II SA/Wa 1006/18

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Łukasz Krzycki, Sędziowie WSA Ewa Kwiecińska, Iwona Maciejuk (spr.), Protokolant sekretarz sądowy Marcin Borkowski, po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 22 marca 2019 r. sprawy ze skargi S. K. i małoletniej P. K. - reprezentowanej przez przedstawiciela ustawowego K. K. na decyzję Prezesa Zakładu Ubezpieczeń Społecznych z dnia [...] kwietnia 2018 r. nr [...] w przedmiocie odmowy przyznania świadczenia w drodze wyjątku uchyla zaskarżoną decyzję oraz poprzedzającą ją decyzję z dnia [...] lutego 2018 r. Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych decyzją z dnia [...] kwietnia 2018 r. nr [...], na podstawie art. 138 § 1 pkt 1 ustawy z dnia 14 czerwca 1960 r. Kodeks postępowania administracyjnego (Dz. U. z 2017 r. poz. 1257, z późn. zm.), zwanej dalej k.p.a., utrzymał w mocy własną decyzję z dnia [...] lutego 2018 r. nr [...] o odmowie przyznania S. K. i P. K. po ojcu J. K. renty rodzinnej w drodze wyjątku. W uzasadnieniu Prezes ZUS wskazał, że wszystkie przesłanki, o których mowa w art. 83 ust. 1 ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych (Dz. U. z 2017 r. poz. 1383 ze zm.), powinny być spełnione łącznie, a brak choćby jednej z nich wyklucza możliwość przyznania świadczenia. Organ wyjaśnił, że renta rodzinna jest pochodną świadczenia osoby zmarłej. W związku z tym, w pierwszej kolejności rozpatrzeniu podlega spełnienie powyższych przesłanek przez osobę zmarłą, a następnie przez wnioskodawcę. Organ ustalił, że nie stwierdzono istnienia przesłanki szczególnych okoliczności, na skutek których ojciec dzieci nie nabył uprawnień do świadczenia w trybie zwykłym. Stwierdził, że wnioskodawczyni (przedstawiciel ustawowy) nie wykazała, aby niespełnienie warunków do świadczenia w trybie zwykłym spowodowały okoliczności, na które ojciec dzieci nie miał wpływu. Organ wskazał, że wnioskodawczyni udowodniła 10 lat, 8 miesięcy, 13 dni okresów składkowych i nieskładkowych ojca dzieci, który zmarł w wieku 44 lat. W 10-leciu przed dniem śmierci ojca dzieci - zamiast wymaganych 5 lat okresów składkowych i nieskładkowych - udokumentowano 3 lata, 1 miesiąc, 13 dni tych okresów. Prezes ZUS podał, że pierwsze objęcie ubezpieczeniami emerytalnym i rentowymi ojca dzieci nastąpiło [...].12.1996 r. Ponadto od [...].08.2003 r. do [...].07.2006 r., od [...].01.2010 r. do [...].05.2013 r., od [...].07.2013 r. do [...].08.2014 r., od [...].03.2015 do [...].07.2017 r., tj. do dnia śmierci ojciec dzieci nie podejmował zatrudnienia ani innej działalności objętej ubezpieczeniami emerytalnym i rentowymi. Zdaniem organu, z przeprowadzonej analizy akt sprawy nie wynika, aby w wykazanych okresach ojciec dzieci nie mógł kontynuować zatrudnienia na skutek szczególnych okoliczności spowodowanych stanem zdrowia. Stwierdził, że we wskazanych okresach nie była wobec ojca dzieci orzeczona całkowita niezdolność do pracy, zatem przyczyną braku uprawnień do renty w trybie zwykłym nie był stan zdrowia lub inne zdarzenie zewnętrzne, niezależne od woli ojca dzieci, którego nie można było przewidzieć i któremu nie można było zapobiec. Organ wskazał jednocześnie, że alkoholizm osoby ubezpieczonej nie jest szczególną okolicznością, uniemożliwiającą wypracowanie odpowiedniego okresu ubezpieczenia. Podał, że przy rozpatrywaniu uprawnień do renty rodzinnej w drodze wyjątku ocenie podlegała również sytuacja materialna w jakiej znajdują się dzieci, z tym że nie stanowi ona jedynego kryterium przesądzającego o przyznaniu świadczenia w drodze wyjątku. Trudne warunki materialne nie stanowią wystarczającego uzasadnienia do przyznania prawa do świadczenia w drodze wyjątku. Decyzja Prezesa Zakładu Ubezpieczeń Społecznych z dnia [...] kwietnia 2018 r. nr [...] stała się przedmiotem skargi S. K. i P. K. Reprezentująca dzieci przedstawiciel ustawowy K. K. wniosła o uwzględnienie skargi. Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych w odpowiedzi na skargę wniósł o jej oddalenie. Podał, że sama trudna sytuacja materialna, choć była brana pod uwagę przy podejmowaniu decyzji, nie stanowi wystarczającej przesłanki do przyznania świadczenia, nie jest to bowiem świadczenie socjalne, przyznawane tylko stosownie do potrzeb wnioskodawcy, nie jest też odszkodowaniem za sam w sobie zgon rodzica. Z akt sprawy ani z wyjaśnień skarżącej nie wynikają żadne usprawiedliwione przyczyny, dla jakich ojciec dzieci nie pracował, przeciwnie zaś, z wyjaśnień skarżącej wnioskować można, że takich okoliczności nie było, ponieważ nieleczony alkoholizm (nie skutkujący niezdolnością do pracy) i aspołeczna postawa takimi okolicznościami nie są. S. K. w piśmie procesowym z dnia 30 listopada 2018 r. wniosła o uchylenie zaskarżonej i poprzedzającej ją decyzji. Podniosła m.in., że jej ojciec pracował z przerwami spowodowanymi stanem zdrowia, w tym m.in. chorobą alkoholową. Wskazała jednocześnie, że jej ojciec J. K. w 2015 r. uległ wypadkowi i amputowano mu nogę. Wcześniej, w czasie pracy także uległ wypadkowi. Podała, że jej ojciec pracował głównie sezonowo na różnych budowach. Próbował leczyć się, lecz bezskutecznie. Skarżąca wskazała na trudną sytuację materialną swoją i siostry. Podniosła, że organ zbyt swobodnie ocenił dowody zgromadzone w sprawie naruszając zasadę uwzględniania słusznego interesu obywateli. Ustanowiony z urzędu pełnomocnik skarżących – radca prawny w piśmie procesowym z dnia 11 lutego 2019 r. wniósł o uchylenie zaskarżonej i poprzedzającej ją decyzji oraz zasądzenie od Skarbu Państwa na jego rzecz kosztów pomocy prawnej udzielonej skarżącym z urzędu, które nie zostały opłacone w całości lub w części, według norm przepisanych. Pełnomocnik zarzucił naruszenie art. 6, 7, 8, 9, 77 § 1 i art. 80 k.p.a. w zw. z art. 83 ust. 1 ustawy o emeryturach i rentach z FUS, poprzez błędne przyjęcie, że w sprawie nie wystąpiły szczególne okoliczności po stronie ubezpieczonego J. K. uprawniające do uzyskania renty rodzinnej w drodze wyjątku. Pełnomocnik wskazał m.in. na istnienie bardzo poważnych problemów zdrowotnych ubezpieczonego natury psychicznej w postaci nieleczonej depresji, która następnie przyczyniła się do wywołania alkoholizmu, a także na wypadek ubezpieczonego, skutkujący amputacją nogi w 2015 r. i całkowitą utratą możliwości oraz chęci do pracy. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie zważył, co następuje. Skarga podlegała uwzględnieniu. W ocenie Sądu, w sprawie niniejszej naruszone zostały przepisy prawa administracyjnego procesowego w stopniu, który mógł mieć istotny wpływ na wynik sprawy. Zgodnie z art. 83 ust. 1 ustawy o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych, ubezpieczonym i pozostałym po nich członkom rodziny, którzy wskutek szczególnych okoliczności nie spełniają warunków przewidzianych w ustawie do uzyskania prawa do emerytury lub renty, nie mogą ze względu na całkowitą niezdolność do pracy lub wiek podjąć pracy lub działalności objętej ubezpieczeniem społecznym i nie mają niezbędnych środków utrzymania, Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych może przyznać w drodze wyjątku świadczenie w wysokości nieprzekraczającej odpowiednich świadczeń przewidzianych w ustawie. W świetle powołanego przepisu, przyznanie świadczenia pozostawiono uznaniowej decyzji Prezesa ZUS. Powyższe nie oznacza jednak, że organ zwolniony jest ze stosowania zasad ogólnych ustawy z dnia 14 czerwca 1960 r. Kodeks postępowania administracyjnego (t.j. Dz. U. z 2016 r., poz. 23 ze zm.), zwanej dalej k.p.a. W postępowaniu w sprawach o świadczenia w drodze wyjątku stosuje się bowiem przepisy ustawy Kodeks postępowania administracyjnego. Prezes ZUS podejmujący decyzje administracyjne w tego rodzaju sprawach jest związany zatem rygorami procedury administracyjnej określającej obowiązki w zakresie prowadzenia postępowania administracyjnego i orzekania. Obowiązany jest przestrzegać zasady dochodzenia do prawdy obiektywnej (art. 7 k.p.a.), wyczerpującego zebrania i rozpatrzenia całego materiału dowodowego (art. 77 § 1 k.p.a. i art. 80 k.p.a.) oraz uzasadnienia rozstrzygnięcia zgodnie z wymaganiami art. 107 § 3 k.p.a. W ocenie Sądu, w sprawie niniejszej doszło do naruszenia art. 7 i art. 9 k.p.a., które to uchybienie mogło mieć istotny wpływ na wynik sprawy. Zgodnie z pierwszym z powołanych przepisów, w toku postępowania organy administracji publicznej stoją na straży praworządności, z urzędu lub na wniosek stron podejmują wszelkie czynności niezbędne do dokładnego wyjaśnienia stanu faktycznego oraz do załatwienia sprawy, mając na względzie interes społeczny i słuszny interes obywateli. Stosownie zaś do art. 9 k.p.a., organy administracji publicznej są obowiązane do należytego i wyczerpującego informowania stron o okolicznościach faktycznych i prawnych, które mogą mieć wpływ na ustalenie ich praw i obowiązków będących przedmiotem postępowania administracyjnego. Organy czuwają nad tym, aby strony i inne osoby uczestniczące w postępowaniu nie poniosły szkody z powodu nieznajomości prawa, w tym celu udzielają im niezbędnych wyjaśnień i wskazówek. W piśmie procesowym S. K., jak również w piśmie procesowym pełnomocnika skarżących podniesione zostało, że J. K. w 2015 r. uległ wypadkowi i amputowano mu nogę. Okoliczności te są istotne z punktu widzenia oceny zaistnienia szczególnie uzasadnionego przypadku, który uniemożliwił nabycie świadczenia w trybie zwykłym. Organ w zaskarżonej decyzji wskazał, że ojciec dzieci nie podejmował zatrudnienia ani innej działalności objętej ubezpieczeniami emerytalnym i rentowym m.in. od [...] marca 2015 r. do [...] lipca 2017 r., tj. do dnia śmierci. Biorąc pod uwagę, że J. K. pozostawał w zatrudnieniu jeszcze w dniu [...] marca 2015 r. (karta przebiegu zatrudnienia), za istotne uznać należy ustalenie, kiedy J. K. uległ wypadkowi i czy był to wypadek w czasie pozostawania w ubezpieczeniu. Zbadania wymaga też podniesiona przez skarżącą okoliczność, że po tym wypadku w 2015 r. J. K. amputowano nogę, która to okoliczność może stanowić trwały stan o charakterze obiektywnym uniemożliwiający kontynuowanie zatrudnienia przy pracach budowlanych. Organ odmawiając przyznania świadczenia w drodze wyjątku wskazał, że brak jest orzeczenia o niezdolności do pracy, czy jakichkolwiek dokumentów wskazujących na pogarszający się stan zdrowia. Pamiętać należy jednak, że nie zawsze jedynie stwierdzona całkowita niezdolność do pracy stanowi usprawiedliwioną przyczynę uniemożliwiającą kontynuowanie zatrudnienia. Jeśli zważy się, że J. K. pracował głównie na budowach – co podniosła S. K. – to wskazana przez nią okoliczność amputowania nogi J. K. w 2015 r. winna być (po dokonaniu przez organ ustaleń w tym zakresie) rozważona jako okoliczność szczególna, która uniemożliwiła wypracowanie świadczenia w trybie zwykłym. Okoliczności te nie były wprawdzie podniesione w postępowaniu administracyjnym, jednakże akta postępowania administracyjnego zawierają m.in. decyzję ZUS Oddział w [...] z dnia [...] maja 2015 r. o odmowie przyznania J. K. prawa do świadczenia rehabilitacyjnego. Powyższe nakazywało dokonanie przez organ pełnych ustaleń faktycznych dotyczących stanu zdrowia J. K. Organ ustaleń tych nie dokonał, nie wskazał też wnioskodawczyni, że okoliczności dotyczące stanu zdrowia J. K. (w tym stanu zdrowia związanego m.in. z wnioskiem o świadczenie rehabilitacyjne) mogą mieć znaczenie dla rozstrzygnięcia sprawy. Ponownie rozpatrując sprawę Prezes ZUS dokona pełnych ustaleń stanu faktycznego, w tym dotyczących stanu zdrowia ojca dzieci, zwłaszcza w kontekście informacji o wypadku, któremu J. K. – według pisma procesowego S. K. z dnia 30 listopada 2018 r. – uległ w 2015 r. i informacji o amputowaniu nogi. Po dokonaniu ustaleń w tym zakresie organ ponownie rozpozna sprawę, wszechstronnie rozważając wszystkie ustalone, istotne jej okoliczności. Uzasadnienie decyzji powinno odpowiadać wymogom art. 107 § 3 k.p.a. Mając powyższe na uwadze Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie, na podstawie art. 145 § 1 pkt 1 lit. c ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (t.j. Dz. U. z 2018 r., poz. 1302 ze zm.), orzekł jak w wyroku.