II SA 2115/03

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia NSA Małgorzata Borowiec Sędziowie WSA Maria Werpachowska (spraw) WSA Eugeniusz Wasilewski Protokolant Monika Kwaśniak po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 14 stycznia 2004 r. sprawy ze skargi U. S. na decyzję Prezesa Zakładu Ubezpieczeń Społecznych z dnia [...] kwietnia 2003 r. nr [...] w przedmiocie przyznania świadczenia w drodze wyjątku oddala skargę Zaskarżoną decyzją z dnia [...] kwietnia 2003r. Nr [...] Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych po ponownym rozpatrzeniu sprawy z wniosku U. S. o przyznanie świadczenia w drodze wyjątku postanowił na podstawie art. 138 § 1 pkt 1 kodeksu postępowania administracyjnego utrzymać w mocy decyzję podjętą w dniu [...] lutego 2003r. odmawiającą przyznania świadczenia w drodze wyjątku. W uzasadnieniu stwierdzono, że przyznanie świadczenia na podstawie art. 83 ustawy z dnia 17 grudnia 1998r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych /Dz.U. Nr 162, poz. 1118 ze zm./ jest możliwe, jeżeli wnioskodawca spełni łącznie następujące warunki: * jest lub był osobą ubezpieczoną lub członkiem rodziny pozostałym po ubezpieczonym, * nie spełnia warunków ustawowych do uzyskania świadczenia wskutek szczególnych okoliczności, * nie może podjąć pracy ze względu na całkowitą niezdolność do pracy lub wiek, * nie ma niezbędnych środków utrzymania. Do przyznania świadczenia w drodze wyjątku wszystkie przesłanki, o których mowa wyżej powinny być spełnione łącznie. Powołany przepis nie może być zastosowany dlatego, że nie zachodzą szczególne okoliczności, które są przyczyną braku nabycia uprawnień do wcześniejszej emerytury. Wyjaśniono, że prawo do wcześniejszej emerytury z tytułu opieki nad chorym dzieckiem wymagającym stałej opieki regulują przepisy rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 15 maja 1989r. w sprawie uprawnień do wcześniejszej emerytury dla pracowników opiekujących się dziećmi wymagającymi stałej opieki /Dz.U. Nr 28, poz. 149/. Odmowa przyznania prawa do przedmiotowego świadczenia spowodowana była brakiem wymaganego na dzień 31 grudnia 1998r. 20-letniego okresu składkowego i nieskładkowego. Nie jest to szczególna okoliczność, o której mowa w art. 83 ustawy o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych. Nie spełnione zostały też pozostałe przesłanki określone w powołanym przepisie tj. niemożność podjęcia zatrudnienia z uwagi na wiek lub całkowitą niezdolność do pracy. Wnioskodawczym ma 40 lat i nie została wobec niej orzeczona całkowita niezdolność do pracy. Te okoliczności wykluczają możliwość przyznania emerytury w drodze wyjątku. Powyższą ostateczną decyzję Prezesa Zakładu Ubezpieczeń Społecznych U. S. zaskarżyła do Naczelnego Sądu Administracyjnego. Wniosła o jej uchylenie i uznanie, że z racji konieczności sprawowania osobistej opieki nad kalekim dzieckiem przysługuje jej wcześniejsza emerytura w drodze wyjątku. W uzasadnieniu skargi podniosła, że Prezes ZUS nie rozważył całokształtu sytuacji, a w szczególności faktu ogromnego bezrobocia w rejonie, w którym zamieszkuje, posiadanych niewysokich kwalifikacji zawodowych, a co się z tym wiąże nawet przy założeniu, że znajdzie pracę to ze swoich zarobków nie mogłaby zatrudnić opiekunki do dziecka. Sytuacja materialna rodziny wskazuje jako jedyne rozwiązane powierzenie opieki nad dzieckiem państwowym placówkom opiekuńczym, co spowoduje, że państwo będzie zmuszone wydawać na opiekę i utrzymanie dziecka więcej niż na świadczenie wyjątkowe. Przyznała, że osiągnęła zaledwie siedemnastoletni staż pracy i ma 40 lat. Zdaniem skarżącej, te przesłanki nie muszą decydować, że zmuszona będzie, nie mając środków utrzymania, oddać dziecko państwowym palcówkom opiekuńczym. W odpowiedzi na skargę Prezes ZUS wniósł o jej oddalenie, podtrzymując w całości argumenty zawarte w uzasadnieniu zaskarżonej decyzji. Podkreślił, że decyzja przyznająca świadczenie na podstawie art. 83 ustawy o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych jest decyzją uznaniową i może być podjęta w sytuacji, jeżeli spełnione zostały wszystkie przesłanki. Powodem nienabycia prawa do świadczenia ustawowego jest brak wymaganego 20-letniego okresu ubezpieczenia na dzień 31 grudnia 1998r., co nie stanowi szczególnej okoliczności. Skarżąca ma dopiero 40 lat, nie spełnia zatem przesłanki niemożności podjęcia pracy ze względu na wiek i stan zdrowia, bowiem nie została wobec niej orzeczona całkowita niezdolność do pracy. Wojewódzki Sąd Administracyjny zważył co następuje: Na wstępie należy wyjaśnić, że zgodnie z art. 97 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002r. Przepisy wprowadzające ustawę Prawo o ustroju sądów administracyjnych i ustawę - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi /Dz.U. Nr 153, poz. 1271 i Nr 240, poz. 2052/ sprawy, w których skargi zostały wniesione przed dniem 1 stycznia 2004r. i postępowanie nie zostało zakończone, podlegają rozpoznaniu przez właściwe wojewódzkie sądy administracyjne na podstawie ustawy - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi. Stąd właściwym do rozpoznania niniejszej sprawy jest Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie, bowiem na obszarze tego sądu znajduje się siedziba Prezesa Zakładu Ubezpieczeń Społecznych - art.13 § 2 ustawy prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi. Sądy administracyjne sprawują wymiar sprawiedliwości przez kontrolę administracji publicznej, przy czym kontrola ta sprawowana jest pod względem zgodności z prawem - art. 1 § 1 i § 2 ustawy z dnia 25 lipca 2002r. Prawo o ustroju sądów administracyjnych /Dz.U. Nr 153, poz. 1269/. Oznacza to, że jeżeli zaskarżona decyzja prawa nie narusza, sąd obowiązany jest skargę oddalić. Materialnoprawną podstawą zaskarżonej decyzji jest przepis art. 83 ust. 1 ustawy o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych. Stanowi on, że ubezpieczonym oraz pozostałym po nim członkom rodziny, którzy wskutek szczególnych okoliczności nie spełniają warunków wymaganych w ustawie do uzyskania prawa do emerytury lub renty, nie mogą - ze względu na całkowitą niezdolność do pracy lub wiek - podjąć pracy lub działalności objętej ubezpieczeniem społecznym i nie mają niezbędnych środków utrzymania, Prezes Zakładu może przyznać w drodze wyjątku świadczenie w wysokości nie- przekraczającej odpowiednich świadczeń przewidzianych w ustawie. Ustawa pozostawia ich przyznanie uznaniu Prezesa ZUS. Przepis ten posługuje się bowiem sformułowaniem "Prezes Zakładu może przyznać (...)" je w drodze wyjątku, co wskazuje na uznaniowy charakter decyzji podejmowanej w tym trybie. Jednak pozostawienie tego uprawnienia uznaniowej decyzji Prezesa ZUS nie oznacza bynajmniej, że ma on całkowitą swobodę w tym względzie. Z treści tego przepisu wynikają trzy przesłanki warunkujące przyznanie świadczenia w drodze wyjątku, które wyznaczają jednocześnie granice uznania administracyjnego. Po pierwsze, niespełnienie wymagań dających prawo do emerytury lub renty musi być spowodowane szczególnymi okolicznościami, po drugie, ubiegający się o to świadczenie nie może podjąć pracy lub innej działalności zarobkowej objętej ubezpieczeniem społecznym z powodu całkowitej niezdolności do pracy lub wieku, po trzecie, osoba ta nie ma niezbędnych środków utrzymania. Przyznanie przedmiotowego świadczenia ustawa uzależnia od łącznego (kumulatywnego) spełnienia wszystkich trzech wymienionych przesłanek. Brak chociażby jednej z nich wyklucza tę możliwość. W rozpoznawanej sprawie ww. przepis ustawy nie mógł być zastosowany, albowiem skarżąca nie czyni zadość wszystkim wymienionym przesłankom. Przede wszystkim niemożność podjęcia pracy lub działalności objętej ubezpieczeniem społecznym omawiany przepis łączy jedynie z całkowitą niezdolnością do pracy lub wiekiem. Oba elementy skarżącej nie dotyczą. Jest osobą zdolną do pracy, w wieku umożliwiającym zatrudnienie. Kwestia konieczności opieki nad dzieckiem wymagającym stałej opieki matki w tym przepisie nie występuje. Zatem opieka nad dzieckiem nie jest w rozumieniu tego przepisu okolicznością uniemożliwiającą podjęcie pracy lub działalności objętej ubezpieczeniem społecznym. Skoro w sytuacji skarżącej przesłanka niemożności podjęcia pracy lub działalności objętej ubezpieczeniem społecznym ze względu na całkowitą niezdolność do pracy lub wiek nie zachodzi, to w myśl wcześniejszych wywodów w przedmiocie kumulatywnego charakteru przesłanek z art. 83 ust. 1 ustawy jest to okoliczność sama w sobie przesądzająca o niemożności uwzględnienia wniosku o wcześniejszą emeryturę w trybie tego przepisu, bez potrzeby ustosunkowywania się do pozostałej podnoszonej w nim argumentacji. Z powodów wyżej omówionych skarżąca nie posiada uprawnień do świadczenia w drodze wyjątku na zasadzie art. 83 ust. 1 ustawy. Akcentowana trudna sytuacja materialna nie wystarcza do przyznania świadczenia typu ubezpieczeniowego, a więc uzależnionego co do zasady od zaistnienia przesłanek składających się na jego podstawę prawną. Świadczenie przyznawane w trybie przepisu art. 83 ust. 1 ustawy nie jest bowiem świadczeniem socjalnym. Zatem jego przyznanie nie zależy wyłącznie od potrzeb osoby o nie się ubiegającej, nawet gdy są one uzasadnione. Potrzeby te mogą natomiast uzasadniać ubieganie się o świadczenia z tytułu pomocy społecznej. Skoro nie zostały spełnione przez skarżącą przesłanki do przyznania świadczenia w drodze wyjątku, to zaskarżona decyzja jest zgodna z prawem. Z przytoczonych powodów Wojewódzki Sąd Administracyjny uznał, że zaskarżona decyzja nie narusza prawa i stąd na podstawie art. 151 ustawy Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi orzekł jak w sentencji wyroku.