Analizując fakty z życia zmarłego K. M. należało dojść do wniosku, że niespełnienie przez niego warunków wymaganych w ustawie do renty nie było następstwem zdarzeń o charakterze szczególnym. Ojciec dziecka zmarł w dniu [...] czerwca 2002r. w wieku 46 lat. W ostatnim 10-leciu przed zgonem był zatrudniony tylko przez 2 lata, 8 miesięcy i 20 dni. W zatrudnieniu występowały liczne i długotrwałe przerwy, wskutek których łączny okres ubezpieczenia ww. wyniósł 7 lat i 1 miesiąc. W sprawie brak jest jakichkolwiek dowodów wskazujących na to, że tak krótki okres zatrudnienia zmarłego wynikał z przyczyn od niego niezależnych. Skarżąca wskazuje, że zmarły K. M. pracował dorywczo. Jednak świadome zatrudnianie się bez zgłoszenia tego faktu do ubezpieczenia społecznego i odprowadzania składek nie może być uznane za okoliczność uniemożliwiającą nabycie uprawnień do świadczenia ustawowego. Jest to bowiem wynik takiego, a nie innego wyboru osoby decydującej się na takie postępowanie, która winna liczyć się też z jego prawnymi konsekwencjami w sferze ubezpieczeń społecznych. Za okoliczność szczególną na potrzeby stosowania ww. przepisu art. 83 ust. 1 ustawy, należy bowiem uważać tylko zdarzenie bądź trwały stan wykluczający aktywność zawodową konkretnej osoby z powodu niemożności przezwyciężenia ich skutków. Stąd nie można uznać, że brak aktywności zawodowej zmarłego wynikał jedynie z istniejącego bezrobocia, gdyż przerwy w zatrudnieniu miały miejsce również w okresie, gdy zjawisko to nie występowało np. w latach 1982 - 1987r. Natomiast orzeczona od [...] lipca 1995r. częściowa niezdolność do pracy nie wykluczała możliwości podjęcia zatrudniania, a jedynie ją ograniczała. Powyższe ustalenia wskazują, że Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych prawidłowo przyjął, że w sprawie nie wystąpiły szczególne okoliczności uniemożliwiające uzyskanie przez K. M. prawa do renty. Niespełnienie przez ojca dziecka powyższego warunku powoduje, że skarżąca nie może skutecznie domagać się na rzecz córki M. renty rodzinnej po ojcu, jako że prawo do tego świadczenia jest pochodną prawa przysługującego ubezpieczonemu. Oznacza to, że może być przyznane dziecku wówczas, gdy mogłoby być przyznane ojcu. Nie została również spełniona kolejna przesłanka z powołanego przepisu, brak niezbędnych środków utrzymania. Skarżąca osiąga stały dochód w postaci wynagrodzenia za pracę - 1114,36 zł. Dochód ten choć nie pozwala na zaspokojenie wszystkich potrzeb dwuosobowej rodziny, to jednak wystarcza na zaspokojenie niezbędnych potrzeb. Z przytoczonych powodów Wojewódzki Sąd Administracyjny uznał, że zaskarżona decyzja prawa nie narusza i stąd na podstawie art. 151 ustawy Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi orzekł jak w sentencji wyroku.