II SA 4896/03

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia NSA (del.) Małgorzata Jaśkowska Sędzia WSA Maria Werpachowska (spraw.) Asesor WSA Andrzej Kołodziej Protokolant Antoni Jasiński po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 27 maja 2004 r. sprawy ze skargi J. M. na postanowienie Prezesa Instytutu Pamięci Narodowej - Komisji Ścigania Zbrodni przeciwko Narodowi Polskiemu z dnia [...] listopada 2003 r. nr [...] w przedmiocie odmowy wydania zaświadczenia o żądanej treści - oddala skargę - II SA 4896/03 U Z A S A D N I E N I E Stan sprawy przedstawiał się następująco: Pan J. M. w dniu 28 lutego 2001 r. złożył w Oddziałowym Biurze Udostępniania i Archiwizacji Dokumentów w L. wniosek o udostępnienie dokumentów na podstawie ustawy z dnia 18 grudnia 1998 r. o Instytucie Pamięci Narodowej - Komisji Ścigania Zbrodni przeciw Narodowi Polskiemu /Dz. U. Nr 155, poz. 1016/ (zwanej dalej ustawą o IPN). Dołączył kopię wniosku o zwolnienie ze służby wojskowej z 18 grudnia 1981 r. szczegółowo umotywowaną krytycznym stosunkiem wnioskodawcy do partii i rządu. Kwerenda archiwalna przeprowadzona w zasobach archiwalnych Instytutu Pamięci Narodowej doprowadziła do odnalezienia dokumentów, które nie pozwoliły na wydanie zaświadczenia, że Pan J. M. jest osobą pokrzywdzoną. Zgodnie z przepisami rozdziału IV ustawy o IPN, dokumenty udostępnia się pokrzywdzonemu w rozumieniu art. 6 czyli osobie, o której organy bezpieczeństwa państwa zbierały informacje na podstawie celowo gromadzonych danych, w tym w sposób tajny i która nie została następnie pracownikiem lub współpracownikiem organów bezpieczeństwa państwa. W dniu [...] lutego 2003 r. Naczelnik Oddziałowego Biura Udostępniania i Archiwizacji Dokumentów w L. wydał zaświadczenie, że wnioskodawca nie jest pokrzywdzonym w rozumieniu art. 6 ustawy o IPN. Pismem z dnia 8 kwietnia 2003 r. Pan J. M. zakwestionował zaświadczenie i poprosił o jego uzasadnienie. Pismo to potraktowano jako wniosek o wydanie zaświadczenia żądanej treści. Naczelnik Oddziałowego Biura Udostępniania i Archiwizacji Dokumentów w L. wydał postanowienie z [...] lipca 2003 r. nr [...] o odmowie wydania zaświadczenia, że wnioskodawca jest osobą pokrzywdzoną w rozumieniu przepisów ustawy o IPN. W uzasadnieniu wskazał, że analiza akt byłego Wojewódzkiego Urzędu Spraw Wewnętrznych w P. sygn. IPN [...] wykazała, że zachodzą przesłanki z art. 6 ust. 3 ustawy o IPN. Pan J. M. we wniosku z dnia 27 lipca 2003 r. zwrócił się o ponowne rozpatrzenie sprawy. Podniósł, że nie przypomina sobie okoliczności, w których dobrowolnie i świadomie został funkcjonariuszem, współpracownikiem lub pracownikiem organów bezpieczeństwa państwa i wniósł o podanie tych okoliczności. Przyznał, że miały miejsce próby werbunku w 1978 r. i w latach 1985 - 1987, ale propozycje te zostały zdecydowanie odrzucone. Przedstawił okoliczności i stosowne dokumenty świadczące o represjach i prześladowaniach, których skutki odczuwa do dnia dzisiejszego. Prezes Instytutu Pamięci Narodowej wydał w dniu [...] listopada 2003 r. postanowienie nr [...] utrzymujące w mocy postanowienie nr [...] Naczelnika Oddziałowego Biura Udostępniania i Archiwizacji Dokumentów w L. z [...] lipca 2003 r. o odmowie wydania zaświadczenia, że wnioskodawca jest osobą pokrzywdzoną w rozumieniu przepisów ustawy o IPN. W uzasadnieniu stwierdził, że ponownie przeanalizowano dokumenty zgromadzone w sprawie. Wynika z nich, że Pan J. M. [...] maja 1987 r. został pozyskany do współpracy z ówczesnymi służbami bezpieczeństwa, a następnie przez te służby był rejestrowany jako współpracownik. Podkreślił, że Instytut Pamięci Narodowej prowadzi postępowanie w trybie przewidzianym przez przepisy dotyczące wydawania zaświadczeń, zatem wyłącznie na podstawie zachowanych i posiadanych dokumentów. Prezes IPN nie dokonuje oceny materiałów, na podstawie których wydaje zaświadczenie, a jedynie poświadcza w nim fakty lub stan prawny z materiałów wynikający - art. 128 kpa. Ponieważ przepis art. 6 ust. 3 ustawy o IPN stanowi wyraźnie, że nie jest pokrzywdzonym ten, kto następnie został funkcjonariuszem, współpracownikiem lub pracownikiem organów bezpieczeństwa państwa, to treść odnalezionych dokumentów, bez względu na istnienie dokumentów świadczących o tym, iż o wnioskodawcy organy bezpieczeństwa państwa zbierały wcześniej informacje, wyłącza możliwość wydania zaświadczenia, że jest pokrzywdzonym w rozumieniu ustawy o IPN. Pan J. M. 23 grudnia 2003 r. (data stempla poczty) złożył do Naczelnego Sądu Administracyjnego skargę na postanowienie Prezesa Instytutu Pamięci Narodowej z dnia [...] listopada. Podniósł, że na prośbę o podanie dowodów na jego dobrowolną współpracę z organami bezpieczeństwa państwa, otrzymał od Prezesa IPN odpowiedź, że dowody te uzyska po uprzednim złożeniu oświadczenia o pracy lub współpracy z tymi organami. Uważa, że procedury stosowane w IPN prowadzą do dalszego poniżania i pomawiania ludzi, którzy zostali skrzywdzeni przez PRL i nie służą one pokrzywdzonym, zaś stosowany uproszczony charakter postępowania w sprawach wydawania zaświadczeń nie jest właściwy i sprowadza się do tego, że dla Prezesa IPN rozstrzygające są dokumenty organów bezpieczeństwa państwa przy równoczesnym braku możliwości dokonania oceny dokumentów przedstawionych przez stronę, a potwierdzających prześladowania. Wniósł o wnikliwe zbadanie sprawy i przedstawił osiem załączników, które uprzednio przekazał Prezesowi IPN. W odpowiedzi na skargę Prezes IPN wniósł ojej oddalenie, podtrzymując przedstawioną argumentację. Dodatkowo wyjaśnił, że dokumenty załączone przez wnioskodawcę świadczące o tym, że był on represjonowany za krytyczny stosunek wobec ówczesnego reżimu politycznego, nie mogą przesądzać o treści zaświadczenia i postanowień w przedmiocie bycia pokrzywdzonym. Wynika to z brzmienia art. 6 ust. 3 ustawy o IPN oraz specyfiki postępowania określonego przepisami art. 217 - 219 kpa, które nakazują prowadzić to postępowanie w oparciu o dokumenty posiadane przez organ. Powołał się na orzeczenie Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 21 stycznia 1997 r. (SA/Ł 3105/95, OSP z 1998 r. z. 6, poz. 106). Z treści jego wynika, że określenie danych znajdujących się w posiadaniu organu użyte w art. 218 § 1 kpa, nie może być rozumiane dowolnie i rozszerzająco przez obejmowanie nim także danych dostarczonych właściwemu organowi przez osobę ubiegającą się o zaświadczenie w celu potwierdzenia faktów z tych danych wynikających. Wojewódzki Sąd Administracyjny zważył co następuje: Na wstępie należy wyjaśnić, że zgodnie z art. 97 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Przepisy wprowadzające ustawę Prawo o ustroju sądów administracyjnych i ustawę Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi /Dz. U. Nr 153, poz. 1271 i Nr 240, poz. 2052/ sprawy, w których skargi zostały wniesione przed dniem 1 stycznia 2004 r. i postępowanie nie zostało zakończone, podlegają rozpoznaniu przez właściwe wojewódzkie sądy administracyjne na podstawie ustawy Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi. Stąd właściwym do rozpoznania niniejszej sprawy jest Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie, bowiem na obszarze tego sądu znajduje się siedziba Prezesa Instytutu Pamięci Narodowej - Komisji Ścigania Zbrodni przeciwko Narodowi Polskiemu - art. 13 § 2 ustawy Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi. Sądy administracyjne sprawują wymiar sprawiedliwości przez kontrolę administracji publicznej, przy czym kontrola ta sprawowana jest pod względem zgodności z prawem - art. 1 § i § 2 ustawy z dnia 25 lipca 2002 r. Prawo o ustroju sądów administracyjnych /Dz. U. Nr 153, poz. 1269/. Oznacza to, że jeżeli zaskarżona decyzja prawa nie narusza, sąd obowiązany jest skargę oddalić. Zważyć należy, że ustawa o Instytucie Pamięci Narodowej przewiduje w art. 1, iż reguluje kwestie ewidencjonowania, gromadzenia, udostępniania, zarządzania i korzystania z dokumentów w niej oznaczonych. Udostępnianie zaś dokumentów przez Instytut Pamięci Narodowej odbywa się wyłącznie na podstawie rozdziału IV ustawy. Może ono nastąpić na rzecz pokrzywdzonego (art. 30), funkcjonariusza i pracownika organów bezpieczeństwa państwa /po złożeniu stosownego zaświadczenia o fakcie służby, pracy lub współpracy/ (art. 35), upoważnionych funkcjonariuszy i żołnierzy służb specjalnych (art. 38) oraz dla celów naukowych i publicystycznych, czy innych określonych w art. 36 ustawy. Oznacza to, że udostępnianie dokumentów znajdujących się w zbiorach Instytutu może nastąpić tylko na rzecz osób spełniających powyższe warunki. Postępowanie to toczy się według przepisów Kodeksu postępowania administracyjnego - art. 43 ustawy. Uznanie statusu pokrzywdzonego nie jest bowiem niczym innym jak potwierdzeniem pewnego stanu faktycznego i prawnego na podstawie posiadanych zasobów archiwalnych. Przepisy ustawy o IPN nie przewidują przy tym wydania decyzji w przedmiocie statusu pokrzywdzonego. Stąd można przyjąć, że Prezes Instytutu na podstawie posiadanych materiałów, zgodnie z art. 217 kpa wydaje zaświadczenie na żądanie osoby ubiegającej się o nie. Postępowanie w sprawie wydania zaświadczeń ma charakter uproszczony i odbywa się zgodnie z art. 217 - 220 kpa. W sytuacji, gdy strona występuje o wydanie takiego dokumentu z uwagi na swój interes prawny, organ zobowiązany jest wydać go, jeżeli chodzi o potwierdzenie faktów lub stanu prawnego, wynikających z prowadzonych przez ten organ ewidencji, rejestrów bądź innych danych znajdujących się w jego posiadaniu. Na podstawie art. 219 kpa organ, gdy odmawia wydania zaświadczenia lub zaświadczenia o treści żądanej przez osobę ubiegającą się o nie, czyni to w formie postanowienia, na które służy zażalenie, a następnie skarga do sądu administracyjnego. W przedmiotowej sprawie organ uznał słusznie, że treść pisma skarżącego z dnia 8 kwietnia 2003 r., wniesionego po odmowie dostępu do akt sprawy, stanowiła wniosek o wydanie zaświadczenia określonej treści wskazującej, że wnioskodawca jest osobą pokrzywdzoną. Istota sprawy sprowadzała się zatem do ustalenia, czy odmowa wydania zaświadczenia o treści żądanej przez wnioskodawcę była zgodna z przepisami ustawy o IPN oraz przepisami kpa odnoszącymi się do zaświadczeń. Podstawę materialnoprawną zaskarżonego postanowienia stanowił art. 6 ustawy o IPN. Zgodnie z jego ustępem 1, pokrzywdzonym w rozumieniu ustawy jest osoba, o której organy bezpieczeństwa państwa zbierały informacje na podstawie celowo gromadzonych danych, w tym w sposób tajny. W sprawie nie budziło wątpliwości, że materiały takie były zbierane i znajdowały się w dyspozycji Instytutu. Organ powołał się jednakże na fakt, że zgodnie z art. 6 ust. 3 ustawy o IPN pokrzywdzonym nie jest osoba, która została następnie funkcjonariuszem, pracownikiem lub współpracownikiem organów bezpieczeństwa. Zdaniem organu, fakt znajdujący potwierdzenie w aktach sprawy, że wnioskodawca został pozyskany do współpracy z ówczesnymi służbami bezpieczeństwa w dniu [...] maja 1987 r., a następnie przez te służby był rejestrowany jako współpracownik oznacza, iż nie mógł on w świetle ustawy być uznany za pokrzywdzonego. Skarżący kwestionował to stanowisko i podniósł, że stosowany uproszczony charakter postępowania w sprawach wydawania zaświadczeń nie jest właściwy i sprowadza się do tego, że dla Prezesa IPN rozstrzygające są dokumenty organów bezpieczeństwa państwa, przy równoczesnym braku możliwości dokonania oceny dokumentów przedstawionych przez stronę, a potwierdzających prześladowania. Rozpoznając sprawę Sąd wnikliwie rozważał wszystkie argumenty i stwierdził, że dokonane przez organ ustalenia nie naruszają art. 6 ust. 1 ustawy o I PN. Przepis ten stanowi regułę uznawania określonych osób za pokrzywdzone. Regułę tę wyłącza dopiero art. 6 ust. 3 wprowadzający wyjątek, że nie odnosi się to do osób, które następnie zostały funkcjonariuszami, pracownikami lub współpracownikami organów bezpieczeństwa państwa. Użyte zaś w art. 6 ust. 3 słowo "następnie" wskazuje konsekwencję czasową, która oznacza, że ustawodawca pozbawia uprzywilejowanego statusu osoby, które swoim działaniem przekreśliły dotychczasowe zasługi. Podkreślić należy, że prowadzone przez organ postępowanie nie naruszało zasad Kodeksu postępowania administracyjnego, odnoszących się do postępowania wyjaśniającego, w tym art. 77 § 1 kpa. Zgodnie z art. 218 kpa organ w danej sprawie obowiązany jest wydać zaświadczenie na podstawie prowadzonych przez ten organ ewidencji, rejestrów bądź innych danych znajdujących się w jego posiadaniu. Powołane przez organ fakty znajdują potwierdzenie w aktach sprawy IPN [...] oraz wypisach z dziennika rejestracyjnego i archiwalnego teczek personalnych. Prezes Instytutu słusznie wskazał, że w przypadku posiadania dokumentów potwierdzających fakt współpracy z organami bezpieczeństwa państwa, nie jest zobowiązany przeprowadzać postępowania wyjaśniającego, zaś dowody załączone przez wnioskodawcę świadczące o tym, że był on represjonowany za krytyczny stosunek wobec ówczesnego reżimu politycznego, nie mogą przesądzać o treści zaświadczenia i postanowień w przedmiocie bycia pokrzywdzonym, po ujawnieniu późniejszej współpracy skarżącego z tymi organami. Stąd Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie, na podstawie art. 151 i art. 132 ustawy Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi w związku z art. 6 ust. 3 ustawy o IPN i art. 217 i 218 kpa, orzekł jak w sentencji wyroku.