II SA 2911/03

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia NSA (del.) Małgorzata Jaśkowska, Sędziowie WSA Maria Werpachowska, A. WSA Andrzej Kołodziej (spr.), Protokolant Krzysztof Dytczak, po rozpoznaniu w dniu 6 lutego 2004 r. sprawy ze skargi J. J. na decyzję Prezesa Zakładu Ubezpieczeń Społecznych z dnia [...] czerwca 2003 r. nr [...] w przedmiocie świadczenia w drodze wyjątku 1. uchyla zaskarżoną decyzję oraz utrzymaną nią w mocy decyzję z dnia [...] kwietnia 2003 r. nr [...], 2. zaskarżona decyzja nie podlega wykonaniu w całości. Zaskarżoną decyzją z dnia [...] czerwca 2003 r. nr [...] Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych, po ponownym rozpatrzeniu sprawy z wniosku J. J. o przyznanie świadczenia w drodze wyjątku, postanowił na podstawie art. 138 § 1 pkt 1 kpa utrzymać w mocy decyzję podjętą w dniu [...] kwietnia 2003 r. odmawiającą przyznania ww. świadczenia. W uzasadnieniu decyzji stwierdził, że przyznanie świadczenia na podstawie art. 83 ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych (Dz. U. Nr 162, poz. 1118 z późn. zm.), jest możliwe, jeżeli wnioskodawca łącznie spełnił następujące warunki: ” jest lub był osobą ubezpieczoną lub jest członkiem rodziny pozostałym po ubezpieczonym, ” nie spełnia warunków ustawowych do uzyskania świadczeń wskutek szczególnych okoliczności, ” nie może podjąć pracy ze względu na całkowitą niezdolność do pracy lub wiek, ” nie ma niezbędnych środków utrzymania. Po ponownym rozpatrzeniu sprawy nie stwierdzono istnienia jednej z czterech przesłanek umożliwiających pozytywne jej załatwienie, bowiem z akt sprawy nie wynikają szczególne okoliczności, na skutek których wnioskodawczyni nie nabyła uprawnień do świadczenia ustawowego. Wyjaśnił ponadto, iż za szczególną okoliczność usprawiedliwiającą brak zatrudnienia należy uznać zdarzenie bądź trwały stan wykluczający aktywność zawodową konkretnej osoby z powodu niemożności przezwyciężenia jej skutków. Ostatnio udowodniony okres składkowy przypada na dzień 24.03.1975 r. a ze sprawy nie wynika, aby po tej dacie wnioskodawczyni nie mogła kontynuować zatrudnienia na skutek szczególnych okoliczności w sytuacji, gdy nie była wobec niej orzeczona całkowita niezdolność do pracy z powodu choroby. Orzeczeniem z dnia [...] marca 2003 r. lekarza orzecznika ZUS została u wnioskodawczyni stwierdzona całkowita niezdolność do pracy datująca się od maja 1999 r., natomiast od zaprzestania sprawowania opieki nad synem w czerwcu 1982 r. do chwili powstania całkowitej niezdolności do pracy, a więc przez 17 lat, nie został udokumentowany jakikolwiek okres ubezpieczenia. W tym okresie nie istniały przeciwwskazania uniemożliwiające kontynuowanie zatrudnienia w celu zapewnienia w przyszłości uprawnień do świadczenia z ubezpieczenia społecznego. Prezes ZUS wskazał, że na przestrzeni 56 lat życia łączny okres składkowy i nieskładkowy wynosi 13 lat i 2 miesiące i fakt ten powoduje, że świadczenie w drodze wyjątku nie może być przyznane. Powołany przepis art. 83 ustawy nie daje podstaw do przyznania świadczenia w oderwaniu od przepracowania odpowiednio długiego okresu, chociaż niewystarczającego do przyznania świadczenia ustawowego, gdyż świadczenie w drodze wyjątku jest świadczeniem z ubezpieczenia społecznego powiązanym z opłacaniem składek. Obecna niezdolność do pracy oraz trudne warunki materialne i brak środków utrzymania nie stanowią wystarczającego uzasadnienia do przyznania świadczenia. W skardze do Naczelnego Sądu Administracyjnego J. J. wniosła o uchylenie zaskarżonej decyzji z dnia [...] czerwca 2003 r., zwolnienie z wpisu oraz ustanowienie pomocy prawnej z urzędu. W uzasadnieniu podniosła, że przy podejmowaniu decyzji naruszono art. 7, art. 77 i art. 80 kpa a zebrany materiał dowodowy, na podstawie którego podjęto decyzję, był niekompletny. Dowody nie były w pełni rozpatrzone, co doprowadziło do dowolności ustaleń faktycznych a organ rentowy nie podjął działań niezbędnych do wyjaśnienia stanu faktycznego. Zarzuciła również niewyjaśnienie rozbieżności co do daty powstania całkowitej niezdolności do pracy i przyjęcie jako bezspornej daty roku 1999 przez błędne ustalenie okresu opieki nad synem będącym dzieckiem specjalnej troski. Powołała się także ponownie na swój ciężki stan zdrowia. W odpowiedzi na skargę Prezes ZUS wniósł o jej oddalenie i utrzymanie w mocy decyzji z dnia [...] czerwca 2003 r. W uzasadnieniu powtórzył argumenty przywołane w uzasadnieniu zaskarżonej decyzji. Odnosząc się zaś do innych zarzutów skargi podał, że są bezpodstawne i nie znajdują uzasadnienia. Wojewódzki Sąd Administracyjny zważył, co następuje: Stosownie do art. 97 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. - Przepisy wprowadzające ustawę - Prawo o ustroju sądów administracyjnych i ustawę - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. Nr 153, poz. 1271 z późn. zm.) sprawy, w których skargi zostały wniesione do Naczelnego Sądu Administracyjnego przed dniem 1 stycznia 2004 r. i postępowanie nie zostało zakończone, podlegają rozpoznaniu przez właściwe wojewódzkie sądy administracyjne na podstawie przepisów ustawy - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. nr 153, poz. 1270). Zgodnie zaś z art. 1 § 1 i § 2 ustawy z dnia 25 lipca 2002 r. - Prawo o ustroju sądów administracyjnych (Dz. U. Nr 153, poz. 1269) sądy administracyjne sprawują wymiar sprawiedliwości przez kontrolę działalności administracji publicznej oraz rozstrzyganie sporów kompetencyjnych i o właściwość między organami jednostek samorządu terytorialnego, samorządowymi kolegiami odwoławczymi i między tymi organami a organami administracji rządowej. Kontrola, o której mowa w § 1, sprawowana jest pod względem zgodności z prawem, jeżeli ustawy nie stanowią inaczej. Materialnoprawną podstawą zaskarżonej decyzji jest art. 83 ust. 1 ustawy o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych, który stanowi, że ubezpieczonym oraz pozostałym po nich członkom rodziny, którzy wskutek szczególnych okoliczności nie spełniają warunków wymaganych w ustawie do uzyskania prawa do emerytury lub renty, nie mogą - ze względu na całkowitą niezdolność do pracy lub wiek - podjąć pracy lub działalności objętej ubezpieczeniem społecznym i nie mają niezbędnych środków utrzymania, Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych może przyznać w drodze wyjątku świadczenie w wysokości nieprzekraczającej odpowiednich świadczeń przewidzianych w ustawie. Wyjątkowość świadczeń, o których mowa we wspomnianym przepisie, polega w szczególności na tym, że są one finansowane z budżetu państwa, nie mają charakteru roszczeniowego a decyzje w zakresie ich przyznawania oparte są na uznaniu administracyjnym. Możliwość decydowania przez Prezesa ZUS według uznania nie oznacza bynajmniej pozostawienia Prezesowi Zakładu całkowitej i niekontrolowanej swobody w tym zakresie. Zgodnie bowiem z art. 124 ustawy o emeryturach i rentach z FUS, w postępowaniu w sprawach o świadczenia w niej określone stosuje się przepisy kodeksu postępowania administracyjnego, chyba że ustawa stanowi inaczej. Tak więc Prezes ZUS podejmując decyzję administracyjną w przedmiocie świadczenia w drodze wyjątku jest związany rygorami procedury administracyjnej określającej jego obowiązki w zakresie prowadzenia postępowania i orzekania. Spoczywa na nim w szczególności obowiązek przestrzegania zasady dochodzenia do prawdy materialnej (art. 7 kpa) poprzez podejmowanie wszelkich niezbędnych kroków zmierzających do dokładnego wyjaśnienia stanu faktycznego oraz do załatwienia sprawy, mając na względzie interes społeczny i słuszny interes obywateli. Winien należycie i wyczerpująco informować stronę o okolicznościach faktycznych i prawnych, które mogą mieć wpływ na ustalenie jej praw i obowiązków będących przedmiotem postępowania administracyjnego (art. 9 kpa). Musi wreszcie, w sposób wyczerpujący zebrać, rozpatrzyć i ocenić cały materiał dowodowy (art. 77 § 1 i art. 80 kpa) oraz uzasadnić swoje rozstrzygnięcie stosownie do wymagań określonych w art. 107 § 3 kpa. W rozpatrywanej sprawie Prezes ZUS dopuścił się naruszenia tych reguł procesowych w stopniu mającym istotny wpływ na wynik sprawy, czego dowodem są w szczególności uzasadnienia obu decyzji. Sprowadzają się one do przytoczenia okoliczności faktycznych, które nie mają bezpośredniego związku z przesłankami orzekania o przyznaniu świadczenia w drodze wyjątku określonymi w omawianym art. 83 ust. 1 ustawy o emeryturach i rentach z FUS. Prezes ZUS stwierdził, że skarżąca na przestrzeni 56 lat życia udowodniła łączny okres składkowy i nieskładkowy wynoszący tylko 13 lat i 2 miesiące a od zaprzestania sprawowania opieki nad synem w czerwcu 1982 r. do chwili powstania całkowitej niezdolności do pracy w maju 1999 r., tj. przez 17 lat nie został udokumentowany jakikolwiek okres ubezpieczenia. Przepis art. 83 ust. 1 ustawy nie uzależnia przyznania prawa do świadczenia w drodze wyjątku od stażu ubezpieczeniowego i dlatego ta okoliczność nie ma w sprawie większego znaczenia. Istotne są natomiast powody, dla których osoba zwracająca się z wnioskiem o przyznanie świadczenia nie mogła spełnić wymagań niezbędnych do uzyskania świadczenia ustawowego. W niniejszej sprawie kluczowe było ustalenie przyczyn przerwania zatrudnienia po wyczerpaniu przez skarżącą urlopu wychowawczego w czerwcu 1982 r. Prezes Zakładu nie odniósł się do podnoszonego przez skarżącą faktu, że urodzony w 1979 r. syn P. był dzieckiem specjalnej troski wymagającym stałej opieki, nie podjął się oceny, czy okoliczność ta nie była właśnie szczególną okolicznością z art. 83 ustawy, uniemożliwiającą kontynuowanie zatrudnienia. Organ rentowy nie podjął również próby dotarcia do dokumentacji lekarskiej z Kliniki przy ul. [...] w K., o co wnosiła skarżąca. Nie wyjaśnił ponadto, w sposób nie budzący wątpliwości, przyczyn rozbieżności co do daty powstania częściowej i całkowitej niezdolności do pracy. Zgodnie bowiem z orzeczeniem lekarza orzecznika ZUS z dnia [...] maja 1999 r., częściowa niezdolność do pracy powstała w 1981 r. a całkowita w 1991 r. Natomiast w orzeczeniu z [...] marca 2003 r. jako datę powstania częściowej niezdolności do pracy podano 1991 r. a całkowitej - maj 1999 r. stwierdzając ogólnikowo, iż "w orzeczeniu z dnia [...].05.1999 r. omyłkowo została umieszczona data częściowej niezdolności do pracy - 1981r., gdyż orzekający wówczas lekarz orzecznik w uzasadnieniu przyznania częściowej niezdolności do pracy od 1981 r. pisze, że ubezpieczona pobierała rentę od 1981 r. - stąd prawdopodobnie pomyłka w dacie." Przy ponownym rozpoznaniu sprawy organ rentowy winien usunąć wszystkie wskazane uchybienia. Mając powyższe na względzie Wojewódzki Sąd Administracyjny na podstawie art. 145 § 1 pkt 1c w związku z art. 134 § 1 ustawy - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi i art. 83 ust. 1 ustawy o emeryturach i rentach z FUS uchylił zaskarżoną decyzję oraz decyzję z dnia [...] kwietnia 2003 r. nr [...]. O zakresie, w jakim zaskarżona decyzja nie podlega wykonaniu Sąd orzekł na podstawie art. 152 ustawy - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi.