II SA 3598/03

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie w składzie następującym: Przewodniczący: Sędzia WSA Grażyna Śliwińska Sędziowie: Sędzia WSA Olga Żurawska-Matusiak Asesor WSA Piotr Borowiecki (spr.) Protokolant: apl. prok. Maciej Nowicki po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 18 października 2004 r., sprawy ze skargi T. z siedzibą w N., Wielka Brytania na decyzję Urzędu Patentowego RP z dnia [...] lipca 2003 r., Nr [...] w przedmiocie odmowy przedłużenia ważności patentu na wynalazek 1. stwierdza nieważność zaskarżonej decyzji Urzędu Patentowego RP i utrzymanej nią w mocy decyzji tego organu z dnia [...] lutego 2002 r.; 2. zasądza od Urzędu Patentowego RP na rzecz skarżącej spółki T. z siedzibą w N., Wielka Brytania kwotę 700,- zł (siedemset złotych) tytułem zwrotu kosztów postępowania sądowego. Zaskarżoną decyzją z dnia [...] lipca 2003 r., Nr [...], wydaną na podstawie art. 245 ust. 1 i art. 315 ust. 2 ustawy z dnia 30 czerwca 2000 r. – Prawo własności przemysłowej (t.j. Dz.U. z 2003 r. Nr 119, poz. 1117 ze zm.), Urząd Patentowy Rzeczypospolitej Polskiej – Izba Odwoławcza, po rozpoznaniu wniosku o ponowne rozpatrzenie sprawy zakończonej wydaną w trybie administracyjnym decyzją Urzędu Patentowego RP z dnia [...] lutego 2002 r. odmawiającą przedłużenia na kolejne pięć lat ważności patentu nr Pat. [...] udzielonego na wynalazek pt. "[...]" oznaczonego nr [...] dokonanego dnia [...] grudnia 1986 r. na rzecz skarżącej spółki T. z siedzibą w N., Wielka Brytania - utrzymał w mocy zaskarżoną decyzję. Z akt sprawy wynika, iż decyzją z dnia [...] czerwca 1989 r. Urząd Patentowy RP – działając na podstawie art. 10 oraz 37 ust. 2 ustawy z dnia 19 października 1972 r. o wynalazczości (Dz.U. z 1984 r., Nr 33, poz. 177 ze zm.) - udzielił na rzecz skarżącej spółki T. patent nr [...] na w/w wynalazek. Według wówczas obowiązującego przepisu art. 16 ust. 2 ustawy o wynalazczości patent trwał 15 lat od daty zgłoszenia wynalazku w Urzędzie Patentowym RP. Pismem z dnia [...] grudnia 2001 r. pełnomocnik skarżącej spółki wystąpił z wnioskiem o przedłużenie ważności patentu Nr [...] do 20 lat, tj. do dnia [...] grudnia 2006 r. i o wydanie decyzji w tej sprawie. Żądanie swoje strona oparła na przepisie art. 91 Konstytucji RP oraz art. 33 i art. 70 ust. 2 Porozumienia w sprawie handlowych aspektów praw własności intelektualnej (TRIPS), stanowiącej załącznik nr 1C (Dz.U. z dnia 19 marca 1996 r. załącznik do Nr 32, poz. 143) do Porozumienia ustanawiającego Światową Organizację Handlu – WTO (Dz.U. z 1995 r. Nr 98, poz. 483). Do wniosku załączony został dowód uiszczenia opłaty za 16 rok ochrony wynalazku zgodnie z pkt II ppkt 6 Tabeli opłat związanych z ochroną wynalazków i wzorów użytkowych stanowiącej Załącznik nr 1 do rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 29 sierpnia 2001 r. w sprawie opłat związanych z ochroną wynalazków, wzorów użytkowych, wzorów przemysłowych, znaków towarowych, oznaczeń geograficznych i topografii układów scalonych (Dz.U. Nr 90 z 2001 r., poz. 1000 ze zm.). Strona wskazała, iż z w/w przepisów Porozumienia TRIPS wyraźnie wynika, iż okres dostępnej ochrony nie będzie kończył się przed upływem okresu 20 lat od daty zgłoszenia i dotyczyć on winien wszystkich patentów istniejących w dniu wprowadzenia tego Porozumienia przez dane państwo. W uzasadnieniu wniosku strona skarżąca powołała się również na Zarządzenie nr 1 Prezesa Urzędu Patentowego RP z dnia 3 stycznia 2000 r., zgodnie z którym z dniem 1 stycznia 2000 r. w postępowaniu przed Urzędem Patentowym RP we wszystkich sprawach, w których przepisów obowiązujących ustaw nie da się pogodzić z porozumieniem TRIPS, należy stosować postanowienia TRIPS. Urząd Patentowy RP decyzją z dnia [...] lutego 2002 r., wydaną na podstawie przepisu art. 104 k.p.a. w zw. z art. 252 ustawy – Prawo własności przemysłowej - odmówił przedłużenia ważności patentu nr [...]. W uzasadnieniu decyzji Urząd Patentowy RP stwierdził, iż postanowienia TRIPS nie są normami do bezpośredniego stosowania w sprawach indywidualnych, lecz mają charakter międzypaństwowych zobowiązań, które sygnatariusze Porozumienia TRPS powinni przewidzieć w ustawodawstwie krajowym, o czym mowa w art. 91 ust. 1 Konstytucji RP. Zdaniem organu wskazane przez stronę Zarządzenie nr 1 Prezesa Urzędu Patentowego RP z dnia 3 stycznia 2000 r. miało charakter przepisów wewnętrznych i odnosiło się do sytuacji, w których stosowanie po 1 stycznia 2000 r. dotychczasowych przepisów nie dałoby się pogodzić z postanowieniami Porozumienia TRIPS wiążącego Polskę od tej daty. W ocenie organu w kwestii udzielania patentów na lat 20 takiej sytuacji nie było, ponieważ na taki właśnie okres udzielane już były patenty od [...] kwietnia 1993 r. na podstawie aktualnych wówczas przepisów. Zdaniem Urzędu Patentowego RP należy wziąć pod uwagę treść art. 1 ust. 1 Porozumienia TRIPS, określającego charakter i zakres zobowiązań. Ponadto w ocenie organu ze sformułowania art. 33 TRIPS dotyczącego okresu ochrony nie wynika, że patent ma trwać 20 lat, lecz, że okres ten ma ustanowić ustawodawca krajowy tak, by nie był on krótszy niż 20 lat. Nie można więc – zdaniem organu – bez polskiej ustawy udzielić tego okresu na 20 lat. Urząd Patentowy RP uznał, iż mając na uwadze całokształt postanowień TRIPS nie można dokonywać wykładni pojedynczych postanowień w oderwaniu od całości, a zatem art. 70 ust. 1 Porozumienia TRIPS nie stwarza żadnych zobowiązań w stosunku do w/w decyzji z dnia [...] czerwca 1989 r., jako wydanej przed datą wejścia w życie Porozumienia na obszarze Polski. Odmienna wykładnia prowadziłaby zdaniem organu do złamania zasady powszechnie przyjętej w demokratycznym państwie prawnym, że prawo nie działa wstecz. W związku z decyzją Urzędu Patentowego RP z dnia [...] lutego 2002 r. pełnomocnik skarżącej spółki złożył w dniu [...] kwietnia 2002 r. wniosek o ponowne rozpatrzenie sprawy, wnosząc o uchylenie decyzji i rozstrzygnięcie co do istoty sprawy zgodnie z wnioskiem z dnia [...] grudnia 2001 r. W uzasadnieniu strona skarżąca podniosła m.in., iż wniosek o przedłużenie ważności patentu zgodny jest z art. 33 Porozumienia TRIPS. Zdaniem strony przepis ten, jako norma bezwzględnie obowiązująca i mająca prymat nad ustawodawstwem polskim (zgodnie z art. 91 Konstytucji RP) wydłuża okres ochronny do lat 20 w stosunku do wszystkich istniejących w dacie wejścia w życie TRIPS patentów. W ocenie pełnomocnika T. ze względu na zaistniałą nie dającą się pogodzić sprzeczność pomiędzy przepisami ustawy – Prawo własności przemysłowej z TRIPS, należy stosować przepisy TRIPS w miejsce polskich ustaw. Pełnomocnik skarżącej spółki wskazał ponadto, iż wykładnia charakteru prawnego art. 33 TRIPS i jego stosowania była przedmiotem rozstrzygnięcia w trybie spornym przed organami orzekającymi WTO i w obydwu przypadkach jednoznacznie potwierdzono obligatoryjny nakaz jego stosowania. Skarżący wskazał, iż w pierwszej sprawie (spór pomiędzy Stanami Zjednoczonymi Ameryki oraz Portugalią) strony zgodnie potwierdziły, że treść art. 70 ust. 2 TRIPS wymaga m.in., by postanowienia art. 33 TRIPS stosowane były do wszystkich patentów, które pozostawały w mocy w dniu 01.01.1996 r. (data wejścia w życie Porozumienia TRIPS w stosunku do Portugalii). W konsekwencji rząd Portugalii wydał stosowne rozporządzenie potwierdzające, iż okres ochrony w tym państwie wynosi 15 lat od daty udzielenia patentu lub 20 lat od daty dokonania zgłoszenia, w zależności od tego, który z tych okresów będzie dłuższy. Strona powołując się na inną sprawę sporną zawisłą przed organami WTO (spór pomiędzy Stanami Zjednoczonymi Ameryki a Kanadą) podniosła, iż rozstrzygnięcie wydane w tej sprawie potwierdziło, że do udzielonych wcześniej patentów na wynalazki (tzw. stare patenty) zastosowanie ma art. 70 ust. 2 TRIPS, a nie art. 70 ust. 1 tego Porozumienia, ponieważ takie wynalazki są "przedmiotem istniejącym ... i chronionym" w dniu, w którym Porozumienie TRIPS zaczęło mieć zastosowanie do Kanady oraz w konsekwencji Kanada zobowiązana jest do stosowania obowiązku określonego w art. 33 Porozumienia TRIPS. Pełnomocnik skarżącej spółki powołując się na orzecznictwo Sądu Najwyższego i Naczelnego Sądu Administracyjnego, a także na poglądy doktryny stwierdził, iż stanowisko Urzędu Patentowego RP zawarte w uzasadnieniu decyzji, że postanowienia Porozumienia TRIPS nie są normami do bezpośredniego stosowania w sprawach indywidualnych, lecz mają tylko charakter międzypaństwowych zobowiązań oraz, że nie można bez polskiej ustawy udzielić patentu na 20 lat, należy uznać za niezasadne i niezgodne ze stanem prawnym obowiązującym w Polsce oraz z konstytucyjną zasadą rządów prawa. Urząd Patentowy RP w składzie orzekającym Izby Odwoławczej, po ponownym rozpatrzeniu sprawy, działając w oparciu o przepis art. 245 ust. 1 i art. 315 ust. 2 ustawy – Prawo własności przemysłowej, wydał w dniu [...] lipca 2003 r. decyzję Nr [...], na podstawie której utrzymał w mocy w/w decyzję z dnia [...] lutego 2002 r. W uzasadnieniu organ podniósł m.in., iż przepisy intertemporalne (tj. art. 3 ust. 1 i 2 ustawy z dnia 30 października 1992 r. o zmianie ustawy o wynalazczości i ustawy o Urzędzie Patentowym RP – Dz.U. z 1993 r. Nr 4, poz. 14, jak również obecnie obowiązujący przepis art. 315 ust. 2 ustawy – Prawo własności przemysłowej) realizują zasadę państwa prawa, która stanowi, iż prawo nie działa wstecz. A zatem – zdaniem organu – do stosunku prawnego powstałego wskutek wydania decyzji z dnia [...] czerwca 1989 r. w obecnym stanie prawnym należy stosować przepis art. 16 ust. 2 ustawy o wynalazczości, który stanowi, iż ochrona wynalazku trwa 15 lat od daty jego zgłoszenia w Urzędzie Patentowym RP. Z tej przyczyny w ocenie Urzędu Patentowego RP ze względu na konstytucyjną zasadę demokratycznego państwa prawnego za niedopuszczalne należy uznać nadawanie mocy wstecznej umowie międzynarodowej w prawie wewnętrznym. Zdaniem składu orzekającego Izby Odwoławczej Urzędu Patentowego RP przepis art. 70 ust. 2 Porozumienia TRIPS nie ma zastosowania do wcześniej udzielonych patentów, gdyż jest on wyłączony z mocy art. 70 ust. 1, bowiem unormowanie zawarte w ust. 2 stosuje się tylko wtedy, gdy w Porozumieniu TRIPS nie postanowiono inaczej. Zdaniem Urzędu Patentowego RP nawet przy założeniu, iż zagadnienie dotyczące kwestii czasu trwania patentu objęte jest dyspozycją art. 70 ust. 2 TRIPS, w związku z czym stosuje się do nich art. 33 TRIPS, to przedłużenie ochrony wynalazku o kolejne pięć lat wymaga wprowadzenia uregulowań prawnych w prawie krajowym, albowiem Porozumienie TRIPS nie może być stosowane bezpośrednio bez uregulowań prawnych zawartych w prawie krajowym. Organ w uzasadnieniu stwierdził ponadto, iż obowiązująca ustawa – Prawo własności przemysłowej nie zawiera ani przepisów proceduralnych, ani przepisów prawa materialnego dotyczących kwestii przedłużania na wniosek, czy też z urzędu ochrony wynalazku, jak również wysokości oraz trybu uiszczania opłat z tym związanych. W dniu [...] września 2003 r. pełnomocnik skarżącej spółki T. wniósł do Naczelnego Sądu Administracyjnego w Warszawie skargę na w/w decyzję Izby Odwoławczej Urzędu Patentowego RP. Zaskarżonej decyzji strona zarzuciła rażące naruszenie prawa, tj. art. 3 i 4 ustawy z dnia 19 października 1972 r. o wynalazczości oraz art. 33 i art. 70 Porozumienia w sprawie handlowych aspektów praw własności intelektualnej (TRIPS), które powinny mieć zastosowanie w sprawie zgodnie z art. 91 Konstytucji RP – poprzez błędną ich wykładnię i niewłaściwe zastosowanie, a ponadto rażące naruszenie § 1 Zarządzenia nr 1 Prezesa Urzędu Patentowego RP z dnia 3 stycznia 2000 r. i przepisu art. 49 ust. 2 ustawy – Prawo własności przemysłowej. Strona skarżąca zarzuciła również błąd w ustaleniach prawnych, przyjętych przez organ za podstawę rozstrzygnięcia. W uzasadnieniu pełnomocnik skarżącej spółki, podtrzymując dotychczasowe stanowisko, podniósł m.in., iż nieprawdą jest, że do zastosowania art. 33 TRIPS konieczne są stosowne przepisy materialne i proceduralne, albowiem przepis prawa materialnego istnieje (art. 33 TRIPS), natomiast potrzeba istnienia dodatkowych przepisów proceduralnych jest co najmniej wątpliwa w świetle istniejących przepisów ustawy – Prawo własności przemysłowej. Z tej przyczyny biorąc pod uwagę postanowienia przepisu art. 91 ust. 1 Konstytucji RP skarżący uznał, że przepisy TRIPS mają bezpośrednie zastosowanie w Polsce, tzn. że do ich egzekwowania nie jest konieczne wydanie ustawy. Strona skarżąca powołała się dodatkowo na orzeczenie Sądu Najwyższego Republiki Słowackiej z dnia 26 marca 2003 r., w którym skład orzekający tego sądu doszedł do wniosku, że zgodnie z art. 70 ust. 2 Porozumienia TRIPS postanowienia tej umowy międzynarodowej mają zastosowanie do wszystkich przedmiotów (czyli praw) powstałych przed jej wejściem w życie. Skarżący powołując się ponadto na poglądy przedstawicieli doktryny uznał, iż 20 – letni okres ochrony dotyczy w Polsce wszystkich patentów, które pozostawały w mocy w dniu 1 stycznia 2000 r. Skarżący stwierdził, że organ całkowicie pominął w zaskarżonej decyzji klauzulę asymilacyjną zawartą w art. 4 ustawy o wynalazczości z 1972 r. stanowiącą, że obywatele państw obcych oraz zagraniczne osoby prawne korzystają z uprawnień w zakresie spraw wynalazczości na podstawie umów międzynarodowych obowiązujących Rzeczypospolitą Polską lub na zasadzie wzajemności. Według strony skarżącej organ dopuścił się również obrazy przepisu art. 3 ustawy o wynalazczości (obecnie art. 4 ust. 1 ustawy – Prawo własności przemysłowej), który stanowi, iż przepisy ustawy nie naruszają postanowień zawartych w umowach międzynarodowych. Zdaniem pełnomocnika skarżącej spółki niesłuszne jest powoływanie się przez Urząd Patentowy RP na art. 315 ust. 2 ustawy – Prawo własności przemysłowej i art. 3 ust. 2 ustawy o zmianie ustawy o wynalazczości i ustawy o Urzędzie Patentowym RP, jako niezgodnych z postanowieniami art. 33 TRIPS, mającego w świetle przepisu art. 91 ust. 1 Konstytucji RP bezpośrednie zastosowanie do czasu trwania patentu nr [...]. W ocenie strony skarżącej nie można mówić w takiej sytuacji o działaniu prawa wstecz, ani tym bardziej o "przywróceniu" ochrony, o którym mowa w art. 70 ust. 3 TRIPS, bowiem taka ochrona istniała w dacie, gdy Porozumienie TRIPS zaczęło obowiązywać w odniesieniu do Polski. Wniosek skarżącego dotyczył jedynie przedłużenia udzielonego już wcześniej i istniejącego w dacie wejścia Porozumienia TRIPS prawa (patentu) zgodnie z przepisami TRIPS, a w szczególności art. 33 TRIPS. Żądanie to nie dotyczyło więc – w ocenie skarżącej spółki – żadnych działań mających miejsce przed datą wejścia w życie Porozumienia TRIPS w odniesieniu do Polski, lecz jedynie dostosowania czasu trwania tego prawa (patentu) do wymagań TRIPS. Urząd Patentowy RP w odpowiedzi na skargę, podtrzymując swoje dotychczasowe stanowisko, wniósł o jej oddalenie jako bezzasadnej. W uzasadnieniu Urząd stwierdził, iż nawet w przypadku przyjęcia stanowiska, że zagadnienie dotyczące kwestii czasu trwania patentu, będącego w mocy w dacie wejścia Porozumienia TRIPS w stosunku do Polski, jest objęte dyspozycją art. 70 ust. 2 TRIPS, w związku z czym stosuje się do nich zobowiązania określone w Porozumieniu TRIPS, w tym również w art. 33 tej umowy, to należy zwrócić uwagę na rozstrzygnięcia zapadłe przed organami WTO, które wskazują, iż postanowienia TRIPS nie były traktowane ani przez będące w sporze państwa członkowskie, ani przez organy orzekające WTO jako postanowienia bezpośrednio skuteczne, to jest takie, które mogłyby stanowić samodzielną i wystarczającą podstawę żądania przez zainteresowane osoby fizyczne lub prawne (uprawnionych), określonego zachowania od organów państwa. Zdaniem Urzędu Patentowego RP wręcz przeciwnie w każdej ze spraw uczestnikami sporu były państwa członkowskie i dopiero w wyniku rozstrzygnięcia sporu państwo, którego prawo zostało uznane za niezgodne z TRIPS było zobowiązane do dostosowania swego prawa do wymagań omawianej umowy międzynarodowej. Zdaniem organu powyższe stanowisko prezentowane jest również w powołanym przez stronę skarżącą wyroku Sądu Najwyższego Republiki Słowackiej. Organ uznał również, iż ustawodawca jednoznacznie rozstrzygnął już pod rządami ustawy o wynalazczości, iż 15-letni okres ochrony wynalazku nie ulega przedłużeniu, dlatego też można uznać, iż ratyfikując Porozumienie TRIPS przyjęto taką właśnie interpretację. Wyraźnie wskazują na to – zdaniem organu – przepisy intertemporalne, a zwłaszcza art. 315 ustawy – Prawo własności przemysłowej. Organ podniósł ponadto, iż jeśli chodzi o produkty farmaceutyczne, ewentualne wydłużenie czasu podstawowej ochrony do lat 20, z uwagi na unormowania dotyczące dodatkowego prawa ochronnego (Rozdział 5 ustawy – Prawo własności przemysłowej), spowoduje de facto możliwość jej wydłużenia w konkretnych przypadkach o 10 lat, a co za tym idzie monopol m.in. zagranicznych firm farmaceutycznych w zaopatrywaniu polskiego rynku lekami drogimi. Zdaniem organu import leków i konieczność zawierania kolejnych umów licencyjnych z uprawnionymi miałoby wpływ na zaspokajanie rynku przez krajowe firmy farmaceutyczne i ich kondycję gospodarczą. W przesłanym do Sądu piśmie procesowym z dnia [...] października 2004 r. pełnomocnik skarżącej spółki, ustosunkowując się do argumentacji organu wyrażonej w odpowiedzi na skargę, podtrzymał swoje dotychczasowe stanowisko. Wojewódzki Sąd Administracyjny zważył, co następuje: W świetle przepisu art. 97 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. – Przepisy wprowadzające ustawę – Prawo o ustroju sądów administracyjnych i ustawę – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz.U. z 2002 r. Nr 153, poz. 1271 ze zm.) sprawy, w których skargi zostały wniesione do Naczelnego Sądu Administracyjnego przed dniem 1 stycznia 2004 r. i postępowanie nie zostało zakończone, podlegają rozpoznaniu przez właściwe wojewódzkie sądy administracyjne. Skarżący wniósł skargę do Naczelnego Sądu Administracyjnego w Warszawie w dniu [...] września 2003 r., a więc zgodnie z cytowanym przepisem ustawy sprawa niniejsza podlega rozpoznaniu przez Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie. Zgodnie z przepisem art. 1 § 1 i 2 ustawy z dnia 25 lipca 2002 r. – Prawo o ustroju sądów administracyjnych (Dz.U. z 2002 r. Nr 153, poz. 1269) sądy administracyjne sprawują wymiar sprawiedliwości przez kontrolę działalności administracji publicznej, przy czym kontrola ta sprawowana jest pod względem zgodności z prawem, jeżeli ustawy nie stanowią inaczej. W świetle powołanego przepisu ustawy Wojewódzki Sąd Administracyjny w zakresie swojej właściwości ocenia zaskarżoną decyzję administracyjną z punktu widzenia jej zgodności z prawem materialnym i przepisami postępowania administracyjnego, według stanu faktycznego i prawnego obowiązującego w dacie wydania tej decyzji. Ponadto, co wymaga podkreślenia, Sąd rozstrzyga w granicach danej sprawy nie będąc jednak związany zarzutami i wnioskami skargi oraz powołaną podstawą prawną (vide: art. 134 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi - Dz.U. z 2002 r. Nr 153, poz. 1270, dalej także p.s.a.). Mając powyższe na uwadze Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie po przeprowadzeniu oceny legalność zaskarżonej decyzji Urzędu Patentowego RP z dnia [...] lipca 2003 r., Nr [...], oraz utrzymanej nią w mocy decyzji tego organu z dnia [...] lutego 2002 r. odmawiającej przedłużenia ważności patentu nr [...] udzielonego na rzecz skarżącej spółki T. - uznał, iż obie decyzje zostały wydane bez podstawy prawnej i jako takie są nieważne w rozumieniu przepisu art. 156 § 1 pkt 2 k.p.a. Zgodnie z zasadą praworządności wyrażoną w art. 7 Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej organy władzy publicznej działają na podstawie i w granicach prawa. Powtórzeniem zasady praworządności przyjętej w Konstytucji RP jest przepis art. 6 k.p.a., wedle którego organy administracji publicznej działają na podstawie przepisów prawa. Działanie na podstawie prawa w postępowaniu administracyjnym obejmuje dwa zasadnicze elementy, a mianowicie ustalenie przez organ administracji publicznej zdolności prawnej do prowadzenia postępowania w danej sprawie oraz zastosowanie przepisów prawa materialnego i przepisów prawa procesowego przy rozpoznaniu i rozstrzygnięciu sprawy. Postępowanie administracyjne jest niewątpliwie zorganizowanym procesem stosowania prawa, który obejmuje szereg etapów, w tym m.in. ustalenie, jaka norma obowiązuje w znaczeniu dostatecznie określonym dla potrzeb rozstrzygnięcia. Ustalenie to jest związane bezpośrednio z kwestią podstawy materialnoprawnej decyzji administracyjnej. Przyjmując, iż sfera praw i wolności obywatelskich należy do materii ustawowej, podstawę materialnoprawną decyzji administracyjnej stanowić może tylko ustawa bądź przepisy wykonawcze wydane na podstawie i w ramach wyraźnego upoważnienia zawartego w ustawie. Z konstytucyjnej zasady działania organów władzy publicznej na podstawie i w granicach prawa (art. 7 Konstytucji RP) i zasady ogólnej ustanowionej w art. 6 k.p.a. wynika, że nie można domniemywać stosowania władczej i jednostronnej formy działania, jaką jest decyzja administracyjna, tylko z okoliczności sprawy lub z samego przepisu art. 104 k.p.a., lecz podstawę do jej wydania trzeba wyprowadzić z powszechnie obowiązujących przepisów prawa materialnego. Naczelny Sąd Administracyjny w Warszawie w wyroku z dnia 7 marca 2002 r., sygn. akt V SA 1241/01, "Biuletyn Skarbowy" 2002/5/31, stwierdził, iż w orzecznictwie Naczelnego Sądu Administracyjnego utrwalił się pogląd, że załatwienie indywidualnej sprawy administracyjnej w formie decyzji, o których mowa w art. 104 k.p.a., ma miejsce wówczas, gdy forma taka wynika z przepisów prawa materialnego. Z przeglądu orzecznictwa wynika, iż z decyzją wydaną bez podstawy prawnej mamy do czynienia w przypadku, gdy albo nie ma przepisu prawnego, który umocowuje administrację publiczną do działania, albo też przepis jest, ale nie spełnia wymagań podstawy prawnej działania organów tej administracji, polegającego na wydawaniu decyzji administracyjnych i postanowień, rozumianych jako indywidualne akty administracyjne zewnętrzne (vide: J. Borkowski /w:/ B. Adamiak, J. Borkowski "Kodeks postępowania administracyjnego. Komentarz.", C.H. Beck, Warszawa 2004, s. 725; tak również: M. Jaśkowska /w:/ M. Jaśkowska, A. Wróbel "Kodeks postępowania administracyjnego. Komentarz.", Zakamycze, 2000; tak również m.in. /w:/ wyroku Naczelnego Sądu Administracyjnego w Warszawie z dnia 21 sierpnia 2001 r., sygn. akt II SA 1726/00). W doktrynie i orzecznictwie przyjmuje się, że przypadki braku podstawy prawnej do wydania decyzji administracyjnej w indywidualnej sprawie będą miały miejsce, m.in. gdy obowiązek, uprawnienie, inny skutek prawny powstaje z mocy samego prawa, a do jego wykonania albo trzeba zastosować przepisy o postępowaniu egzekucyjnym, albo też egzekucja będzie zbędna, gdy prawo nie wymaga określenia albo ustalenia praw lub obowiązków w drodze decyzji, gdy brak jest przepisu prawnego powszechnie obowiązującego, który stanowiłby podstawę do załatwienia sprawy w drodze decyzji, czy też gdy decyzja została wydana w sferze stosunków cywilno-prawnych nie podlegających orzecznictwu administracyjnemu, gdy wydanie decyzji oparte zostało na przepisach prawnych odnoszących się do zupełnie odmiennych stanów faktycznych, albo gdy decyzja oparta została na przepisach aktu normatywnego, w którym organ przekroczył upoważnienie lub go nie posiadał (vide: J. Borkowski /w:/ B. Adamiak, J. Borkowski "Kodeks postępowania administracyjnego. Komentarz.", s. 724; tak również NSA w Warszawie m.in. /w:/ wyroku z dnia 14 sierpnia 2001 r., sygn. akt I SA 556/00 oraz wyroku z dnia 4 lipca 2001 r., sygn. akt I SA 275/00). Analizując zaskarżone w niniejszej sprawie rozstrzygnięcia Urzędu Patentowego RP, należy zauważyć, iż decyzja tego organu z dnia [...] lipca 2003 r. wydana została na podstawie art. 245 ust. 1 i art. 315 ust. 2 ustawy z dnia 30 czerwca 2000 r. – Prawo własności przemysłowej, zaś utrzymana nią w mocy decyzja z dnia [...] lutego 2002 r. - na podstawie art. 104 k.p.a. w zw. z art. 252 ustawy - Prawo własności przemysłowej. Podstawą prawną obu tych decyzji były więc wyłącznie ogólne przepisy formalnoprawne regulujące jedynie postępowanie przed Urzędem Patentowym RP oraz przepis prawa intertemporalnego. Sąd miał na uwadze, iż brak podstawy prawnej, w rozumieniu przepisu art. 156 § 1 pkt 2 k.p.a., musi być rzeczywisty, a nie tylko polegający na braku przytoczenia w decyzji przepisu prawa jako podstawy prawnej rozstrzygnięcia. Po dokonaniu analizy całości porządku prawnego regulującego ochronę patentową, w tym zarówno przepisów ustawy o wynalazczości z 1972 r., jak i obowiązującej obecnie ustawy – Prawo własności przemysłowej z 2000 r., a także biorąc pod uwagę unormowania samego Porozumienia TRIPS, Sąd uznał, iż brak jest jakiejkolwiek rzeczywistej podstawy materialnoprawnej do podjęcia przez Urząd Patentowy RP decyzji administracyjnej w przedmiocie przedłużenia ważności patentu, zarówno negatywnej (tj. odmawiającej przedłużenia ważności patentu), jak i pozytywnej (a więc orzekającej o przedłużeniu tego prawa). Fakt ten przyznał niejako również sam organ w zaskarżonej decyzji z dnia [...] lipca 2003 r., podnosząc w jej uzasadnieniu, iż obowiązująca ustawa – Prawo własności przemysłowej nie zawiera ani przepisów proceduralnych, ani przepisów prawa materialnego dotyczących kwestii przedłużania na wniosek, czy też z urzędu ochrony wynalazku. Jeśli chodzi o sam przepis art. 104 k.p.a., powołany w podstawie decyzji organu z dnia [...] lutego 2002 r., to należy zauważyć, iż zgodnie z utrwalonym orzecznictwem Naczelnego Sądu Administracyjnego uznaje się, że przepis ten nie może stanowić samoistnej podstawy do wydania decyzji administracyjnej, bowiem określa on jedynie prawną formę załatwienia sprawy toczącej się przed organem administracji (tak np. NSA w Warszawie /w:/ wyroku z dnia 8 listopada 1996 r., sygn. akt II SA 345/95, "Monitor Podatkowy" 1997/10/311, oraz /w:/ wyroku z dnia 13 lipca 1999 r., sygn. akt I SA 1658/98). Mając powyższe na uwadze Sąd uznał, iż Urząd Patentowy RP, nie miał jakiejkolwiek podstawy prawnej do wydania decyzji odmawiającej przedłużenia ważności patentu nr [...] na wynalazek udzielony na rzecz skarżącej spółki T., a więc wydając zaskarżone rozstrzygnięcia dopuścił się obrazy prawa. W związku z wszczęciem postępowania na wniosek strony skarżącej z dnia [...] grudnia 2001 r. organ zobowiązany był – w ocenie Sądu - odstąpić od wydania decyzji merytorycznej oraz uznać postępowanie administracyjne za bezprzedmiotowe w rozumieniu art. 105 § 1 k.p.a. i wydać w konsekwencji decyzję umarzającą postępowanie administracyjne w sprawie. Decyzja taka nie rozstrzyga o materialnoprawnych uprawnieniach lub obowiązkach stron, a stwierdza jedynie, że nie ma przesłanek do orzekania co do istoty sprawy i kończy zawisłość sprawy w danej instancji. Bezprzedmiotowość postępowania administracyjnego, o której mowa w art. 105 § 1 k.p.a., to brak przedmiotu postępowania. Tym przedmiotem jest zaś konkretna sprawa, w której organ administracji publicznej jest władny i jednocześnie zobowiązany rozstrzygnąć na podstawie przepisów prawa materialnego o uprawnieniach lub obowiązkach indywidualnego podmiotu (tak również /w:/ wyroku NSA w Warszawie z dnia 26 marca 1998 r., sygn. akt II SA 70/98, oraz w wyroku z dnia 18 maja 1998 r., sygn. akt II SA 76/98, jak również w wyroku z dnia 24 kwietnia 2003 r., sygn. akt III SA 2225/01). W tej sytuacji należy wyraźnie stwierdzić, iż Urząd Patentowy RP nie był władny merytorycznie rozstrzygnąć w przedmiocie wniosku skarżącej spółki, a więc winien zastosować przepis art. 105 § 1 k.p.a. i umorzyć wszczęte postępowanie, albowiem żaden przepis polskiej procedury administracyjnej nie przewiduje w takiej sytuacji wydania decyzji odmawiającej wszczęcia postępowania w sprawie przedłużenia ważności prawa ochronnego z patentu (vide: wyrok NSA z dnia 10 maja 1996 r., sygn. akt SA/Wr 2454/95). Z powołanych względów Sąd stwierdził nieważność zaskarżonej decyzji Urzędu Patentowego RP i utrzymanej nią w mocy decyzji tego organu z dnia [...] lutego 2002 r., działając w tym zakresie na podstawie przepisu art. 145 § 1 pkt 2 ustawy – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi. Z uwagi na fakt, iż z przedmiotowymi decyzjami nie wiązała się kwestia wykonalności, nie zachodziła więc potrzeba orzekania przez Sąd, czy i w jakim zakresie decyzje te mogą być wykonane (art. 152 p.s.a.). Rozstrzygając o kosztach postępowania Sąd zasądził od organu na rzecz strony skarżącej kwotę 700,- złotych tytułem zwrotu kosztów postępowania sądowego, działając w tym zakresie na podstawie przepisu art. 200 i art. 205 § 2 i § 4 p.s.a. w zw. z § 12 ust. 1 rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z dnia 2 grudnia 2003 r. w sprawie opłat za czynności rzeczników patentowych (Dz.U. z 2003 r. Nr 212, poz. 2076 ze zm.). Wprawdzie istota niniejszego orzeczenia Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie sprowadza się wyłącznie do stwierdzenia nieważności obu zaskarżonych decyzji Urzędu Patentowego RP z uwagi na ich wydanie bez podstawy prawnej (art. 156 § 1 pkt 2 k.p.a.), niemniej skład orzekający w tej sprawie - z uwagi na wagę problemu związanego z zaistniałym sporem dotyczącym możliwości bezpośredniego stosowania postanowień Porozumienia TRIPS, uznał, iż należy wyrazić w tej kwestii jednoznaczny pogląd sądu administracyjnego i przyjąć, że Urząd Patentowy RP odmawiając uznania postanowień art. 33 w zw. z art. 70 ust. 2 Porozumienia TRIPS jako bezpośredniego źródła prawa stanowiącego część krajowego porządku prawnego, dopuścił się obrazy wspomnianych przepisów Porozumienia TRIPS oraz przepisów art. 91 i art. 241 ust. 1 Konstytucji RP. Miejsce umów międzynarodowych w systemie źródeł prawa polskiego jest określone w Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej z dnia 2 kwietnia 1997 r. Podstawowe w tym zakresie znaczenie mają przepisy Rozdziału III– "Źródła prawa" (art. 87-94 Konstytucji RP). Według art. 87 ust. 1 Konstytucji RP źródłami powszechnie obowiązującego prawa Rzeczypospolitej Polskiej są: Konstytucja, ustawy, ratyfikowane umowy międzynarodowe oraz rozporządzenia. Ratyfikowane umowy międzynarodowe znalazły w Polsce najpełniejszą regulację konstytucyjną. Wszystkie one (ale też tylko one) mogą zawierać postanowienia będące źródłami powszechnie obowiązującego prawa Rzeczypospolitej Polskiej. Tym samym mogą one bezpośrednio kształtować sytuację prawną obywatela i innych podmiotów, określając ich uprawnienia i obowiązki. Zgodnie z przepisem art. 91 ust. 1 Konstytucji RP ratyfikowana umowa międzynarodowa, po jej ogłoszeniu w Dzienniku Ustaw Rzeczypospolitej Polskiej, stanowi część krajowego porządku prawnego i jest bezpośrednio stosowana, chyba że jej stosowanie jest uzależnione od wydania ustawy. Zgodnie z poglądami doktryny (vide: L. Garlicki "Polskie prawo konstytucyjne. Zarys wykładu." Wyd. 7, Liber, Warszawa 2003, s. 148-149) w przepisie tym sformułowane zostały dwie istotne zasady: - po pierwsze: akt ratyfikacji (i wynikająca z niego czynność urzędowego ogłoszenia umowy) ma skutek transformacyjny, bo wprowadza umowę do wewnętrznego porządku prawnego. Tym samym umowa nabiera jak gdyby podwójnego charakteru – z jednej strony pozostaje źródłem prawa międzynarodowego, ustalającym zewnętrzne zobowiązania państwa, z drugiej strony wchodzi do systemu prawa obowiązującego w Polsce, tak jak ukształtował go art. 87 ust. 1 Konstytucji; - po drugie: po ratyfikacji i ogłoszeniu umowy jej postanowienia stają się prawem bezpośrednio obowiązującym, co oznacza, że można z nich wydobywać prawa i obowiązki konkretnych adresatów w krajowym obrocie prawnym, mogą one być podstawą roszczeń i odpowiedzialności, a wszystkie organy władzy publicznej mają obowiązek ich stosowania. Innymi słowy nie jest konieczne czekanie, by postanowienia umowy zostały powtórzone w jakimkolwiek akcie prawa wewnętrznego, a opublikowanie umowy w Dzienniku Ustaw nakazuje stosowanie jej postanowień w taki sam sposób, jak gdyby były to normy prawa wewnętrznego. W pierwszym rzędzie wynika z tego obowiązek bezpośredniego stosowania postanowień umów międzynarodowych przez sądy i traktowania ich jako podstawy dla wydawanych orzeczeń. Oczywiście treść postanowienia umowy musi nadawać się do bezpośredniego zastosowania, w przeciwnym razie jej stosowanie staje się uzależnione od wydania ustawy. Jeśli chodzi o umiejscowienie w hierarchii źródeł polskiego prawa przedmiotowego Porozumienia w sprawie handlowych aspektów praw własności intelektualnej (TRIPS), należy na wstępie podnieść, iż pozycja prawna umów międzynarodowych ratyfikowanych w okresie poprzedzającym wejście w życie Konstytucji RP jest uregulowana w art. 241 ust. 1 Konstytucji. Zgodnie z tym przepisem umowy międzynarodowe ratyfikowane dotychczas przez Rzeczypospolitą Polską na podstawie obowiązujących w czasie ich ratyfikacji przepisów konstytucyjnych i ogłoszone w Dzienniku Ustaw uznaje się za umowy ratyfikowane za uprzednią zgodą wyrażoną w ustawie i stosuje się do nich przepisy art. 91 Konstytucji, jeżeli z treści umowy międzynarodowej wynika, że dotyczą one kategorii spraw wymienionych w art. 89 ust. 1 Konstytucji. Do grupy umów, o których mowa w art. 241 ust. 1 Konstytucji RP, należy m.in. Porozumienie TRIPS. Tekst TRIPS opublikowany w załączniku do Dz.U. z 1996 r. Nr 32, poz. 143 z dnia 19 marca 1996 r. – Porozumienia ustanawiającego Światową Organizację Handlu (WTO) weszło w życie w stosunku do Polski z dniem 1 lipca 1995 r. Jednakże z uwagi na to, iż Polska złożyła oświadczenie, o którym mowa w art. 65 ust. 3 TRIPS (odroczenie stosowania postanowień umowy) należy przyjąć, iż datą, od której ciąży na Polsce obowiązek stosowania tej umowy międzynarodowej, jest data 1 stycznia 2000 r. (z wyjątkiem postanowień art. 3, 4 i 5 TRIPS, których obowiązek stosowania powstał w dacie wcześniejszej). Mając powyższe na uwadze należy stwierdzić, iż podstawowym zagadnieniem prawnym przed jakim stanął w niniejszej sprawie Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie, a wcześniej Urząd Patentowy RP, jako organ administracji właściwy rzeczowo w sprawach dotyczących ochrony prawa z patentu - było udzielenie odpowiedzi na pytanie, czy dwudziestoletni okres ochrony obejmuje wszystkie patenty pozostające w Polsce w mocy w dacie wejścia w życie Porozumienia TRIPS. W przypadku udzielenia twierdzącej odpowiedzi na to pytanie należało rozstrzygnąć, czy przepis art. 33 TRIPS ma charakter normy samowykonalnej, czy też wymaga implementacji do prawa krajowego. Zgodnie z przepisem art. 33 Porozumienia TRIPS, okres dostępnej ochrony nie będzie kończył się przed upływem okresu dwudziestu lat od daty zgłoszenia. Z kolei art. 70 ust. 1 w/w umowy międzynarodowej stanowi, iż niniejsze Porozumienie nie stwarza zobowiązań w stosunku do działań, które miały miejsce przed datą wprowadzenia Porozumienia przez Członka, którego dotyczyły. Według art. 70 ust. 2 TRIPS jeżeli w niniejszym porozumieniu nie postanowiono inaczej, niniejsze Porozumienie stwarza zobowiązania w stosunku do wszystkich przedmiotów istniejących w dniu wprowadzenia niniejszego Porozumienia przez Członka, którego dotyczą i na terytorium którego są chronione w tej dacie lub które spełniają, bądź spełnią w najbliższym czasie kryteria ochrony zgodnie z warunkami niniejszego Porozumienia. Zdaniem Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie należy podzielić stanowisko strony skarżącej, z którego wynika, iż czas ochrony wskazany w przepisie art. 33 Porozumienia TRIPS jest wiążący w odniesieniu do wszystkich patentów pozostających w mocy w dniu wejścia w życie Porozumienia TRIPS w stosunku do naszego kraju, a więc w dniu 1 stycznia 2000 r. W tych przypadkach zastosowanie znajduje bowiem przepis art. 70 ust. 2 Porozumienia TRIPS. Stanowisko to znajduje potwierdzenie zarówno w poglądach doktryny (vide: E. Nowińska, U. Promińska, M. du Vall "Prawo własności przemysłowej. Przepisy i omówienie." Wyd. Prawnicze LexisNexis, Warszawa 2003, s. 65), jak również w przedstawionych przez stronę skarżącą przykładach rozstrzygnięć organów orzekających Światowej Organizacji Handlu (WTO) zapadłych w sporach pomiędzy państwami - sygnatariuszami Porozumienia TRIPS (vide: spór Kanada – Stany Zjednoczone). Podobnie orzekł również Sąd Najwyższy Republiki Słowackiej w wyroku z dnia 26 marca 2003 r. Stanowisko to nie budziło również – zdaniem Sądu – zdecydowanej opozycji ze strony Urzędu Patentowego RP. Niemniej główny spór pomiędzy stronami postępowania budziła kwestia rozstrzygnięcia, czy przepis art. 33 Porozumienia TRIPS ma charakter normy samowykonalnej, która w świetle przepisu art. 91 ust. 1 Konstytucji RP, może być bezpośrednim źródłem prawa, czy też jest on wyłącznie normą prawa wymagającą dostosowania w krajowym (polskim) porządku prawnym poprzez wydanie stosownej ustawy przez organy państwa. Umowa międzynarodowa ma charakter samowykonalny (norma tzw. self-executing), jeżeli może być bezpośrednio zastosowana przez sądy lub organy krajowe, jeżeli przyznaje prawa podmiotowe jednostkom lub nakłada na nie obowiązki i jeżeli jednostka może się na niej oprzeć w postępowaniu przed krajowymi sądami i innymi władzami państwowymi. Zasadniczą zatem przesłanką wykonalności jest zdolność traktatu do wywołania skutku w prawie wewnętrznym (tak: M. Masternak-Kubiak "Przestrzeganie prawa międzynarodowego w świetle Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej", Zakamycze 2003, s. 233). Norma nadaje się do bezpośredniego stosowania jeżeli jest: 1) jasna i precyzyjna – musi dać się z niej wywieść jasna reguła zachowania, prawo lub obowiązek jednostek, organów itp., 2) bezwarunkowa – nie pozostawia państwu-sygnatariuszowi swobody działania, wykonanie jej nie jest zależne od upływu terminu, czy też ziszczenia się warunku, oraz 3) zupełna – nie wymaga dla swojego wykonania normy prawa krajowego (vide: W. Czapliński, A. Wyrozumska "Prawo międzynarodowe publiczne. Zagadnienia systemowe" Wydawnictwo C.H. Beck, Warszawa 2004, s. 548.). Zdaniem przedstawicieli doktryny samo włączenie normy międzynarodowej do krajowego porządku prawnego nie będzie wystarczać do jej krajowej wykonalności, jeśli włączona do systemu krajowego norma jest generalna, ma charakter jedynie programowy, jest nieprecyzyjna lub tylko częściowo reguluje konkretną materię (patrz: K. Skubiszewski "Stosowanie i przestrzeganie prawa międzynarodowego w państwie", PiP 1984, z. 9, s. 21, podobnie: P. Winczorek /w:/ "Komentarz do Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej z dnia 2 kwietnia 1997 r.", Wydawnictwo Liber, Warszawa 2000, s. 117) Zdaniem Sądu przy interpretacji prawa międzynarodowego należy mieć na względzie przede wszystkim ogólną zasadę wykładni, zgodnie z którą tekst umowy powinien być interpretowany w dobrej wierze, według zwykłego znaczenia użytych w nich słów i pojęć, w świetle jego przedmiotu i celu. Zasada ta znajduje swoje odzwierciedlenie w ratyfikowanej przez Polskę Konwencji Wiedeńskiej o prawie traktatów z dnia 23 maja 1969 r. (art. 31 ust. 1 Konwencji). Biorąc powyższe pod uwagę Sąd uznał, iż przepis art. 33 Porozumienia TRIPS stanowi normę samowykonalną, która w świetle postanowień art. 91 Konstytucji RP winna mieć bezpośrednie zastosowanie, jako źródło prawa stanowiące część krajowego porządku prawnego regulującego ochronę praw z patentu na wynalazek. Stanowisko to jest uzasadnione przede wszystkim tym, iż treść tego przepisu jest – zdaniem Sądu - jednoznaczna i nie budzi jakichkolwiek wątpliwości interpretacyjnych, zaś do jego zastosowania przez organy administracji publicznej nie wymaga się wydania aktów implementacyjnych (dostosowawczych), gdyż obecne krajowe regulacje prawne (vide: art. 63 ust. 3 ustawy – Prawo własności przemysłowej) w pełni respektują wymóg zawarty w normie art. 33 Porozumienia TRIPS. Być może pewnym zmianom winno ulec jedynie rozporządzenie Rady Ministrów z dnia 29 sierpnia 2001 r. w sprawie opłat związanych m.in. z ochroną wynalazków (np. § 8 ust. 3 rozporządzenia), niemniej należy zauważyć, iż po pierwsze - akt ten zawiera uregulowania dotyczące opłaty okresowej za 16, 17, 18, 19 i 20 rok ochrony wynalazku, a po drugie - potencjalna potrzeba jego zmiany nie stanowi przykładu uzależnienia stosowania umowy międzynarodowej od wydania ustawy, w rozumieniu art. 91 ust. 1 in fine Konstytucji RP. Powyższe rozważania w zakresie zastosowania postanowień Porozumienia TRIPS stanowią – w ocenie Sądu - dodatkowy argument uzasadniający słuszność przyjętego przez Sąd stanowiska o nieważności zaskarżonych decyzji Urzędu Patentowego RP, albowiem za brak podstawy prawnej do wydania decyzji administracyjnej w indywidualnej sprawie uznaje się również sytuacje, gdy obowiązek, uprawnienie, lub inny skutek prawny powstaje z mocy samego prawa. W tym przypadku należy uznać, iż z mocy samego prawa (tj. na podstawie art. 33 w zw. z art. 70 ust. 2 Porozumienia TRIPS) skarżąca spółka T. uzyskała 20 - letnią ochronę patentową, a więc w niniejszej sprawie nie było nie tylko podstawy materialnoprawnej, ale również potrzeby wydania stosownej decyzji o charakterze deklaratoryjnym, przedłużającej ważność patentu na wynalazek zgłoszony przez stronę skarżącą. Biorąc powyższe pod uwagę Sąd orzekł, jak w sentencji wyroku, na podstawie powołanych wyżej przepisów prawa.