II SA 4148/03

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Bronisław Szydło, Sędziowie NSA (del.) Małgorzata Jaśkowska, A. WSA Andrzej Kołodziej (spr.), Protokolant Krzysztof Dytczak, po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 18 marca 2004 r. sprawy ze skargi A. G. na postanowienie Prezesa Instytutu Pamięci Narodowej Komisji Ścigania Zbrodni przeciwko Narodowi Polskiemu z dnia [...] września 2003 r. nr [...] w przedmiocie odmowy wydania zaświadczenia o statusie pokrzywdzonego 1. uchyla zaskarżone postanowienie 2. stwierdza, iż zaskarżone postanowienie nie podlega wykonaniu w całości Po rozpatrzeniu wniosku A. G. z dnia 7 marca 2001 r. o udostępnienie dokumentów i zapytanie o status pokrzywdzonego, Naczelnik Oddziałowego Biura Udostępniania i Archiwizacji Dokumentów Instytutu Pamięci Narodowej Komisji Ścigania Zbrodni przeciwko Narodowi Polskiemu w W., wydał w dniu [...] kwietnia 2003 r. zaświadczenie nr [...] ([...]), w którym stwierdził, że A. G. nie jest pokrzywdzonym w rozumieniu art. 6 ustawy z dnia 18 grudnia 1998 r. o Instytucie Pamięci Narodowej Komisji Ścigania Zbrodni przeciwko Narodowi Polskiemu (Dz. U. Nr 155, roz. 1016 z późn. zm.). We wniosku z dnia 15 maja 2003 r. pełnomocnik A. G. zakwestionował to zaświadczenie i wyjaśnił, że sprawa karna dotycząca wręczenia przez jego klienta rzekomych łapówek, była w istocie zemstą SB za odmowę współpracy, w postępowaniu przygotowawczym był on pozbawiony prawa do obrońcy, a akt oskarżenia został oparty na fałszywych pomówieniach S. D., który miał proces karny, zakończony zwolnieniem go od odpowiedzialności karnej z powodu choroby psychicznej. Stwierdził ponadto, że A. G. został zwolniony z aresztu po interwencji Prezydenta [...] za poręczeniem majątkowym, którego nie żądano od współoskarżonego, który go obciążał. Dodatkowo wniósł o udostępnienie A. G. akt znajdujących się w dyspozycji IPN i o zmianę wskazanego zaświadczenia. Postanowieniem z dnia [...] czerwca 2003 r. nr [...] ([...]) Naczelnik Oddziałowego Biura Udostępniania i Archiwizacji Dokumentów w W. odmówił wydania zaświadczenia stwierdzającego, że A. G. jest osobą pokrzywdzoną w rozumieniu art. 6 ustawy z dnia 18 grudnia 1998 r. o IPN Komisji Ścigania Zbrodni przeciwko Narodowi Polskiemu. W uzasadnieniu podał, że kwestionowane zaświadczenie zostało wydane na podstawie kwerendy w aktualnie zgromadzonym zasobie archiwalnym Oddziału IPN KŚZpNP w W., w którym nie odnaleziono dokumentów świadczących o pokrzywdzeniu. W związku z powyższym, jedynym rozwiązaniem było wydanie zaświadczenia, które uznawało, że A. G. nie jest pokrzywdzonym w rozumieniu art. 6 ustawy o IPN. Powołując się na art. 218 § 1 kpa, który stanowi, że organ administracji publicznej obowiązany jest wydać zaświadczenie, gdy chodzi o potwierdzenie faktów albo stanu prawnego, wynikających z prowadzonej przez ten organ ewidencji, rejestrów bądź innych danych znajdujących się w jego posiadaniu, stwierdził, że w posiadanych przez IPN zasobach archiwalnych nie odnaleziono dokumentów, które wskazywałyby, że A. G. jest pokrzywdzonym. Na podstawie art. 219 kpa wydał więc postanowienie o odmowie wydania zaświadczenia żądanej treści. W odwołaniu od tego postanowienia z dnia [...] czerwca 2003 r. skierowanym do Prezesa IPN, pełnomocnik wnioskodawcy wniósł o nadanie A. G. statusu osoby pokrzywdzonej. Jego zdaniem odmowa ww. statusu nie została poprzedzona analizą akt dotyczących innych osób, w których to aktach znajduje się materiał wskazujący, że A. G. był obiektem zainteresowania władz bezpieczeństwa PRL, zaś stosowane wobec niego metody, w tym długotrwały pobyt w areszcie śledczym, niewątpliwie świadczą o zasadności wniosku o nadanie mu statusu pokrzywdzonego. Postanowieniem nr [...] sygn. akt [...] Prezes IPN utrzymał w mocy postanowienie Naczelnika Oddziałowego Biura Udostępniania i Archiwizacji Dokumentów w W. z dnia [...] czerwca 2003 r. o odmowie wydania zaświadczenia stwierdzającego, że A. G. jest osobą pokrzywdzoną w rozumieniu art. 6 ustawy o IPN. Wskazując na powołane w uzasadnieniu zaskarżonego postanowienia przepisy ustawy o IPN oraz kpa uznał, że mając na względzie brak w zasobach archiwalnych IPN dokumentów wskazujących, że wnioskodawca jest osobą pokrzywdzoną w myśl art. 6 ust. 1 ustawy o IPN, nie można stwierdzić, aby A. G. był osobą pokrzywdzoną w myśl przepisów ustawy. W skardze do Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 23 października 2003 r. pełnomocnik A. G. wniósł o stwierdzenie, że zaskarżone postanowienie jest niezgodne z prawem. W uzasadnieniu podał, że skarżący zwrócił się w dniu 17 lipca 2003 r. do IPN o wszczęcie śledztwa w sprawie jego bezprawnego aresztowania z inicjatywy SB i sfingowanego procesu karnego, a także w konsekwencji o uznanie go za pokrzywdzonego w rozumieniu art. 6 ustawy o IPN. Zakwestionował uzasadnienie zaskarżonego postanowienia stwierdzając, że w zasobach archiwalnych IPN brak jest dokumentów wskazujących, że A. G. jest osobą pokrzywdzoną i wyjaśnił, iż w IPN toczy się śledztwo w sprawie bezprawnego pozbawienia wolności matki skarżącego. Z akt tego postępowania wydano skarżącemu niektóre dokumenty a ich analiza wskazuje na okoliczność, że A. G. był obiektem zainteresowania Urzędu Bezpieczeństwa Publicznego. Powołał się na treść dokumentu zatytułowanego "Spis osób figurujących w sprawie", w którym pod pozycją 4 jest wymienione jego nazwisko oraz na treść dokumentu z 19 lipca 1948 r., a w szczególności ostatnie jego zdanie brzmiące "wobec powyższego proszę o natychmiastowe ustalenie i prześwietlenie Ż. (nazwisko matki skarżącego) i jej synów oraz meldowanie o wynikach". W opinii pełnomocnika skarżącego, tego rodzaju stwierdzenia mogą prowadzić tylko do jednego wniosku, że A. G. spełnia warunki do nadania mu statusu osoby pokrzywdzonej, albowiem organy bezpieczeństwa komunistycznego państwa zbierały o nim informacje na podstawie celowo gromadzonych danych, w tym również w sposób tajny. W odpowiedzi na skargę Prezes IPN wniósł o jej oddalenie i przekazał akta sprawy oraz wyjaśnił, że ustawa o IPN stworzyła legalną definicję osoby pokrzywdzonej, która niekoniecznie musi pokrywać się z potocznym tego słowa znaczeniem. Zatem każdy, kto twierdzi, że jest osobą pokrzywdzoną, musi przejść postępowanie sprawdzające a konieczność ta wynika z faktu, że zgodnie z ustawową definicją (art. 6 ust. 1 ustawy) osobą pokrzywdzoną jest osoba, o której organy bezpieczeństwa państwa zbierały informacje na podstawie celowo gromadzonych danych, w tym w sposób tajny, a okoliczność tę Instytut bada podczas postępowania wyjaśniającego. Nie jest natomiast osobą pokrzywdzoną w rozumieniu ustawy ten, kto uważa się za pokrzywdzonego, ani ten, kto następnie został funkcjonariuszem, pracownikiem lub współpracownikiem organów bezpieczeństwa państwa (art. 6 ust. 3 ustawy). Wskazał, że z akt sprawy wynika, że skarżący podjął współpracę z organami bezpieczeństwa państwa, ponieważ przyjął do realizacji zadania nałożone przez funkcjonariusza MSW, któremu zlecono zwerbowanie go jako tajnego współpracownika. Znajdujące się w Instytucie dokumenty potwierdzają, że skarżący przyjmował wyznaczone mu zadania do realizacji, podejmował kolejne zadania, zawsze na wezwania funkcjonariuszy MSW przychodził na spotkania a ponadto nie zaprzestał współpracy nawet wtedy, gdy mieszkał we [...], posiadał obywatelstwo [...] i nie musiał się liczyć z konsekwencjami ze strony władz polskich. Prezes IPN stwierdził, że dokumenty w sprawie skarżącego zbierano w celu stwierdzenia przydatności do współpracy jako tajnego współpracownika, a podejmowane przez funkcjonariuszy MSW działania były jedynie podstawą do określenia płaszczyzn współpracy mającej na celu pozyskiwanie informacji. Wobec powyższego uznanie A. G. za pokrzywdzonego pozostawałoby w sprzeczności z art. 6 ust. 3 ustawy, ponieważ następnie został on współpracownikiem organów bezpieczeństwa państwa. Odnosząc się do przytoczonych przez pełnomocnika skarżącego okoliczności dotyczących procesu karnego i skazania na karę 10 lat pozbawienia wolności (zamieniona później na 2 lata) oraz nocnych rewizji w domu, aresztowania matki, odmowy wydania paszportu, Prezes IPN wskazał, że nie mają one znaczenia w przedmiotowej sprawie, wobec faktu podjęcia przez skarżącego współpracy z organami bezpieczeństwa państwa. Wojewódzki Sąd Administracyjny zważył, co następuje: Zgodnie z art. 97 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. - Przepisy wprowadzające ustawę - Prawo o ustroju sądów administracyjnych i ustawę - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. Nr 153, poz. 1271 z późn. zm.) sprawy, w których skargi zostały wniesione do Naczelnego Sądu Administracyjnego przed dniem 1 stycznia 2004 r. i postępowanie nie zostało zakończone, podlegają rozpoznaniu przez właściwe wojewódzkie sądy administracyjne na podstawie przepisów ustawy - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi. Stosownie do art. 13 § 2 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. Nr 153, poz. 1270), do rozpoznania sprawy właściwy jest wojewódzki sąd administracyjny, na którego obszarze właściwości ma siedzibę organ administracji publicznej, którego działalność została zaskarżona. Na podstawie art. 1 ustawy z dnia 25 lipca 2002 r. - Prawo o ustroju sądów administracyjnych (Dz. U. Nr 153, poz. 1269), sądy administracyjne sprawują wymiar sprawiedliwości m.in. przez kontrolę działalności administracji publicznej (§ 1). Kontrola, o której mowa jest sprawowana pod względem zgodności z prawem, jeżeli ustawy nie stanowią inaczej. Skarga jest zasadna. Zgodnie z art. 30 ustawy z dnia 18 grudnia 1998 r. o Instytucie Pamięci Narodowej Komisji Ścigania Zbrodni przeciwko Narodowi Polskiemu (Dz. U. Nr 155, poz. 1016 z późn. zm.) zwaną dalej ustawą o IPN, pokrzywdzonemu należy, na jego wniosek, udzielić informacji o posiadanych i dostępnych, dotyczących go dokumentach (ust. 1). Każdy ma prawo wystąpić z pytaniem do Instytutu Pamięci, czy jest pokrzywdzonym w rozumieniu ustawy (ust. 2). Na podstawie art. 43 ustawy o IPN, postępowanie w sprawach uregulowanych w ustawie prowadzi się według przepisów kodeksu postępowania administracyjnego, jeżeli przepisy ustawy nie stanowią inaczej. Przepisy ustawy o IPN nie przewidują wydania decyzji w przedmiocie statusu pokrzywdzonego. Postępowanie z wniosku osoby występującej z pytaniem o status pokrzywdzonego ma charakter uproszczony i odbywa się zgodnie z art. 217-220 ustawy z dnia 14 czerwca 1960 r. kodeks postępowania administracyjnego (Dz. U. 2000 r., Nr 98, poz. 1071 z późn. zm.). Prezes IPN na podstawie posiadanych dokumentów, zgodnie z art. 217 kpa wydaje zaświadczenie na żądanie osoby ubiegającej się o nie. Podstawę prawną jego wydania stanowi art. 217 § 2 pkt 2 kpa w związku z art. 6 ust. 1 lub 2 ustawy o IPN. Interes prawny osoby ubiegającej się o takie zaświadczenie polega w tym przypadku na możliwości dostępu pokrzywdzonego, stosownie do art. 30 ust. 1 ustawy o IPN, do dotyczących go dokumentów. Zgodnie z art. 218 § 1 kpa organ administracji publicznej obowiązany jest wydać zaświadczenie osobie, która wykaże interes prawny, gdy chodzi o potwierdzenie faktów albo stanu prawnego, wynikających z prowadzonej przez ten organ ewidencji, rejestrów oraz innych danych znajdujących się w jego posiadaniu. Na podstawie art. 219 kpa odmowa wydania zaświadczenia o treści żądanej przez osobę ubiegającą się o nie następuje w drodze postanowienia, na które służy zażalenie, a następnie zgodnie z art. 43 ustawy o IPN, skarga do sądu administracyjnego. W przedmiotowej sprawie organ słusznie uznał, że treść pisma pełnomocnika skarżącego z dnia 15 maja 2003 r. wniesionego po odmowie nadania statusu pokrzywdzonego stanowiła wniosek o wydanie zaświadczenia żądanej treści wskazującej, że A. G. jest osobą pokrzywdzoną w rozumieniu przepisów ustawy o IPN. Podstawę materialnoprawną zaskarżonego postanowienia stanowi art. 6 ustawy o IPN. Zgodnie z jego ust. 1 pokrzywdzonym w rozumieniu ustawy jest osoba, o której organy bezpieczeństwa państwa zbierały informacje na podstawie celowo gromadzonych danych, w tym w sposób tajny. Należy zauważyć, że zarówno w uzasadnieniu zaskarżonego postanowienia, jak również postanowienia wydanego w I instancji, organ stwierdził, że w posiadanych przez Instytut Pamięci Narodowej zasobach archiwalnych nie odnaleziono dokumentów, które wskazywałyby, że skarżący jest pokrzywdzonym w rozumieniu art. 6 ustawy o IPN. Dopiero w odpowiedzi na skargę Prezes Instytutu podniósł, że zapisy w aktach sprawy wskazują, iż A. G. podjął współpracę z organami bezpieczeństwa państwa, ponieważ przyjął do realizacji zadania nałożone przez funkcjonariusza MSW, któremu zlecono zwerbowanie go jako tajnego współpracownika. Znajdujące się w Instytucie dokumenty potwierdzają, że skarżący przyjmował wyznaczone mu zadania do realizacji, że podejmował kolejne zadania, że zawsze na wezwanie funkcjonariuszy MSW przychodził na spotkania. Ponadto skarżący nie zaprzestał współpracy nawet wtedy, kiedy mieszkał już we [...], posiadał obywatelstwo [...] i nie musiał już liczyć się z żadnymi konsekwencjami ze strony władz polskich. Wskazał również, że dokumenty w jego sprawie gromadzono, także w sposób tajny, w celu stwierdzenia przydatności do współpracy jako tajnego współpracownika. Uznanie więc A. G. pokrzywdzonym w rozumieniu art. 6 ust. 1 ustawy pozostałoby w sprzeczności z art. 6 ust. 3 ustawy, ponieważ następnie został on współpracownikiem organów bezpieczeństwa państwa. W ocenie sądu, argumentacja Prezesa IPN w świetle akt sprawy budzi uzasadnione wątpliwości. Istotnie, organy bezpieczeństwa państwa podjęły próbę zwerbowania skarżącego jako tajnego współpracownika ze względu na jego znajomość świata gospodarczego [...]. Jednakże, pomimo, że przyjmował zadania, to żadnego z nich nie wykonał, zwlekał z wyrażeniem zgody na współpracę i nigdy jej nie wyraził. Zdaniem Sądu o tym, że A. G. nie został tajnym współpracownikiem organów bezpieczeństwa państwa świadczy raport o wyrażenie zgody na złożenie sprawy wstępnej, w którym oficer tych organów zwraca się do przełożonych o wyrażenie zgody na złożenie materiałów dotyczących skarżącego w Segregatorze Spraw Wstępnych. Dalej stwierdza, że był on opracowany pod kątem ewentualnego werbunku, a przeprowadzone rozmowy nie dały pozytywnego wyniku. Na współpracę z organami nie wyraził zgody a odmowę współpracy uzasadniał względami osobistymi i ostateczną decyzję tej sprawie odkładał na później. W tej sytuacji, w ocenie Sądu prowadzone przez organ postępowanie naruszało zasady kodeksu postępowania administracyjnego odnoszące się do postępowania wyjaśniającego, w tym w szczególności art. 77 § 1 i art. 80 kpa. Z powyższych względów, Wojewódzki Sąd Administracyjny, na podstawie art. 145 § 1 pkt 1c ustawy Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi w zw. z art. 6 ust. 1 i 3 ustawy o IPN, orzekł jak w sentencji. O wykonalności zaskarżonego postanowienia orzeczono na zasadzie art. 152 ustawy Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi.