II SA/Wa 1027/04

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia NSA Małgorzata Pocztarek, Sędzia WSA Anna Mierzejewska, Asesor WSA, Andrzej Kołodziej (spr.), Protokolant Paweł Groński, po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 27 stycznia 2005 r. sprawy ze skargi T.B. na decyzję Prezesa Zakładu Ubezpieczeń Społecznych z dnia [...] maja 2004 r. nr [...] w przedmiocie odmowy przyznania świadczenia w drodze wyjątku 1) uchyla zaskarżoną decyzję i poprzedzającą ją decyzję z dnia [...] lutego 2004 r. nr [...] 2) stwierdza, że zaskarżona decyzja nie podlega wykonaniu w całości. Decyzją z dnia [...] maja 2004 r. nr [...] Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych, po rozpoznaniu wniosku o ponowne rozpatrzenie sprawy, na podstawie art. 138 § 1 pkt 1 ustawy z dnia 14 czerwca 1960 r. Kodeks postępowania administracyjnego (t.j. Dz. U. z 2000 r., Nr 98, poz. 1071 ze zm.), utrzymał w mocy decyzję z dnia [...] lutego 2004 r. odmawiającą T.B. przyznania renty z tytułu niezdolności do pracy w drodze wyjątku. W uzasadnieniu podniósł, że przyznanie świadczenia na podstawie art. 83 ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych (Dz. U. Nr 162, poz. 1118 ze zm.) jest możliwe, jeżeli wnioskodawca spełnił następujące warunki: jest lub był osobą ubezpieczoną lub członkiem rodziny pozostałym po ubezpieczonym, nie spełnia warunków ustawowych do uzyskania świadczeń wskutek szczególnych okoliczności, nie może podjąć pracy ze względu na całkowitą niezdolność do pracy lub wiek i nie ma niezbędnych środków utrzymania. Organ wskazał, iż z akt sprawy nie wynikają szczególne okoliczności, na skutek których wnioskodawca nie nabył uprawnień do świadczenia ustawowego, bowiem w okresie od [...] sierpnia 1961 r. do [...] kwietnia 2001 r., tj. na przestrzeni 39 lat udokumentował okres zatrudnienia poparty opłacaniem składek na ubezpieczenie społeczne w ilości 16 lat i 23 dni oraz okres 10 lat, 3 miesięcy i 27 dni pracy w gospodarstwie rolnym połączony z opłacaniem składek na ubezpieczenie społeczne rolników. Jednakże ze względu na fakt, że opłacanie składek na ubezpieczenie społeczne rolników wykracza poza dziesięciolecie przypadające przed powstaniem całkowitej niezdolności do pracy, brak jest podstaw do uwzględnienia tego okresu przy ustalaniu prawa do renty z tytułu całkowitej niezdolności do pracy. Prezes ZUS stwierdził ponadto, że T.B. w okresie od [...] kwietnia 2001 r. do orzeczenia wobec niego całkowitej niezdolności do pracy w październiku 2003 r., czyli przez 2 lata i 6 miesięcy, nie podjął pracy lub innej działalności objętej ubezpieczeniem społecznym, mimo, iż był zdolny do pracy i między innymi ten fakt spowodował nienabycie uprawnień do renty ustawowej. Organ wskazał również, że udokumentowany okres składkowy i nieskładkowy jest nieadekwatny do wieku wnioskodawcy wynoszącego 58 lat, zaś same trudne warunki materialne i brak środków utrzymania nie stanowią wystarczającego uzasadnienia do przyznania świadczenia. W skardze na powyższą decyzję do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie T.B. podniósł, że składki na ubezpieczenie opłacał przez 26 lat 4 miesiące i 10 dni, natomiast składki na ubezpieczenie społeczne rolników do 1988 r. Podał również, że jest chory i niezdolny do pracy, co jest udokumentowane w aktach, które wysłał do ZUS w Warszawie. W odpowiedzi na skargę Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych wniósł o jej oddalenie podtrzymując w całości swoje stanowisko faktyczne i prawne zawarte w zaskarżonej decyzji. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie zważył, co następuje: Skarga zasługuje na uwzględnienie. W ustawie z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych (Dz. U. Nr 162, poz. 1118 ze zm.), określającej zasady nabywania prawa do świadczeń typu ubezpieczeniowego, a więc finansowanych z funduszu gromadzonego na ten cel ze składek ubezpieczonych - przyszłych świadczeniobiorców przewidziano w art. 83 ust. 1 regulację szczególną. Pozwala ona na uzyskanie w drodze wyjątku świadczenia odpowiadającego świadczeniu ubezpieczeniowemu przez osoby, które nie spełniają wymogów do uzyskania świadczeń w trybie zwykłym. Świadczenia określone w ww. art. 83 ust. 1 ustawy są świadczeniami wyjątkowymi, także z tego względu, że są finansowane z budżetu państwa, a nie z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych, a nadto nie mają charakteru roszczeniowego. Ustawa nie gwarantuje bowiem ich wypłaty pozostawiając rozstrzygnięcie w tym zakresie uznaniowej decyzji Prezesa Zakładu Ubezpieczeń Społecznych. Uznaniowość nie oznacza jednak zupełnej dowolności organu przy przyznawaniu świadczeń tego rodzaju. Z przepisu art. 83 ust. 1 ustawy o emeryturach i rentach z FUS wynikają trzy przesłanki warunkujące przyznanie świadczenia, wyznaczające jednocześnie granice uznania administracyjnego: 1) niespełnienie wymagań dających prawo do emerytury lub renty musi być spowodowane szczególnymi okolicznościami, 2) ubiegający się o świadczenie nie może podjąć pracy lub innej działalności objętej ubezpieczeniem społecznym ze względu na całkowitą niezdolność do pracy lub wiek, 3) osoba ta nie ma niezbędnych środków utrzymania. Stosownie do przepisu art. 124 ustawy o emeryturach i rentach z FUS w postępowaniu w sprawach o świadczenie w niej określone stosuje się przepisy Kodeksu postępowania administracyjnego, chyba że ustawa stanowi inaczej. Tak więc Prezes ZUS podejmujący decyzję administracyjną w sprawie świadczenia w drodze wyjątku związany jest regułami postępowania administracyjnego, określającymi jego obowiązki w zakresie prowadzenia postępowania i orzekania. W szczególności winien przestrzegać zasady dochodzenia do prawdy materialnej (art. 7 kpa), a więc podejmować wszelkie niezbędne kroki zmierzające do dokładnego wyjaśnienia stanu faktycznego i załatwienia sprawy. Jest zobowiązany też do należytego i wyczerpującego informowania stron o okolicznościach faktycznych i prawnych, które mogą mieć wpływ na ustalenie ich praw i obowiązków będących przedmiotem postępowania administracyjnego (art. 9 kpa). Musi wreszcie w sposób wyczerpujący zebrać, rozpatrzyć i ocenić cały materiał dowodowy (art. 77 § 1 i art. 80 kpa) oraz uzasadnić swoje rozstrzygnięcie zgodnie z wymogami określonymi w art. 107 § 3 kpa. W rozpatrywanej sprawie Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych dopuścił się naruszenia powyższych reguł procesowych i to w stopniu mającym istotny wpływ na wynik sprawy. W szczególności organ w uzasadnieniach obydwu decyzji przytoczył okoliczności faktyczne, które nie mają bezpośredniego związku z przesłankami orzekania w przedmiocie przyznania świadczenia w drodze wyjątku, określonymi art. 83 ust. 1 ustawy o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych. Stwierdził, że skarżący udokumentował okres składkowy i nieskładkowy wynoszący 16 lat i 23 dni, który jest nieadekwatny do jego wieku wynoszącego 58 lat, zaś w okresie od [...] kwietnia 2001 r. do czasu orzeczenia całkowitej niezdolności do pracy w październiku 2003 r. nie wykonywał zatrudnienia lub innej działalności objętej ubezpieczeniem społecznym. Należy zauważyć, że przepis art. 83 ust. 1 nie uzależnia przyznania prawa do świadczenia w drodze wyjątku od stażu ubezpieczonego, wobec czego okoliczność ta nie ma w sprawie większego znaczenia. Kwestią zasadniczą są powody niespełnienia przez skarżącego wymagań potrzebnych do uzyskania emerytury lub renty w zwykłym trybie. Istotne było zatem ustalenie przyczyn przerwania przez T.B. pracy zawodowej w 2001 r. Ze znajdującego się w aktach sprawy orzeczenia lekarza orzecznika ZUS z dnia [...] stycznia 2004 r. wynika, że wobec skarżącego orzeczono całkowitą niezdolność do pracy okresowo do grudnia 2005 r., a datą powstania niezdolności jest data złożenia wniosku. Z akt sprawy nie wynika jednoznacznie, o jaki wniosek chodzi, sam organ również tego nie sprecyzował. W uzasadnieniu decyzji pierwszoinstancyjnej organ jako datę powstania całkowitej niezdolności do pracy podał [...] marca 2003 r., natomiast w decyzji drugoinstancyjnej październik 2003 r. Prezes ZUS nie odniósł się w ogóle do twierdzenia skarżącego, że choruje od [...] kwietnia 2001 r., zawartego w oświadczeniu o stanie rodzinnym, majątkowym i sytuacji rodzinnej oraz faktu przebywania przez niego na zwolnieniach lekarskich w 1999 r. i 2000 r. przez okres 8 miesięcy. Nie podjął się oceny, czy stwierdzone w orzeczeniu lekarza orzecznika ZUS schorzenia nie stanowiły szczególnej okoliczności uniemożliwiającej skarżącemu kontynuowanie zatrudnienia i uzyskanie prawa do renty na zasadach ogólnych. Przy ponownym badaniu sprawy organ winien w sposób wyczerpujący i wnikliwy odnieść się do stwierdzonych uchybień, a w szczególności ustalić datę powstania całkowitej niezdolności do pracy oraz związek długotrwałych zwolnień lekarskich w 1999 i 2000 r. ze schorzeniami stwierdzonymi w orzeczeniu lekarza orzecznika ZUS. Mając powyższe na względzie, Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie, na podstawie art. 145 § 1 pkt 1 lit.c i art. 152 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. Nr 153, poz. 1270 ze zm.), orzekł jak w sentencji wyroku.