II SA 3377/03

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia NSA (del.) Małgorzata Jaśkowska Sędziowie WSA Maria Werpachowska A. WSA Andrzej Kołodziej (spr.) Protokolant Krzysztof Dytczak po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 6 lutego 2004 r. sprawy ze skargi E. C. przedstawiciela ustawowego małoletniego A. C. na decyzję Prezesa Zakładu Ubezpieczeń Społecznych z dnia [...] sierpnia 2003 r. nr [...] w przedmiocie świadczenia w drodze wyjątku I. uchyla zaskarżoną decyzję oraz utrzymaną nią w mocy decyzję z dnia [...] maja 2003 r. Nr [...] II. zaskarżona decyzja nie podlega wykonaniu w całości Wnioskiem z dnia 25 lutego 2003 r. E. C., działając w imieniu i na rzecz małoletniego syna A. (ur. [...].07.1988 r.), wystąpiła do Prezesa Zakładu Ubezpieczeń Społecznych o przyznanie renty rodzinnej w drodze wyjątku po zmarłym ojcu dziecka T. K. W uzasadnieniu stwierdziła, że ze zmarłym nie pozostawała w związku małżeńskim i w chwili śmierci nie prowadzili wspólnego gospodarstwa domowego. Na rzecz syna otrzymywała od niego rentę alimentacyjną w kwocie 300 zł miesięcznie, którą utraciła po zgonie ojca dziecka. Podała, że zwracała się do Inspektoratu ZUS w B. o przyznanie renty rodzinnej po zmarłym, lecz z uwagi na brak wymaganego pięcioletniego okresu ubezpieczenia w ostatnim dziesięcioleciu przed zgonem ZUS odmówił przyznania renty. Wskazała ponadto na trudną sytuację materialną i konieczność ubiegania się o wsparcie z pomocy społecznej. Decyzją z dnia [...] maja 2003 r. nr [...] Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych, w oparciu o przepis art. 83 ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych (Dz. U. Nr 162, poz. 1118 z późn. zm.), odmówił przyznania świadczenia stwierdzając, że zmarły w wieku 40 lat ojciec dziecka posiadał udokumentowany okres składkowy i nieskładkowy wynoszący tylko 10 lat i 29 dni a w sprawie nie zostały stwierdzone szczególne okoliczności, które uniemożliwiły zmarłemu spełnienie ustawowych warunków do renty, zwłaszcza gdy występujące przerwy w ubezpieczeniu w latach 1988-1994 oraz 1998-2001 nie były spowodowane całkowitą niezdolnością do pracy. W ocenie Prezesa Zakładu sytuacja materialna nie stanowi jedynego kryterium, od którego zależy przyznanie przedmiotowego świadczenia. We wniosku o ponowne rozpatrzenie sprawy z dnia 9 czerwca 2003 r. E. C. podniosła, że jest niezadowolona z decyzji odmownej, której zarzuciła: ” błędne przyjęcie, że okoliczności przytoczone w decyzji mają wpływ na przyznanie świadczenia w drodze wyjątku, ” naruszenie prawa materialnego przez błędną wykładnię i niewłaściwe zastosowanie, ” naruszenie reguł postępowania administracyjnego, a w szczególności art. 6, 7, 9 i 107 § 3 kpa oraz art. 109 § 1 kpa w stopniu mającym istotny wpływ na wynika sprawy. Wskazała, że uzyskała z Powiatowego Urzędu Pracy informację, że zmarły w okresie od 24.06.1998 r. do 16.04.2001 r. pozostawał bez zatrudnienia, jednakże był bezrobotnym z prawem do zasiłku przez okres 6 miesięcy. Oddział ZUS w B. nie zaliczył tego okresu składkowego do stażu ubezpieczeniowego. Zdaniem wnioskodawczyni przerwa w zatrudnieniu w wymienionym okresie, spowodowana utratą pracy, wymaga oceny czy nie była to szczególna okoliczność w rozumieniu art. 83 ustawy. Decyzją z dnia [...] sierpnia 2003 r. nr [...] Prezes ZUS na podstawie art. 138 § 1 pkt 1 kpa postanowił utrzymać w mocy decyzję podjętą w dniu [...] maja 2003 r. Przytaczając treść art. 83 ustawy o emeryturach i rentach z FUS wyjaśnił, że wszystkie wymienione w tym przepisie przesłanki powinny być spełnione łącznie. Po ponownym rozpatrzeniu wniosku Prezes ZUS nie dopatrzył się w przedmiotowej sprawie szczególnych okoliczności, które uniemożliwiły zmarłemu nabycie prawa do renty. Wskazał na przerwę w zatrudnieniu w latach 1988-1994 kiedy to zmarły był osobą zdolną do wykonywania zatrudnienia wobec braku orzeczenia całkowitej niezdolności do pracy. Wyjaśnił, że z nadesłanej przez wnioskodawczynię dokumentacji wynika, że zmarły w okresach 11.06.1996-28.06.1996 oraz 27.12.1999-2.04.2001 był zarejestrowany w Powiatowym Urzędzie Pracy jako bezrobotny bez prawa do zasiłku i wziął ten fakt pod uwagę, lecz nie mógł on mieć decydującego znaczenia w sprawie. Wskazał ponadto na pracę ojca dziecka za granicą w latach 1992-1994, nieadekwatność udokumentowanego okresu ubezpieczenia, po doliczeniu zasiłku z PUP wynoszącego tylko 11 lat 3 miesiące i 27 dni, do wieku zmarłego (40 lat) oraz fakt, że renta rodzinna w drodze wyjątku jest świadczeniem z ubezpieczenia społecznego powiązanym z odprowadzaniem składek. W skardze do Naczelnego Sądu Administracyjnego E. C. zarzuciła powyższej decyzji: ” naruszenie prawa materialnego przez błędną jego wykładnię i błędne pojmowanie jego treści a mianowicie art. 83 ust. 1 w zw. z art. 84 ustawy o emeryturach i rentach z FUS przez stwierdzenie, że nie ustalono istnienia jednej z czterech przesłanek umożliwiających przyznanie renty, ” naruszenie prawa dające podstawę do wznowienia postępowania administracyjnego przez ujawnienie istotnych dla sprawy nowych dowodów, które istniały w dniu wydania decyzji nie znanych organowi, ” naruszenie innych przepisów postępowania w stopniu mającym istotny wpływ na wynik sprawy, w szczególności art. 6, 7 kpa, art. 77 § 1 i 80 kpa oraz art. 107 § 3 kpa i wniosła o jej uchylenie. W uzasadnieniu wskazała, że art. 83 ustawy o emeryturach i rentach z FUS nie uzależnia przyznania świadczenia od stażu ubezpieczeniowego i w związku z tym przytoczone okoliczności faktyczne takie, jak staż ubezpieczeniowy w wymiarze ponad 11 lat oraz wiek zmarłego - 40 lat nie mają bezpośredniego związku z kryteriami orzekania w przedmiocie świadczenia w drodze wyjątku. Wyjątkowość zaś świadczenia polega na tym, że jest finansowana z budżetu państwa a nie z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych. Podniosła również, że utrata pracy i sytuacja na rynku pracy jest okolicznością uniemożliwiającą kontynuowanie zatrudnienia. Przedłożyła ponadto kserokopie kart 1, 4, 5, 6, 7, 46, 47, 48, 49 legitymacji ubezpieczeniowej zmarłego serii [...]. Na karcie nr 5 widnieje pieczęć [...] w B. ul. [...] wraz z datą 5.09.1996 r. i jest opatrzona podpisem. Powyższe może zdaniem skarżącej świadczyć o opłaceniu składek na ubezpieczenie społeczne skoro uprawniało do świadczeń leczniczych. Okoliczność ta wymaga sprawdzenia przez organ rentowy. W odpowiedzi na skargę Prezes ZUS wniósł o jej oddalenie podnosząc w uzasadnieniu argumenty użyte w uzasadnieniach obydwu decyzji. Odnosząc się do zarzutów skarżącej stwierdził, że status bezrobotnego nie jest wystarczającą przesłanką do przyznania świadczenia a ojciec dziecka aż do zgonu był osobą zdrową i zdolną do pracy. Podkreślił, że to na skarżącej spoczywa obowiązek dostarczenia dowodów mogących mieć wpływ na prawo do świadczeń, organ zaś odniósł się w sprawie do tych okoliczności, które mógł ocenić na podstawie posiadanej dokumentacji. Wojewódzki Sąd Administracyjny zważył, co następuje: Stosownie do art. 97 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. - Przepisy wprowadzające ustawę - Prawo o ustroju sądów administracyjnych i ustawę - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. Nr 153, poz. 1271 z późn. zm.) sprawy, w których skargi zostały wniesione do Naczelnego Sądu Administracyjnego przed dniem 1 stycznia 2004 r. i postępowanie nie zostało zakończone, podlegają rozpoznaniu przez właściwe wojewódzkie sądy administracyjne na podstawie przepisów ustawy - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. nr 153, poz. 1270). Zgodnie zaś z art. 1 ustawy z dnia 25 lipca 2002 r. - Prawo o ustroju sądów administracyjnych (Dz. U. Nr 153, poz. 1269) sądy administracyjne sprawują wymiar sprawiedliwości przez kontrolę m.in. działalności administracji publicznej a kontrola ta sprawowana jest pod względem zgodności z prawem, jeżeli ustawy nie stanowią inaczej. Stosownie do treści art. 83 ust. 1 ustawy o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych ubezpieczonym oraz pozostałym po nich członkom rodziny, którzy wskutek szczególnych okoliczności nie spełniają warunków wymaganych w ustawie do uzyskania prawa do emerytury lub renty, nie mogą - ze względu na całkowitą niezdolność do pracy lub wiek - podjąć pracy lub działalności objętej ubezpieczeniem społecznym i nie mają niezbędnych środków utrzymania, Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych może przyznać w drodze wyjątku świadczenie w wysokości nieprzekraczającej odpowiednich świadczeń przewidzianych w ustawie. Wyjątkowość świadczeń, o których mowa w cytowanym przepisie polega w szczególności na tym, że są one finansowane z budżetu państwa a nie z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych, nie mają charakteru roszczeniowego a decyzje w przedmiocie ich przyznawania oparte są na uznaniu administracyjnym. Jednakże, możliwość decydowania przez Prezesa ZUS według uznania nie oznacza, że posiada on w tym zakresie całkowitą i niekontrolowaną swobodę. Zgodnie bowiem z treścią art. 124 wspomnianej ustawy, w postępowaniu w sprawach o świadczenia w niej określone stosuje się przepisy kodeksu postępowania administracyjnego, chyba że ustawa stanowi inaczej. Wobec powyższego Prezes Zakładu podejmując decyzję administracyjną w przedmiocie świadczenia w drodze wyjątku jest związany rygorami procedury administracyjnej określającej jego obowiązki w zakresie prowadzenia postępowania i orzekania. Spoczywa zatem na nim w szczególności obowiązek przestrzegania zasady dochodzenia do prawdy materialnej (art. 7 kpa) poprzez podejmowanie wszelkich niezbędnych działań zmierzających do dokładnego wyjaśnienia stanu faktycznego i załatwienia sprawy. Winien należycie i wyczerpująco informować stronę o okolicznościach faktycznych i prawnych, które mogą mieć wpływ na ustalenie jej praw i obowiązków będących przedmiotem postępowania administracyjnego (art. 9 kpa). Musi wreszcie w sposób wyczerpujący zebrać, rozpatrzyć i ocenić cały materiał dowodowy (art. 77 § 1 i art. 80 kpa) oraz uzasadnić swoje rozstrzygnięcie według wymagań określonych w art. 107 § 3 kpa. W niniejszej sprawie Prezes ZUS uchybił wskazanym wyżej regułom procesowym w stopniu mającym istotny wpływ na wynik sprawy. W uzasadnieniach zarówno zaskarżonej decyzji, jak i decyzji ją poprzedzającej ograniczył się do przytoczenia okoliczności faktycznych, które nie mają bezpośredniego związku z przesłankami orzekania w przedmiocie świadczenia w drodze wyjątku, określonymi w art. 83 ust. 1 ustawy o emeryturach i rentach z FUS. Stwierdził bowiem, że ojciec dziecka na przestrzeni 40 lat życia miał udokumentowany łączny okres składkowy i nieskładkowy wynoszący tylko 11 lat 3 miesiące i 27 dni, i że ten okres jest nieadekwatny do wieku zmarłego. Tymczasem art. 83 ust. 1 nie uzależnia przyznania prawa do świadczenia w drodze wyjątku od stażu ubezpieczeniowego i w związku z tym ta okoliczność nie ma w sprawie większego znaczenia. W rozpatrywanej sprawie ważne było ustalenie jakie były powody, dla których zmarły ojciec dziecka nie spełnił wymagań potrzebnych do przyznania renty rodzinnej w normalnym trybie. Jest to o tyle istotne, gdyż bezspornym w sprawie jest, że pozostałe przesłanki niezbędne przy orzekaniu w sprawie świadczeń w drodze wyjątku zostały spełnione. Organ rentowy nie dołożył należytych starań aby wyjaśnić, czy przerwy w pracy zostały spowodowane szczególnymi okolicznościami, na które zmarły nie miał wpływu. Nie podał jaka była przyczyna zgonu, nie wskazał czy był on wynikiem zdarzenia nagłego, czy też postępującej choroby. Ograniczył się jedynie do stwierdzenia, że wobec zmarłego nie została orzeczona całkowita niezdolność do pracy a więc mógł kontynuować zatrudnienie. Prezes ZUS nie zebrał w sposób wyczerpujący materiału dowodowego o czym może świadczyć fakt, iż to skarżąca a nie organ uzyskała informację z Powiatowego Urzędu Pracy na okoliczność pobierania przez zmarłego zasiłku dla bezrobotnych w okresie, który Prezes Zakładu uznał za przerwę w zatrudnieniu, tj. w latach 1998-2001. Skarżąca przedłożyła przy skardze do NSA nowy dowód w postaci kserokopii kart legitymacji ubezpieczeniowej zmarłego, z których wynika, iż był on uprawniony do świadczeń leczniczych, co potwierdza stosowna pieczęć pracodawcy opatrzona datą 5.09.1996 r. i podpisem. W przypadku ustalenia, że zmarły był ubezpieczony w okresie od 1.09.1995 r. do 3.11.1996 r. spełniony byłby wymóg okresu pięciu lat zatrudnienia w ostatnim dziesięcioleciu przed zgonem, którego brak był przyczyną odmowy przyznania renty rodzinnej po zmarłym w trybie ustawowym. Mając powyższe na względzie Wojewódzki Sąd Administracyjny na podstawie art. 145 § 1 pkt 1c w związku z art. 134 § 1 ustawy - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi i art. 83 ust. 1 ustawy o emeryturach i rentach z FUS uchylił zaskarżoną decyzję i decyzję ją poprzedzającą. O zakresie, w jakim zaskarżona decyzja nie podlega wykonaniu Sąd orzekł na podstawie art. 152 ustawy - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi.