II SA 4563/03

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Eugeniusz Wasilewski Sędzia NSA Małgorzata Borowiec Asesor WSA Jacek Fronczyk (spr.) Protokolant Mirosław Gdesz po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 15 czerwca 2004r. spraw ze skarg U. L. i A. L. na decyzję Prezesa Zakładu Ubezpieczeń Społecznych z dnia [...] października 2003r. nr [...] w przedmiocie odmowy przyznania świadczenia w drodze wyjątku oddala skargi. Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych decyzją z dnia [...] sierpnia 2003r. nr [...], po rozpatrzeniu wniosku U.L. z dnia 18 czerwca 2003r., powołując się na art. 83 ustawy z dnia 17 grudnia 1998r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych (Dz. U. Nr 162, poz. 1118 z późn. zm.), odmówił przyznania w drodze wyjątku renty rodzinnej dla jej małoletnich dzieci S. i A.L., po zmarłym w dniu [...] lutego 2003r. ich ojcu R.L. (ur. [...] lipca 1960r.). W uzasadnieniu Prezes ZUS podał, że ubezpieczonym oraz pozostałym po nich członkom rodziny, którzy wskutek szczególnych okoliczności nie spełniają warunków wymaganych w ustawie do uzyskania prawa do emerytury lub renty, nie mogą - ze względu na całkowitą niezdolność do pracy lub wiek - podjąć pracy lub działalności objętej ubezpieczeniem społecznym i nie mają niezbędnych środków utrzymania, może przyznać świadczenie w drodze wyjątku w wysokości nieprzekraczającej odpowiednich świadczeń przewidzianych w ustawie. Dodał, iż renta rodzinna przysługuje w sytuacji, jeżeli osoba, po której renta ma być przyznana posiadała odpowiednio długi w stosunku do wieku łączny okres składkowy i nieskładkowy, a do wymaganego ustawowego okresu ubezpieczenia, od którego zależy prawo do renty, brakuje niewielki okres. W rozpoznawanej sprawie ojciec dzieci na przestrzeni 42 lat życia legitymował się udowodnionym okresem ubezpieczenia wynoszącym łącznie tylko 16 lat, 8 miesięcy i 25 dni. W czasie wykonywania zatrudnienia wystąpiła długotrwała, nieuzasadniona przerwa w okresie od [...] marca 1992r. do [...] kwietnia 1998r.. W sprawie nie dopatrzono się szczególnych okoliczności, uniemożliwiających przyznanie ojcu dzieci renty na warunkach ogólnych. Organ dodał ponadto, że trudne warunki materialne nie stanowią wystarczającego uzasadnienia do przyznania świadczenia w drodze wyjątku. W dniu 1 września 2003r. U. L. złożyła do Prezesa Zakładu Ubezpieczeń Społecznych wniosek o ponowne rozpoznanie sprawy. Podała, że przerwa w zatrudnieniu męża powstała z przyczyn niezależnych od niego, tj. wskutek braku możliwości podjęcia pracy. Wskazała także, że mąż był zarejestrowany i szukał pracy. Podejmował różne prace dorywcze pracując "na czarno", dlatego też teraz nie można udowodnić przepracowanych dodatkowo okresów. We wspólnym gospodarstwie domowym oprócz niej i dwójki małoletnich dzieci, dla których wystąpiła o rentę, pozostają A. i A. L. zarejestrowani w urzędzie pracy jako bezrobotni. Jak podała, tragiczna sytuacja materialna rodziny uzasadnia jej wniosek. Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych decyzją z dnia[...] października 2003r. nr [...], utrzymał w mocy swoje poprzednie rozstrzygnięcie i w uzasadnieniu przytoczył tę samą argumentację. Dodał ponadto, że w czasie przerwy w zatrudnieniu ojciec dzieci był zdolny do pracy, a świadome podejmowanie zatrudnienia bez objęcia z tego tytułu ubezpieczeniem społecznym i nie odprowadzanie składek nie może być oceniane w kategoriach szczególnych okoliczności uzasadniających przyznanie świadczenia w drodze wyjątku. Świadczenie to jest wypłacane z ubezpieczenia społecznego, toteż nie bez znaczenia jest krótki staż ubezpieczeniowy, w ocenie organu, nieadekwatny do wieku zmarłego. Warunki materialne, choć podlegały ocenie, to jednak nie stanowiły wystarczającego uzasadnienia, albowiem świadczenie w drodze wyjątku nie jest świadczeniem socjalnym, przyznawanym według potrzeb, nawet gdy potrzeby te są uzasadnione. W skardze do Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 4 grudnia 2003r. U. L.wniosła o uchylenie powyższej decyzji zarzucając organowi naruszenie art. 83 ustawy o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych. Powołała się na wcześniej wskazane zarzuty zawarte we wniosku o ponowne rozpatrzenie sprawy. Dodała jednocześnie, że mąż aktywnie poszukiwał pracy jednak nie mógł jej otrzymać. Rodzinę utrzymywał wykonując prace dorywcze. Podkreśliła, że niemożność znalezienia pracy jest okolicznością niezależną od obywatela kraju i nie może powodować karania, pozostałych po zmarłym ojcu, dzieci odmawiając im prawa do świadczenia w drodze wyjątku. W konkluzji podała, że przyznanie świadczenia umożliwiłoby rodzinie normalne życie. W odpowiedzi na skargę z dnia 9 stycznia 2004r. Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych wniósł o jej oddalenie wskazując na dotychczasowe ustalenia faktyczne i prawne. Organ podniósł ponadto, że z dniem [...] grudnia 2003r. jedna z córek skarżącej -A. L. stała się pełnoletnia, co, w jego ocenie, wyłączają z kręgu osób mogących ubiegać się o świadczenie wyjątkowe. W wykonaniu zarządzenia Przewodniczącej Wydziału II Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie A. L. została wezwana do udzielenia informacji, czy w związku z osiągnięciem pełnoletności podtrzymuje skargę wniesioną przez matkę. A. L. oświadczyła, że podtrzymuje wniesioną skargę i jednocześnie przedstawiła pełnomocnictwo, mocą którego upoważniła matkę - U. L. do reprezentowania jej w postępowaniu sądowoadministracyjnym w sprawie świadczenia wyjątkowego po zmarłym ojcu. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie zważył, co następuje: Na wstępie wyjaśnić należy, że związku ze zmianą struktury sądownictwa administracyjnego, na podstawie art. 97 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002r. - Przepisy wprowadzające ustawę - Prawo o ustroju sądów administracyjnych i ustawę - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. nr 153, poz. 1271 z późn. zm.), sprawy, w których skargi zostały wniesione do Naczelnego Sądu Administracyjnego przed dniem 01 stycznia 2004r. i postępowanie nie zostało zakończone, podlegają rozpoznaniu przez właściwe wojewódzkie sądy administracyjne na podstawie przepisów ustawy z dnia 30 sierpnia 2002r. - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. nr 153, poz. 1270). Zgodnie z brzmieniem art. 1 § 2 ustawy z dnia 25 lipca 2002r. - Prawo o ustroju sądów administracyjnych (Dz. U. nr 153, poz. 1269), sąd administracyjny sprawuje wymiar sprawiedliwości poprzez kontrolę pod względem zgodności z prawem zaskarżonej decyzji administracyjnej i to w dacie jej wydania. Skargi analizowane w aspekcie legalności decyzji wydanych przez Prezesa Zakładu Ubezpieczeń Społecznych nie są uzasadnione, ponieważ decyzje są zgodne z prawem. Stosownie do treści art. 83 ust. 1 ustawy z dnia 17 grudnia 1998r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych (Dz. U. Nr 162, poz. 1118 z późn. zm.) ubezpieczonym oraz pozostałym po nich członkom rodziny, którzy wskutek szczególnych okoliczności nie spełniają warunków wymaganych w ustawie do uzyskania prawa do emerytury lub renty, nie mogą - ze względu na całkowitą niezdolność do pracy lub wiek -podjąć pracy lub działalności objętej ubezpieczeniem społecznym i nie mają niezbędnych środków utrzymania, Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych może przyznać w drodze wyjątku świadczenie w wysokości nie przekraczającej odpowiednich świadczeń przewidzianych w ustawie. Na tle całej ustawy, określającej zasady nabywania prawa do świadczeń typu ubezpieczeniowego, a więc finansowanych i pozostających w związku z funduszem gromadzonym na ten cel ze składek ubezpieczeniowych przyszłych świadczeniobiorców, jest to regulacja szczególna - pozwalająca na uzyskanie świadczenia odpowiadającego świadczeniu ubezpieczeniowemu przez osoby, które nie spełniają warunków do uzyskania świadczeń w zwykłym trybie. Świadczenia z tego przepisu nie mają charakteru roszczeniowego. Ustawa pozostawia ich przyznanie uznaniu Prezesa ZUS. Przepis ten posługuje się bowiem sformułowaniem "Prezes Zakładu może przyznać..." je w drodze wyjątku, co wskazuje na uznaniowy charakter decyzji podejmowanej w tym trybie. Jednak pozostawienie tego uprawnienia uznaniowej decyzji Prezesa ZUS nie oznacza, że ma on całkowitą swobodę w tym względzie. Z treści tego przepisu wynikają cztery przesłanki warunkujące przyznanie świadczenia w drodze wyjątku, które wyznaczają jednocześnie granice uznania administracyjnego. Po pierwsze, przesłanka bycia ubezpieczonym lub pozostałym po ubezpieczonym członkiem jego rodziny. Po drugie, niespełnianie wymagań dających prawo do emerytury lub renty na zasadach ogólnych musi być spowodowane szczególnymi okolicznościami; po trzecie, ubiegający się o to świadczenie nie może podjąć pracy lub innej działalności zarobkowej objętej ubezpieczeniem społecznym z powodu całkowitej niezdolności do pracy lub wieku; po czwarte, osoba ta nie ma niezbędnych środków utrzymania. Przyznanie przedmiotowego świadczenia ustawa uzależnia od łącznego (kumulatywnego) spełnienia wszystkich czterech wymienionych przesłanek. Brak choćby jednej z nich wyklucza tę możliwość. W rozpoznawanej sprawie nie budzi wątpliwości fakt, że S.L. (ur. [...] stycznia 1998r.) i A.L. (ur. [...] grudnia 1985r.) są pozostałymi po zmarłym R. L. członkami rodziny. Bezspornym również jest to, że nie mają one niezbędnych środków utrzymania, zważywszy na trudną sytuację materialną ich matki, na utrzymaniu której pozostają. Ponadto ze względu na wiek, nie mogą podjąć pracy lub działalności objętej ubezpieczeniem społecznym (w dniu wydania decyzji A. L.była niepełnoletnia). Jednakże poza wymienionymi przesłankami, kolejną obligatoryjną przesłanką przyznania renty w drodze wyjątku jest uznanie, że tylko wskutek szczególnych okoliczności nie zostały spełnione przez ich ojca warunki uzyskania prawa do renty na zasadach ogólnych. Zatem ustalanie prawa do świadczenia w drodze wyjątku nie może odbywać się w zupełnym oderwaniu od przepisów regulujących przyznawanie świadczeń na zasadach ogólnych. Analizując przedmiotową sprawę, Sąd nie stwierdził przekroczenia granic uznania administracyjnego przez organ, który w sposób wnikliwy rozpatrzył sporną kwestię i rozstrzygnięcia w przypadku obu decyzji uzasadnił dostatecznie zindywidualizowanymi przesłankami. Należy bowiem podkreślić, że zmarły R.L. na przestrzeni 42 lat życia udokumentował jedynie 16 lat, 8 miesięcy i 25 dni stażu ubezpieczeniowego, a w ocenianym 10-leciu przed zgonem zamiast wymaganych 5 lat posiadał tylko 2 lata, 10 miesięcy i 8 dni. Jest to zbyt krótki okres, by mógł uzasadniać pozytywne załatwienie wniosku. Zgon nastąpił po upływie 1 roku, 5 miesięcy i 7 dniach od ustania prawa do zasiłku dla bezrobotnych. Ponadto z akt sprawy nie wynika, aby w okresie przerwy w zatrudnieniu, pozostawanie bez pracy nastąpiło z powodu niezawinionych przez niego i niezależnych od jego woli sytuacji. Sytuacji spowodowanych ważnymi względami życiowymi, a tylko takie można uznać za szczególne okoliczności w rozumieniu art. 83 w/w ustawy. Fakt zarejestrowania w urzędzie pracy jako osoba bezrobotna nie odzwierciedla rzeczywistej aktywności zmarłego w poszukiwaniu pracy. Co więcej, zmarły nie został uznany za niezdolnego do pracy, a podejmowanie zatrudnienia "na czarno", bez objęcia dobrowolnym ubezpieczeniem społecznym, w żadnym stopniu nie usprawiedliwia wniosku o przyznanie dzieciom renty w drodze wyjątku. Wykonywanie prac dorywczych nie może być uznane za okoliczność szczególną, mogącą uzasadniać niespełnienie warunków dających zainteresowanym prawo do renty. W okresach wykonywania prac nie jest bowiem odprowadzana składka na ubezpieczenie społeczne, zaś właśnie z funduszy powstałych ze składek wypłacane są później renty i emerytury. Ponadto, wbrew twierdzeniom U. L., powyższe wskazuje, że zmarły ojciec dzieci jednak tę pracę znajdywał. W kontekście niniejszych rozważań podkreślić należy, że przedmiotowe świadczenie nie ma charakteru socjalnego, przyznawanego wyłącznie według potrzeb (np. ze względu na trudną sytuację materialną). Sąd dostrzega trudną sytuację materialną rodziny, jednakże sama tylko trudna sytuacja materialna nie wystarcza do przyznania świadczenia typu ubezpieczeniowego, a więc uzależnionego co do zasady od zaistnienia przesłanek składających się na jego prawną podstawę. Może natomiast uzasadniać ubieganie się o świadczenia z tytułu pomocy społecznej. Z uwagi na powyższe, na podstawie art. 151 ustawy - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi, Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie orzekł, jak w sentencji.