II SA 1736/03

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia NSA (del.) Małgorzata Pocztarek, Sędziowie WSA Eugeniusz Wasilewski, asesor WSA Joanna Kube (spr.), Protokolant Joanna Ukalska, po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 2 marca 2004 r. sprawy ze skarg M. N. i S. N. na decyzję Prezesa Zakładu Ubezpieczeń Społecznych w W. z dnia [...] kwietnia 2003 r. nr [...] w przedmiocie odmowy przyznania świadczenia w drodze wyjątku - oddala skargi - Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych decyzją z dnia [...] kwietnia 2003 r. nr [...] utrzymał w mocy wcześniejszą decyzję z dnia [...] września 2002 r. nr [...], którą na podstawie art. 83 ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych (Dz. U. Nr 162, poz. 1118 ze zm.) - powoływanej nadal jako ustawa o emeryturach i rentach, odmówił przyznania świadczenia w drodze wyjątku M. N. występującej w imieniu swoich dwojga małoletnich dzieci: S. ur. [...].08.85 r. i E. ur. [...]. 09.94 r. N. po ich zmarłym ojcu G. N. Organ uzasadniając wskazał, że renta rodzinna w drodze wyjątku jest pochodną świadczenia osoby zmarłej i z tego powodu w pierwszej kolejności bada się uprawnienia jakie przysługiwałyby tej osobie. Z akt sprawy nie wynikają szczególne okoliczności, na skutek których ojciec dzieci nie nabył uprawnień do świadczenia ustawowego. Wskazano, że za szczególną okoliczność usprawiedliwiającą brak zatrudnienia należy uznać zdarzenie bądź trwały stan wykluczający aktywność zawodową konkretnej osoby z powodu niemożności przezwyciężenia jej skutków. Zdaniem organu, takie okoliczności nie zostały wykazane. Udokumentowany łączny okres składkowy i nieskładkowy wynoszący 16 lat 9 miesięcy i 21 dni jest nieadekwatny do wieku zmarłego tj. 46 lat. Świadczenie w drodze wyjątku może zostać przyznane uprawnionym członkom rodziny po osobie ubezpieczonej, która posiadała udowodniony odpowiednio długi w stosunku do swojego wieku okres zatrudnienia, a do ustawowego okresu ubezpieczenia społecznego, od którego zależy prawo do renty, brakuje niewielki okres. Organ podał, że w zatrudnieniu zmarłego wystąpiła 4 - letnia przerwa od 11 maja 1995 r. do 4 października 1999 r. W tym czasie, aż do chwili śmierci tj. do [...] marca 2002 r. G. N. nie był uznany za niezdolnego do pracy. Podniesiono, że świadczenie w drodze wyjątku nie jest świadczeniem socjalnym przyznawanym stosownie do potrzeb wnioskodawcy. Powyższa decyzja stała się przedmiotem skarg do Naczelnego Sądu Administracyjnego p. M. N. oraz S. N., który [...] sierpnia 2003 r. uzyskał pełnoletność i upoważnił swoją matkę do jego reprezentowania przed sądem. Wniesiono o uchylenie zaskarżonej decyzji i uwzględnienie wniosku o przyznanie renty rodzinnej. Podano, że zmarły nie miał wpływu na zapewnienie sobie stałego zatrudnienia z powodu wysokiego bezrobocia na terenie województwa, w którym zamieszkiwał. Jedyną szansą była rokroczna, kilkumiesięczna praca w [...]. Podniesiono także, że od ostatniego zatrudnienia do chwili śmierci nie upłynął nawet rok Wskazano, że ojciec dzieci od 23 listopada 2001 r. do 25 lutego 2002 r. leczył się w poradni zdrowia psychicznego z powodu [...] Choroba ta uniemożliwiała mu pracę i w konsekwencji doprowadziła do śmierci [...]. W odpowiedzi na skargę Prezes ZUS podkreślił, że brano także pod uwagę -jako nową okoliczność w sprawie powołaną we wniosku o ponowne rozpatrzenie sprawy - dokumentację pracy G. N. w [...]. Natomiast, zdaniem organu powoływany okres [...] zmarłego nie usprawiedliwia przerwy zaistniałej w zatrudnieniu w łatach 1995-1999. Wojewódzki Sąd Administracyjny zważył co następuje: Stosownie do art. 97 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. - Przepisy wprowadzające ustawę - Prawo o ustroju sądów administracyjnych i ustawę - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. Nr 153, poz. 1271) sprawy, w których skargi zostały wniesione do Naczelnego Sądu Administracyjnego przed dniem 1 stycznia 2004 r. i postępowanie nie zostało zakończone, podlegają rozpoznaniu przez właściwe wojewódzkie sądy administracyjne na podstawie przepisów ustawy prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi. Stąd, właściwym do rozpoznania niniejszej sprawy jest Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie, bowiem na obszarze tego Sądu znajduje się siedziba Prezesa Zakładu Ubezpieczeń Społecznych - art. 13 § 7 ustawy - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi. W świetle art. 1 § 1 ustawy z dnia 25 lipca 2002 r. - Prawo o ustroju sądów administracyjnych (Dz. U. Nr 153, poz. 1269) sądy administracyjne sprawują wymiar sprawiedliwości przez kontrolę działalności administracji publicznej, przy czym stosownie do § 2 art. 1 powołanej ustawy kontrola ta sprawowana jest pod względem zgodności z prawem, jeżeli ustawy nie stanowią inaczej. Rozpoznając sprawę w świetle powołanych wyżej kryteriów stwierdzić należy, iż skargi nie zasługują na uwzględnienie. Przepis art. 83 ust. 1 ustawy o emeryturach i rentach, stanowi, że ubezpieczonym oraz pozostającym po nim członkom rodziny, którzy wskutek szczególnych okoliczności nie spełniają warunków przewidzianych w ustawie do uzyskania prawa do emerytury lub renty, nie mogą - ze względu na całkowitą niezdolność do pracy lub wiek - podjąć pracy lub działalności objętej ubezpieczeniem społecznym i nie mają niezbędnych środków utrzymania, Prezes ZUS może przyznać w drodze wyjątku świadczenie w wysokości nie przekraczającej wysokości odpowiednich świadczeń przewidzianych w ustawie. Z przepisu art. 83 ust. 1 ustawy zatem wynikają trzy przesłanki warunkujące przyznanie świadczenia: 1) niespełnienie wymagań dających prawo do renty lub emerytury musi być spowodowane szczególnymi okolicznościami, 2) ubiegający się o świadczenie nie może podjąć pracy lub innej działalności zarobkowej objętej ubezpieczeniem społecznym, z powodu całkowitej niezdolności do pracy lub wieku, 3) osoba ta nie ma niezbędnych środków utrzymania. Świadczenie przewidziane w art. 83 ust. 1 ustawy o rentach i emeryturach nie jest świadczeniem socjalnym, przyznawanym wyłącznie według potrzeb - ze względu na trudną sytuację materialną wnioskodawcy. Jest to świadczenie, które może być przyznane w razie nieznacznego niedopełnienia warunków do uzyskania renty na ogólnych zasadach. Ponadto z przepisu art. 83 ust. 1 ustawy o emeryturach i rentach wynika, że przede wszystkim konieczne jest wykazanie, iż ubezpieczony, którego praca stanowi źródło uprawnień do świadczenia z ubezpieczenia społecznego, nie wypracował prawa do "normalnego" świadczenia ubezpieczeniowego na skutek jakiś szczególnych okoliczności. Analizując przedmiotową sprawę, Sąd nie dopatrzył się przekroczenia granic uznania administracyjnego przez organ, który w sposób wnikliwy rozpatrzył sporną kwestię i jej rozstrzygnięcie uzasadnił dostatecznie zindywidualizowanymi przesłankami. W związku z podnoszeniem przez M.N. we wniosku o ponowne rozpatrzenie sprawy, że jej zmarły mąż posiadał dłuższy staż ubezpieczeniowy z tytułu zatrudnienia, niż to wynika z decyzji z dnia [...] września 2002 r., Organ zwrócił się o wyjaśnienie tej kwestii do Oddziału ZUS w [...]. Postępowanie wyjaśniające wykazało, że staż ubezpieczeniowy G. N. zwiększył się z tytułu zatrudnienia w [...] o 3 miesiące i 21 dni. Zmarły ojciec dzieci w wieku 46 lat przepracował więc łącznie 16 lat 9 miesięcy i 21 dni. W ostatnim dziesięcioleciu przed śmiercią podlegał ubezpieczeniu społecznemu z tytułu zatrudnienia przez 1 rok, 9 miesięcy i 20 dni. Niewątpliwie należało uznać staż ten za zbyt krótki, a więc niewystarczający do nabycia prawa do świadczenia w drodze wyjątku. Zgromadzony materiał dowodowy nie wskazuje aby brak zatrudnienia był spowodowany szczególnymi okolicznościami, o których mowa w przepisie art. 83 ust. 1 ustawy o emeryturach i rentach. Za okoliczność szczególną uniemożliwiającą wypracowanie stażu skutkującego nabycie świadczeń w trybie przepisów ustawy o emeryturach i rentach - na potrzeby stosowania powołanego wyżej przepisu - należy uznać wyłącznie zdarzenie bądź trwały stan wykluczający aktywność zawodową konkretnej osoby z powodu niemożności przezwyciężenia ich skutków (por. wyrok NSA z dnia 7 marca 2001 r. sygn. akt II SA 3191/00 - LEX nr 537884). Powoływane leczenie [...] dotyczy okresu od 23 listopada 2001 r. do 25 lutego 2002 r. i nie może być okolicznością usprawiedliwiającą wypracowanie w ostatnim dziesięcioleciu przed śmiercią jedynie niecałych dwóch lat. Z akt sprawy nie wynika żeby wcześniej stan zdrowia zmarłego był przeszkodą w podejmowaniu pracy objętej ubezpieczeniem. Należy także odrzucić jako przyczynę braku dłuższego stażu ubezpieczeniowego fakt wysokiego bezrobocia w województwie [...] z tego względu, że jak wynika z akt sprawy, ojciec dzieci jednak podejmował zatrudnienie dorywcze i bez ubezpieczenia. Świadome zatrudnianie się bez zgłoszenia tego faktu do ubezpieczenia społecznego i odprowadzania składek nie może być uznane za okoliczność uniemożliwiającą nabycie uprawnień do świadczenia ustawowego (por. wyrok NSA z dnia 18 kwietnia 2001 r. sygn. akt II SA 3238/00 LEX nr 50999). Dodatkową przesłanką, z powodu której oddalona została skarga S. N. jest osiągnięcie przez niego pełnoletniości. Ukończenie 18 lat oznacza bowiem (przy braku orzeczenia lekarskiego stwierdzającego całkowitą niezdolność do pracy) zdolność do podjęcia zatrudnienia, a tym samym niemożność uzyskania świadczenia w trybie wyjątkowym przewidzianym w art. 83 ust. 1 ustawy o emeryturach i rentach, który w odróżnieniu od art. 65 ust. 1 tej samej ustawy (regulującym kwestie przyznania renty rodzinnej w trybie zwykłym), z uwagi na wyjątkowy, nadzwyczajny charakter przewidzianych w nim świadczeń zawiera odmienne, bardziej rygorystyczne zasady ich przyznawania (por. wyrok NSA z dnia 24 stycznia 2001 r. sygn. akt II SA 2840/00 -LEX nr 54535). Reasumując, należy stwierdzić, że w zaskarżonej decyzji prawidłowo przyjęto, że brak jest podstaw prawnych do przyznania uprawnień do renty rodzinnej w trybie wyjątku po zmarłym ojcu dzieci. W związku z powyższym Wojewódzki Sąd Administracyjny orzekł jak w sentencji na podstawie art. 151 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. Nr 153, poz. 1270).