II SA 2231/03

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia NSA (del.) Małgorzata Pocztarek, Sędziowie WSA Eugeniusz Wasilewski, A.WSA Jacek Fronczyk (spr.), Protokolant Grzegorz Walczak, po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 26 lutego 2004 r. sprawy ze skargi M. M. na decyzję Prezesa Zakładu Ubezpieczeń Społecznych z dnia [...] kwietnia 2003 r. nr [...] w przedmiocie odmowy przyznania świadczenia w drodze wyjątku oddala skargę. Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych decyzją z dnia [...] lutego 2003r. nr [...], po rozpatrzeniu wniosku M. M.z dnia 11 grudnia 2002r., powołując się na art. 83 ustawy z dnia 17 grudnia 1998r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych (Dz. U. Nr 162, poz. 1118 z późn. zm.), odmówił przyznania emerytury w drodze wyjątku. W uzasadnieniu podał, że świadczenie w drodze wyjątku może być przyznane ubezpieczonym oraz pozostałym po nich członkom rodziny, którzy wskutek szczególnych okoliczności nie spełniają warunków wymaganych w ustawie do uzyskania prawa do emerytury lub renty, nie mogą - ze względu na całkowitą niezdolność do pracy lub wiek - podjąć pracy lub działalności objętej ubezpieczeniem społecznym i nie mają niezbędnych środków utrzymania. Wskazał ponadto, że tego rodzaju świadczenie przysługuje w sytuacji, gdy do wymaganego okresu ubezpieczenia, od którego zależy prawo do emerytury, brakuje niewielki okres. Prezes ZUS zaznaczył, iż z akt rentowych wynika, że skarżący na przestrzeni 65 lat życia udokumentował łączny okres ubezpieczenia wynoszący jedynie 13 lat, 4 miesiące i 27 dni. Udowodniony ostatnio okres składkowy przypada na dzień 31 maja 1971r., natomiast wiek emerytalny osiągnął po upływie ponad 30 lat od tej daty. W okresie od [...] lutego 1975r. do [...] sierpnia 1981r. prowadził [...], która jednak nie spełniała warunków specjalistycznego gospodarstwa rolnego i brak jest dowodów potwierdzających odprowadzanie w tym czasie z tego tytułu składek na ubezpieczenie społeczne. Prezes ZUS nie uznał przy ustalaniu stażu ubezpieczeniowego okresu prowadzonej działalności [...] od [...] września 1981r. do [...] sierpnia 1988r. z uwagi na brak potwierdzenia tego okresu w ewidencjach ZUS i KRUS. W sprawie nie dopatrzono się zbiegu szczególnych okoliczności, które były przyczyną nienabycia uprawnień ustawowych do emerytury. Prezes ZUS wskazał również na trudną sytuację materialną skarżącego z zastrzeżeniem, że nie stanowi ona jedynego kryterium, od którego zależy przyznanie świadczenia w drodze wyjątku. We wniosku do Prezesa Zakładu Ubezpieczeń Społecznych z dnia [...] marca 2003r. o ponowne rozpoznanie sprawy, M. M. stwierdził, że nie zgadza się z decyzją organu odmawiającą mu przyznania świadczenia w drodze wyjątku. Podniósł, że w okresie od 1 stycznia 1982r. do 31 grudnia 1988r. pokrywał składki ubezpieczeniowe na FUSR, co w łącznym podsumowaniu z ustalonym przez Prezesa ZUS stażem ubezpieczeniowym, stwarza podstawy do przyznania mu świadczenia emerytalnego w trybie wyjątkowym. Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych decyzją z dnia [...] kwietnia 2003r. nr [...], utrzymał w mocy swoją poprzednią decyzję z dnia [...] lutego 2003r. i w uzasadnieniu przytoczył argumentację podaną już w decyzji pierwszoinstancyjnej. Dodał także, że brak jest możliwości doliczenia okresu pracy w specjalistycznym dziale rolnictwa w okresie od [...] lutego 1975r. do [...] sierpnia 1981r., ponieważ dział ten nie podlegał opodatkowaniu podatkiem rolnym, zaś z pisma KRUS w K. z dnia 20 stycznia 2003r. wynika, że M.M. nie figuruje w ewidencji ubezpieczonych KRUS. W dniu 11 czerwca 2003r. M. M. wniósł skargę do Naczelnego Sądu Administracyjnego na powyższą decyzję. Wyrażając niezrozumienie dla podjętych przez organ rozstrzygnięć, powołał się na wcześniejsze zarzuty, jakie zawarł we wniosku o ponowne rozpatrzenie sprawy kierowanym do Prezesa ZUS. W odpowiedzi na skargę Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych wniósł o jej oddalenie, wskazując na dotychczasowe ustalenia faktyczne i prawne. Wojewódzki Sąd Administracyjny zważył, co następuje: W związku ze zmianą struktury sądownictwa administracyjnego, na podstawie art. 97 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002r. - Przepisy wprowadzające ustawę - Prawo o ustroju sądów administracyjnych i ustawę - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. nr 153, poz. 1271 z późn. zm.), sprawy, w których skargi zostały wniesione do Naczelnego Sądu Administracyjnego przed dniem 01 stycznia 2004r. i postępowanie nie zostało zakończone, podlegają rozpoznaniu przez właściwe wojewódzkie sądy administracyjne na podstawie przepisów ustawy z dnia 30 sierpnia 2002r. - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. nr 153, poz. 1270). Zgodnie z brzmieniem art. 1 § 2 ustawy z dnia 25 lipca 2002r. - Prawo o ustroju sądów administracyjnych (Dz. U. nr 153, poz. 1269), sąd administracyjny sprawuje wymiar sprawiedliwości poprzez kontrolę pod względem zgodności z prawem zaskarżonej decyzji administracyjnej i to w dacie jej wydania. Materialnoprawną podstawą zaskarżonej decyzji jest przepis art. 83 ust. 1 ustawy o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych. Stanowi on, że ubezpieczonym oraz pozostałym po nich członkom rodziny, którzy wskutek szczególnych okoliczności nie spełniają warunków wymaganych w ustawie do uzyskania prawa do emerytury lub renty, nie mogą - ze względu na całkowitą niezdolność do pracy lub wiek - podjąć pracy lub działalności objętej ubezpieczeniem społecznym i nie mają niezbędnych środków utrzymania, Prezes Zakładu może przyznać w drodze wyjątku świadczenie w wysokości nieprzekraczającej odpowiednich świadczeń przewidzianych w ustawie. Na tle całej ustawy, określającej zasady nabywania prawa do świadczeń typu ubezpieczeniowego, a więc finansowanych i pozostających w związku z funduszem gromadzonym na ten cel ze składek ubezpieczeniowych przyszłych świadczeniobiorców, jest to regulacja szczególna - pozwalająca na uzyskanie świadczenia odpowiadającego świadczeniu ubezpieczeniowemu przez osoby, które nie spełniają warunków do uzyskania świadczeń w zwykłym trybie. Świadczenia z tego przepisu nie mają charakteru roszczeniowego. Są finansowane z budżetu państwa (por. art. 84 ustawy), a nie z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych, zaś ustawa pozostawia ich przyznanie uznaniu Prezesa ZUS. Przepis ten posługuje się bowiem sformułowaniem "Prezes Zakładu może przyznać..." je w drodze wyjątku, co wskazuje na uznaniowy charakter decyzji podejmowanej w tym trybie. Jednak pozostawienie tego uprawnienia uznaniowej decyzji Prezesa ZUS nie oznacza, że ma on całkowitą swobodę w tym względzie. Z treści tego przepisu wynikają cztery przesłanki warunkujące przyznanie świadczenia w drodze wyjątku, które wyznaczają jednocześnie granice uznania administracyjnego. Po pierwsze, przesłanka bycia ubezpieczonym lub pozostałym po ubezpieczonym członkiem jego rodziny. Po drugie, niespełnianie wymagań dających prawo do emerytury lub renty na zasadach ogólnych musi być spowodowane szczególnymi okolicznościami; po trzecie, ubiegający się o to świadczenie nie może podjąć pracy lub innej działalności zarobkowej objętej ubezpieczeniem społecznym z powodu całkowitej niezdolności do pracy lub wieku; po czwarte, osoba ta nie ma niezbędnych środków utrzymania. Przyznanie przedmiotowego świadczenia ustawa uzależnia od łącznego (kumulatywnego) spełnienia wszystkich czterech wymienionych przesłanek. Brak choćby jednej z nich wyklucza tę możliwość. W sprawie bezspornym jest to, że M. M. osiągnął wiek emerytalny, jak również to, że nie ma on niezbędnych środków utrzymania, zważywszy na jego trudną sytuację materialną. Jednakże skarżący na przestrzeni 65 lat życia udokumentował łączny okres ubezpieczenia wynoszący jedynie 13 lat, 4 miesiące i 27 dni. W okresie od [...] lutego 1975r. do [...] sierpnia 1981r. prowadził [...], która jednak nie spełniała warunków specjalistycznego gospodarstwa rolnego. Ostatni udowodniony okres składkowy przypada na dzień 31 maja 1971r., natomiast wiek emerytalny osiągnął po upływie ponad 30 lat od tej daty. Skarżący zarzuca, że Prezes ZUS nie uznał przy ustalaniu stażu ubezpieczeniowego okresu prowadzonej [...] od [...] września 1981r. do [...] grudnia 1988r.. Znamiennym jest to, że skarżący domaga się zaliczenia do stażu ubezpieczeniowego powyższego okresu, a przedstawia dokumenty z lat: 1982, 1984, 1982/1984, świadczące, jego zdaniem, o odprowadzaniu składek na ubezpieczenie społeczne. Podaje przy tym różne przedziały czasowe, w których, jak twierdzi, odprowadzał składki na Fundusz Ubezpieczenia Społecznego Rolników. We wniosku do organu o ponowne rozpatrzenie sprawy wskazał na okres od dnia 1 stycznia 1982r. do 31 grudnia 1988r., w oświadczeniu o stanie rodzinnym, majątkowym i o sytuacji materialnej podał, że od [...] września 1981r. do [...] sierpnia 1988r., a w skardze do Naczelnego Sądu Administracyjnego, że w okresie od [...] września 1981r. do [...] grudnia 1988r.. Formułowane przez M. M. twierdzenia w zakresie brakującego stażu ubezpieczeniowego, pozostają w oczywistej sprzeczności z oświadczeniami zawartymi w piśmie procesowym małżonki skarżącego, kierowanym do Sądu Okręgowego w K. Pismo to jest jednym z załączników do akt niniejszej sprawy. Wynika z niego, że działalność w zakresie [...] małżonkowie M. prowadzili w latach 1982 - 1984, a nie jak utrzymuje skarżący w latach 1981 - 1988. Nie można zgodzić się ze skarżącym, że zakwestionowany przez organ okres od 1981 do 1988r. należało zaliczyć do stażu ubezpieczeniowego. Przedstawione nakazy płatnicze i dowody wpłaty z lat: 1982, 1984, 1982/1984, mające świadczyć o odprowadzaniu składek na ubezpieczenie emerytalno - rentowe, nie znajdują potwierdzenia w ewidencjach zarówno Zakładu Ubezpieczeń Społecznych, jak i Kasy Rolniczego Ubezpieczenia Społecznego [od 1 stycznia 1991r. KRUS jest następcą prawnym FUSR; por. art. 112 i 122 ustawy z dnia 20 grudnia 1990r. o ubezpieczeniu społecznym rolników (t.j.: Dz. U. z 1998r. nr 7, poz. 25 z późn. zm.)]. Brak również dowodów świadczących o tym, że M. M. w latach 1984 - 1988 był ubezpieczonym. Ustalanie prawa do świadczenia w drodze wyjątku nie może odbywać się w zupełnym oderwaniu od przepisów regulujących przyznawanie świadczeń na zasadach ogólnych. Nie bez powodu ustawodawca posłużył się sformułowaniem wskazującym, że tylko tym ubezpieczonym, którzy "wskutek szczególnych okoliczności nie spełniają warunków wymaganych w ustawie do uzyskania prawa do emerytury lub renty", Prezes ZUS może przyznać świadczenie w drodze wyjątku. Zatem brak kontynuacji zatrudnienia, niezgłaszanie działalności gospodarczej w celu objęcia ubezpieczeniem społecznym, czy też niepodejmowanie działalności objętej ubezpieczeniem w kraju na skutek wyjazdu za granicę, nie może być postrzegane w kategoriach "szczególnych okoliczności" uzasadniających żądanie. Subiektywne odczucie skarżącego o konieczności opuszczenia kraju, nie uzasadnia jego wniosku w tym względzie. Wychodząc z zasad systemowych, na jakich oparte są założenia ubezpieczeń społecznych, których częścią jest omawiany przepis, i kierując się względami wykładni funkcjonalnej, trudno byłoby przyjąć, by stwarzał on podstawę przyznawania świadczeń w drodze wyjątku w zupełnym oderwaniu od przepracowania dostatecznie długiego okresu pracy, chociaż niewystarczającego dla uzyskania świadczenia na zasadach ogólnych. Innymi słowy, zatrudnienie, które powinno być brane pod uwagę przy przyznawaniu świadczenia w drodze wyjątku na podstawie art. 83 ust. 1, powinno obejmować znaczący okres. Trudno uznać, by ponad 13 letni staż ubezpieczeniowy uzasadniał przyznanie emerytury w drodze wyjątku. Należy zgodzić się z Prezesem ZUS, że świadczenie w drodze wyjątku może być przyznane, ale tylko wówczas, gdy do wymaganego okresu ubezpieczenia (20 lat), od którego zależy prawo do emerytury, brakuje niewielki okres. Niedostrzeganie okresu zatrudnienia prowadziłoby w prosty sposób do przyznawania świadczeń, niewiele różniących się co do wysokości, osobom powołującym się na nieporównywalne okresy zatrudnienia, co w konsekwencji naruszałoby zasady sprawiedliwości, a także interes społeczny, o którym mowa w art. 7 ustawy z dnia 14 czerwca 1960r. Kodeks postępowania administracyjnego (t.j.: Dz. U. z 2000r. nr 98, poz. 1071 z późn. zm.). Z tych względów osoby w trudnej sytuacji materialnej, które nie legitymują się dostatecznie długim okresem zatrudnienia połączonym z opłacaniem składek na ubezpieczenie społeczne, mają możliwość ubiegania się o inny rodzaj świadczeń, w szczególności przewidzianych w ustawie z dnia 29 listopada 1990r. o pomocy społecznej (Dz. U. z 1998 r. Nr 64, poz. 414 ze późn. zm.). Sąd dostrzega zarówno wiek skarżącego, jak i jego trudną sytuację materialną, jednakże to nie wystarcza do przyznania świadczenia typu ubezpieczeniowego, a więc uzależnionego co do zasady od zaistnienia przesłanek składających się na jego podstawę prawną. Wniosku o emeryturę w trybie wyjątkowym nie można również uzasadnić zasadami współżycia społecznego. Świadczenie przyznawane w trybie przepisu art. 83 ust. 1 ustawy, nie jest bowiem świadczeniem socjalnym. Jego przyznanie nie zależy wyłącznie od potrzeb osoby o nie się ubiegającej, nawet gdy są one uzasadnione. Mając powyższe na uwadze, Wojewódzki Sąd Administracyjny na podstawie art. 151 ustawy - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi oddalił skargę jako nieuzasadnioną.