II SA 4356/03

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Bronisław Szydło, Sędzia WSA Iwona Dąbrowska, Sędzia NSA Małgorzata Pocztarek (spr.), Protokolant Mirosław Gdesz, po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 21 kwietnia 2004 r. sprawy ze skargi B. J. na decyzję Prezesa Zakładu Ubezpieczeń Społecznych z dnia [...] października 2003 r. nr [...] w przedmiocie odmowy przyznania świadczenia w drodze wyjątku stwierdza nieważność zaskarżonej decyzji Decyzją z dnia [...] października 2003 r. [...] Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych, na podstawie art. 138 § 1 pkt 1 kpa utrzymał w mocy decyzję podjętą w dniu [...] września 2003 r., którą odmówił przyznania B. J., działającej w imieniu małoletniego syna M., świadczenia w drodze wyjątku. W uzasadnieniu decyzji Prezes ZUS powołał się na treść art. 83 ust. 1 ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych (Dz. U. Nr 162, poz. 1118 ze zm.), zgodnie z którymi przyznanie świadczenia jest możliwe, jeżeli wnioskodawca spełnił łącznie następujące warunki: ─ jest lub był osobą ubezpieczoną lub jest członkiem rodziny pozostałym po ubezpieczonym, ─ nie spełnia warunków ustawowych do uzyskania świadczeń wskutek szczególnych okoliczności, ─ nie może podjąć pracy ze względu na całkowitą niezdolność do pracy lub wiek, ─ nie ma niezbędnych środków utrzymania. Prezes ZUS wyjaśnił jednocześnie, że w przypadku ubiegania się o rentę rodzinną w drodze wyjątku, która jest pochodną świadczenia osoby zmarłej, bada się przede wszystkim uprawnienia do świadczenia, jakie przysługiwałyby osobie zmarłej. Także szczególne okoliczności, o jakich mowa w art. 83 ust. 1 ustawy, podlegają ocenie w odniesieniu do tej osoby. Ponieważ B. J. wniosła o przyznanie renty rodzinnej na rzecz syna M. C. po jego zmarłym ojcu, Prezes ZUS ustalił, że w okresie od dnia 1 października 1976 r. do dnia 28 lutego 2000 r. zmarły posiadał okres zatrudnienia poparty opłacaniem składek na ubezpieczenie społeczne w wymiarze 22 lat 2 miesięcy i 22 dni. W okresach od 1 października 1999 r. do 31 grudnia 1999 r., od 1 marca 2000 r. do 30 kwietnia 2000 r. od 1 października 2000 r. do 31 marca 2001 r. oraz od 1 maja 2001 r. do 30 listopada 2001 r. ojciec dziecka prowadził działalność gospodarczą, z tytułu której nie opłacał jednak składek na ubezpieczenie społeczne. Zadłużenie na rzecz Funduszu Ubezpieczeń Społecznych wynikające z nieopłacenia składek na dzień [...] kwietnia 2003 r. wyniosło [...] zł. Zdaniem Prezesa ZUS świadome nieopłacanie składek na ubezpieczenie społeczne nie stanowi szczególnej okoliczności, która usprawiedliwiałaby nieuzyskanie przez ojca dziecka prawa do świadczeń w zwykłym trybie. Prezes ZUS stwierdził nadto, że trudne warunki materialne B. J. nie są wystarczającą przesłanką do przyznania renty rodzinnej w drodze wyjątku. Powyższa decyzja Prezesa ZUS stała się przedmiotem skargi B. J.do Naczelnego Sądu Administracyjnego. Działający w imieniu ww. pełnomocnik zarzucił zaskarżonej decyzji naruszenie prawa materialnego – art. 83 ust. 1 ustawy o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych (Dz. U. Nr 162, poz. 1118 ze zm.) polegające na błędnym uznaniu, że małoletni M. C. nie spełnia warunków do uzyskania renty rodzinnej w drodze wyjątku po jego zmarłym ojcu. W ocenie pełnomocnika "szczególne okoliczności", o których mowa w powołanym przepisie odnoszą się do osoby ubiegającej się o świadczenie, a nie do osoby zmarłej. Z tych przyczyn, zdaniem pełnomocnika, fakt nieopłacania przez zmarłego ojca dziecka, przez kilka miesięcy, składek na ubezpieczenie społeczne nie ma znaczenia dla rozstrzygnięcia sprawy. Pełnomocnik podniósł jednocześnie, że małoletni M. C. nie miał najmniejszego wpływu na postępowanie swojego ojca i nie może ponosić wynikających z tego postępowania negatywnych skutków. Powołując się na powyższe pełnomocnik wniósł o uchylenie lub zmianę zaskarżonej decyzji. W odpowiedzi na skargę Prezes ZUS wniósł o jej oddalenie, podtrzymując dotychczasowe stanowisko w sprawie. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie zważył, co następuje: Zgodnie z art. 83 ust. 1 ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych (Dz. U. Nr 162, poz. 1118 ze. zm.) ubezpieczonym oraz pozostającym po nich członkom rodziny, którzy wskutek szczególnych okoliczności nie spełniają warunków przewidzianych w ustawie do uzyskania prawa do emerytury lub renty, nie mogą – ze względu na całkowitą niezdolność do pracy lub wiek – podjąć pracy lub działalności objętej ubezpieczeniem społecznym i nie mają niezbędnych środków utrzymania, Prezes ZUS może przyznać w drodze wyjątku świadczenie w wysokości nieprzekraczającej odpowiednich świadczeń przewidzianych w ustawie. Do wydania takiej pozytywnej decyzji konieczne jest jednak spełnienie wszystkich przesłanek ustawowych. Przy tym, w przypadku osób pozostałych po ubezpieczonym, świadczenie jest pochodną uprawnienia ubezpieczonego. Oznacza to, że może być przyznane dziecku tylko wówczas, gdy mogłoby być przyznane ojcu (por. wyrok NSA z dnia 11 września 2001 r. II SA 1717/01 Lex nr 55030). Wbrew interpretacji dokonanej przez pełnomocnika skarżącej, to nie małoletni syn skarżącej ma być osobą, która wskutek szczególnych okoliczności nie spełnia warunków ustawowych. Wyżej wymieniony musi być osobą pozostałą po takim ubezpieczonym. Tymczasem ojciec dziecka nie spełniał warunku nieuzyskania prawa do świadczeń ustawowych wskutek szczególnych okoliczności. Zmarły udowodnił wprawdzie ponad 22 letni okres ubezpieczenia, jednak w okresie prowadzenia przez niego działalności gospodarczej, z przerwami przez okres 1 roku i 6 miesięcy ww. nie opłacał składek na ubezpieczenie społeczne. W tym miejscu należ przywołać wyrok Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 24 lipca 2001 r. II SA 444/01 Lex nr 53781, w którym Naczelny Sąd Administracyjny stwierdził, że świadome prowadzenie działalności gospodarczej bez zgłaszania jej do ubezpieczenia i tym samym nieodprowadzanie składek na ubezpieczenie społeczne, nie może być uznane za szczególną okoliczność, w rozumieniu art. 83 ust. 1 ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r., która uniemożliwiałaby nabycie usprawnień do świadczenia ustawowego. Mając na uwadze powyższe, trafnie Prezes ZUS ocenił, że w sprawie po stronie zmarłego ojca dziecka nie została spełniona jedna z koniecznych przesłanek umożliwiających przyznanie renty rodzinnej w drodze wyjątku. Jednak, pomimo prawidłowej oceny prawnej ustalonego stanu faktycznego dokonanej przez Prezesa ZUS, zaskarżona decyzja dotknięta jest wadą nieważności, określoną w art. 156 § 1 pkt 2 kpa. Zaskarżona decyzja wydana została na podstawie art. 138 § 1 pkt 1 kpa w wyniku rozpatrzenia wniosku o ponowne rozpoznanie sprawy. W aktach znajdują się dwa wnioski B. J. o ponowne rozpoznanie sprawy datowane 25 września 2003 r. (złożone na karcie 23 i 26). Wniosek pierwszy nie został podpisany przez ww., natomiast wniosek na k. 26 jest niepełny, brak jest bowiem jego drugiej strony, co uniemożliwia stwierdzenie przez Sąd, czy ten egzemplarz wniosku został podpisany przez skarżącą. Zgodnie z art. 63 § 3 kpa podanie wniesione pisemnie albo ustnie do protokołu powinno być podpisane przez wnoszącego, a protokół ponadto przez pracownika, który go sporządził. Gdy podanie wnosi osoba, która nie może lub nie umie złożyć podpisu, podanie lub protokół podpisuje za nią inna osoba przez nią upoważniona, czyniąc o tym wzmiankę obok podpisu. Postępowanie odwoławcze zostaje uruchomione m.in. przez złożenie wniosku o ponowne rozpatrzenie sprawy. Jednak aby czynność ta wywołała skutek prawny, musi spełniać określone wymagania co do treści, formy, terminu i trybu jej dokonania. Jednym z takich wymogów formalnych jest złożenie podpisu pod odwołaniem. Ponieważ w rozpoznawanej sprawie brak jest podpisu B. J. pod wnioskiem o ponowne rozpatrzenie sprawy, zaś drugi egzemplarz wniosku nie jest kompletny (brak w aktach k. 27) na podstawie art. 145 § 1 pkt 2 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. Nr 153, poz. 1270) w zw. z art. 97 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. - Przepisy wprowadzające ustawę – Prawo o ustroju sądów administracyjnych i ustawę – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. Nr 153, poz. 1271), należało orzec jak w sentencji.