II SA 1769/03

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia NSA (del.) Małgorzata Jaśkowska, Sędziowie A. WSA Joanna Kube, A. WSA Andrzej Kołodziej (spr.), Protokolant Paweł Groński, po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 27 lutego 2004 r. sprawy ze skargi J. M. na decyzję Prezesa Zakładu Ubezpieczeń Społecznych z dnia [...] kwietnia 2003 r. nr [...] w przedmiocie świadczenia w drodze wyjątku oddala skargę We wniosku z dnia 18 grudnia 2002 r. pani J. M. zwróciła się do Zakładu Ubezpieczeń Społecznych o przyznanie emerytury z tytułu opieki nad niepełnosprawnym dzieckiem w drodze wyjątku. W uzasadnieniu podniosła, że jest bezrobotna bez prawa do zasiłku, a dochody męża są zbyt niskie aby kontynuować leczenie syna D. Decyzją z dnia [...] lutego 2003 r. nr [...] Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych odmówił przyznania świadczenia w drodze wyjątku. W uzasadnieniu powołał się na art. 83 ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych (Dz. U. Nr 162, poz. 1118 z późn. zm.) oraz stwierdził, że w niektórych przypadkach istnieje możliwość przyznania w drodze wyjątku wcześniejszej emerytury na podstawie przepisów rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 15 maja 1989 r. w sprawie uprawnień do wcześniejszej emerytury pracowników opiekujących się dziećmi wymagającymi stałej opieki (Dz. U. Nr 28, poz. 149), jednak oceny uprawnień dokonuje się na dzień 31 grudnia 1998 r. Wskazał także, że tego rodzaju świadczenie może być przyznane w ściśle określonych sytuacjach, między innymi gdy do wymaganego okresu zatrudnienia brakuje niewielki okres. W przypadku wnioskodawczyni okres ubezpieczenia jest zbyt krótki, bo wynosi 6 lat 8 miesięcy i 27 dni, a więc do wymaganego 20-letniego okresu brakuje 13 lat 3 miesiące i 3 dni, a sytuacja materialna nie stanowi jedynego kryterium przyznania świadczenia. We wniosku o ponowne rozpatrzenie sprawy z dnia 7 marca 2003 r. J. M. powołała się przede wszystkim na chorobę syna i związane z tym problemy natury finansowej. Decyzją z dnia [...] kwietnia 2003 r. nr [...] Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych utrzymał w mocy decyzję podjętą w dniu [...] lutego 2003 r., wskazując, że na podstawie art. 83 ustawy o emeryturach i rentach z FUS przyznanie świadczenia jest możliwe, jeżeli wnioskodawca łącznie spełnił warunki w niej określone. Stwierdził, że w sprawie nie zachodzą szczególne okoliczności, które są przyczyną nienabycia uprawnień do emerytury na podstawie ustawy. Ponownie powołał cytowane wcześniej rozporządzenie Rady Ministrów z 15 maja 1989 r. Prezes ZUS podał, ze wnioskodawczyni nie spełnia również określonej w art. 83 ww. ustawy przesłanki wieku emerytalnego dla kobiet (60 lat) oraz nie jest całkowicie niezdolna do pracy, a mając 43 lata może kontynuować zatrudnienie lub inną działalność objętą ubezpieczeniem społecznym. Odniósł się też do sytuacji materialnej. W skardze do Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 25 kwietnia 2003 r. pani J. M. uznała, że decyzja Prezesa ZUS z dnia [...] kwietnia 2003 r. jest dla niej krzywdząca. Po raz kolejny powołała się na chorobę syna D. oraz fakt, że nie udokumentowała 20-letniego stażu ubezpieczeniowego z uwagi na to, iż po urodzeniu syna w 1987 r., przez 11 lat przebywała na urlopie wychowawczym na dziecko specjalnej troski. Ponownie też odwołała się do trudnej sytuacji materialnej rodziny. W odpowiedzi na skargę Prezes ZUS wniósł o jej oddalenie powołując się przy tym na argumentację faktyczną i prawną użytą w uzasadnieniu zaskarżonej decyzji. Wojewódzki Sąd Administracyjny zważył, co następuje: Stosownie do art. 97 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. - Przepisy wprowadzające ustawę - Prawo o ustroju sądów administracyjnych i ustawę - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. Nr 153, poz. 1271 z późn. zm.) sprawy, w których skargi zostały wniesione do Naczelnego Sądu Administracyjnego przed dniem 1 stycznia 2004 r. i postępowanie nie zostało zakończone, podlegają rozpoznaniu przez właściwe wojewódzkie sądy administracyjne na podstawie przepisów ustawy - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi. Na podstawie art. 13 § 2 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. Nr 153, poz. 1270), do rozpoznania sprawy właściwy jest wojewódzki sąd administracyjny, na którego obszarze właściwości ma siedzibę organ administracji publicznej, którego działalność została zaskarżona. Ponadto, zgodnie z art. 1 ustawy z dnia 25 lipca 2002 r. - Prawo o ustroju sądów administracyjnych (Dz. U. Nr 153, poz. 1269), sądy administracyjne sprawują wymiar sprawiedliwości m.in. przez kontrolę działalności administracji publicznej (§ 1). Kontrola, o której mowa w § 1, sprawowana jest pod względem zgodności z prawem, jeżeli ustawy nie stanowią inaczej. Przepisem prawa materialnego będącym podstawą zaskarżonej decyzji jest art. 83 ust. 1 ustawy o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych, który stanowi, że ubezpieczonym oraz pozostałym po nich członkom rodziny, którzy wskutek szczególnych okoliczności nie spełniają warunków wymaganych w ustawie do uzyskania prawa do emerytury lub renty, nie mogą - ze względu na całkowitą niezdolność do pracy lub wiek - podjąć pracy lub działalności objętej ubezpieczeniem społecznym i nie mają niezbędnych środków utrzymania, Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych może przyznać w drodze wyjątku świadczenie w wysokości nieprzekraczającej odpowiednich świadczeń przewidzianych w ustawie. W ww. ustawie określającej zasady nabywania prawa do świadczeń z ubezpieczenia społecznego, a więc finansowanych i pozostających w związku z funduszem gromadzonym na ten cel ze składek ubezpieczonych, przewidziano regulację szczególną, pozwalającą na uzyskanie świadczenia odpowiadającego świadczeniu ubezpieczeniowemu przez osoby, które nie spełniają warunków do uzyskania świadczeń w zwykłym trybie. Świadczenia, o których mowa w art. 83 ust. 1 ustawy o emeryturach i rentach z FUS, należy uznać za wyjątkowe także z tego powodu, że są finansowane z budżetu państwa, a nie z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych (art. 84 ustawy). Nie mają one również charakteru roszczeniowego, bowiem ustawa nie gwarantuje ich wypłaty, pozostawiając ich przyznanie uznaniowej decyzji Prezesa ZUS. Możliwość decydowania według uznania nie oznacza jednak pozostawienie Prezesowi Zakładu pełnej i niepodlegającej kontroli swobody w tym zakresie. Z przepisu art. 83 ust. 1 ustawy wnikają bowiem trzy przesłanki warunkujące przyznanie świadczenia, wyznaczające jednocześnie granice uznania administracyjnego: 1) niespełnienie wymagań dających prawo do emerytury lub renty musi być spowodowane szczególnymi okolicznościami, 2) ubiegający się oświadczenie nie może podjąć pracy lub innej działalności objętej ubezpieczeniem społecznym z powodu całkowitej niezdolności do pracy lub wieku, 3) osoba ta nie ma niezbędnych środków utrzymania. Przyznanie przedmiotowego świadczenia ustawa uzależnia od kumulatywnego (łącznego) spełnienia wszystkich trzech przesłanek, a brak choćby jednej z nich wyklucza taką możliwość. Z akt rozpoznawanej sprawy wynika, ze skarżąca nie spełnia drugiej z wymienionych przesłanek, jest bowiem osobą mogącą podjąć pracę lub inną działalność objętą ubezpieczeniem społecznym ze względu na wiek oraz brak orzeczenia całkowitej niezdolności do pracy. Skarżąca jest osobą w wieku 43 lat, posiadającą status bezrobotnej, co świadczy o tym, że jest zdolna do wykonywania zatrudnienia. W kontekście unormowania analizowanego przepisu art. 83 ust. 1 ustawy jest to okoliczność przesądzająca treść rozstrzygnięcia w tej sprawie. Nie ma więc potrzeby ustosunkowywania się do pozostałych przesłanek tego przepisu, w szczególności podnoszonej przez skarżącą trudnej sytuacji materialnej rodziny spowodowanej kosztami leczenia dziecka. Bowiem nawet w sytuacji, gdyby pozostałe przesłanki były spełnienie, świadczenie w drodze wyjątku nie mogłoby być przyznane. Zatem zaskarżona decyzja odmawiająca przyznania świadczenia jest zgodna z prawem. Należy przy tym odnieść się do powoływanego przez Prezesa ZUS w uzasadnieniu (zarówno zaskarżonej decyzji, jak też decyzji ją poprzedzającej), rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 15 maja 1989 r. w sprawie uprawnień do wcześniejszej emerytury pracowników opiekujących się dziećmi wymagającymi stałej opieki (Dz. U. Nr 28, poz. 149 z późn. zm.), które utraciło już moc. Przepis § 1 ust. 1 rozporządzenia stanowił, że matce, która nie mogła lub nie może kontynuować zatrudnienia z powodu stanu zdrowia dziecka wymagającego stałej opieki, przysługuje prawo do wcześniejszej emerytury, jeżeli spełnia łącznie następujące warunki: 1) ma okres zatrudnienia wynoszący co najmniej 20 lat, 2) sprawuje osobistą opiekę nad dzieckiem, która ze względu na stan zdrowia wymaga stałej opieki. Natomiast świadczenia przewidziane w ustawie o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych obejmują: emeryturę, rentę z tytułu niezdolności do pracy, w tym rentę szkoleniową, rentę rodzinną, dodatek pielęgnacyjny, dodatek do renty rodzinnej i do renty zwykłej oraz zasiłek pogrzebowy. Zgodnie z omawianym art. 83 ust. 1 ustawy Prezes ZUS może przyznać w drodze wyjątku świadczenie w wysokości nieprzekraczającej odpowiednich świadczeń przewidzianych w ustawie. Skoro zatem w katalogu ustawowym nie przewidziano wcześniejszej emerytury pracowników opiekujących się dziećmi wymagającymi stałej opieki, brak jest podstaw do przyznania tego rodzaju świadczenia w drodze wyjątku (por. wyrok NSA z 25.01.2001 r., sygn. akt II SA 2459/00). Mając powyższe na względzie, na podstawie art. 151 ustawy - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi, w zw. z art. 83 ust. 1 ustawy o emeryturach i rentach z FUS, Sąd orzekł jak w sentencji.