II SA/Wa 1072/19

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Iwona Maciejuk, Sędzia WSA Piotr Borowiecki, Asesor WSA Joanna Kruszewska-Grońska (spr.), po rozpoznaniu w trybie uproszczonym w dniu 10 października 2019 r. sprawy ze skargi Gminy [...] na postanowienie Prezesa Instytutu Pamięci Narodowej – Komisji Ścigania Zbrodni przeciwko Narodowi Polskiemu z dnia [...] marca 2019 r. nr [...] w przedmiocie wyrażenia opinii o niespełnianiu przez pomnik warunków ustawy oddala skargę. Zaskarżonym w niniejszej sprawie postanowieniem z [...] marca 2019 r. nr [...] Prezes Instytutu Pamięci Narodowej - Komisji Ścigania Zbrodni przeciwko Narodowi Polskiemu (dalej: "Prezes IPN", "organ"), mając za podstawę art. 5b ust. 2 ustawy z dnia 1 kwietnia 2016 r. o zakazie propagowania komunizmu lub innego ustroju totalitarnego przez nazwy jednostek organizacyjnych, jednostek pomocniczych gminy, budowli, obiektów i urządzeń użyteczności publicznej oraz pomniki (Dz. U. z 2018 r., poz. 1103; dalej: "z.p.k.") w związku z art. 138 § 1 pkt 1, art. 106 § 5, art. 124 § 1 i 2, art. 127 § 3 oraz art. 144 ustawy z dnia 14 czerwca 1960 r. - Kodeks postępowania administracyjnego (Dz. U. z 2018 r., poz. 2096 ze zm.; dalej: "k.p.a."), po rozpatrzeniu wniosku [...] (dalej: "skarżąca") o ponowne rozpatrzenie sprawy, utrzymał w mocy własne postanowienie z [...] lutego 2019 r. nr [...] w przedmiocie zaopiniowania, że pomnik tzw. [...] , posadowiony w [...] przy ul. [...] , nie spełnia warunków, o których mowa w art. 5a ust. 1 z.p.k. Do wydania zaskarżonego postanowienia doszło w następujących okolicznościach sprawy: Wnioskiem z [...] listopada 2018 r. nr [...] [...] wystąpił do Prezesa IPN o wydanie opinii, czy pomnik tzw. [...] , posadowiony w [...] przy ul. [...] , spełnia warunki, o których mowa w art. 5a ust. 1 z.p.k. W toku postępowania organ ustalił, że przedmiotowy pomnik został odsłonięty [...] października 1977 r. przez I Sekretarza Komitetu Centralnego Polskiej Zjednoczonej Partii Robotniczej Edwarda Gierka. Według Karty Ewidencyjnej Miejsca Pamięci Narodowej nr [...] ze [...] , monument został wykonany z blachy wyobrażającej zespolone sztandary o szerokości 14 m, które połączono z drzewcem o wysokości 9 m. W dacie odsłonięcia pomnika widniał na nim napis o następującym brzmieniu: "KOMUNISTOM DZIAŁACZOM RUCHU ROBONICZEGO, KTÓRZY W 1927 R. ZWYCIĘŻYLI W WYBORACH TWORZĄC PIERWSZĄ W POLSCE KOMUNISTYCZNĄ RADĘ MIEJSKĄ W [...] W HOŁDZIE SPOŁECZEŃSTWO MIASTA". W 2009 r. powyższy napis usunięto i zastąpiono go inskrypcją: "DZIAŁACZOM RUCHU ROBOTNICZEGO, KTÓRZY W 1927 R. ZWYCIĘŻYLI W WYBORACH TWORZĄC BLOK JEDNOŚCI ROBOTNICZEJ W RADZIE MIEJSKIEJ [...] ". Do wyborów samorządowych w 1927 r. nielegalna Komunistyczna Partia Polski (dalej: "KPP") postanowiła wystąpić w [...] w koalicji z PPS-Lewicą i Centralnym Związkiem Górników, tworząc Blok Jedności Robotniczej (dalej: "BJR"). Celem ustanowienia bloku było przemycenie do samorządu kandydatów komunistycznych. Wybory na jesieni 1927 r. przyniosły BJR zwycięstwo - zdobył 13 mandatów na ogólną liczbę 24 mandatów (Blok Mieszczańsko-Demokratyczny uzyskał 9 mandatów, a Polska Partia Socjalistyczna - 2 mandaty). BJR został zdominowany przez przedstawicieli KPP, bowiem z puli 13 mandatów przypadło im 9. Byli to:[...] (przewodniczący [...] ), [...] (sekretarz [...] ), [...] , [...] , [...] , [...] , [...] , [...] i [...] . Wobec większości przedstawicieli KPP, Rada Miejsca w [...] , z okazji uczczenia 10. rocznicy wybuchu rewolucji w Rosji, w dniu 20 października 1927 r. podjęła rezolucję wyrażającą pozdrowienia dla Rady Miejskiej Moskwy i ludzi pracy Związku Radzieckiego o następującej treści: "Robotnicza Rada Miejska m. [...] w 10-tą rocznicę wielkiej rewolucji socjalistycznej w imieniu klasy robotniczej m. [...] i całego [...] przesyła na ręce Rady Miejskiej miasta Moskwy dla proletariatu m. Moskwy i proletariatu całego Związku Radzieckiego jak najserdeczniejsze pozdrowienia i gorące życzenia dalszego umocnienia władzy robotników i chłopów oraz owocnej pracy w budowie ustroju socjalistycznego". Wyznaczono również delegację, która miała udać się do Związku Sowieckiego celem zapoznania się z osiągnięciami "ojczyzny proletariuszy", co jednak nie doszło do skutku wobec sprzeciwu władz państwowych. Ostatecznie 31 marca 1928 r. samorząd [...] został rozwiązany decyzją Starosty Powiatowego w [...] . Mając na uwadze powyższe ustalenia, organ postanowieniem z [...] lutego 2019 r. nr [...] zaopiniował, że pomnik tzw. Złamanych Sztandarów nie spełnia warunków, o których mowa w art. 5a ust. 1 z.p.k. W uzasadnieniu rozstrzygnięcia Prezes IPN, poza przywołaniem ww. faktów, podkreślił, iż komuniści - mimo działania w samorządzie - nie zrezygnowali z głoszenia walki z "dyktaturą faszystowską" (czyli legalnymi władzami polskimi) o rząd robotniczo-chłopski. Podjęta rezolucja wskazuje skąd czerpali wzorce dla tego rządu. Było to działanie zaplanowane przez Klub Radnych BJR i utrzymywane w tajemnicy przed pozostałymi radnymi. Prezes IPN przypomniał także wydarzenia z historii KPP, która w latach 1918 - 1925 nosiła nazwę Komunistyczna Partia Robotnicza Polski (dalej: "KPRP"). Od początku swojego istnienia była negatywnie ustosunkowana do niepodległości Polski i nie akceptowała tworzących się instytucji państwowych oraz armii. Podczas pierwszego spotkania organizacyjnego 16 grudnia 1918 r., na którym wyłoniono pierwszy Komitet Centralny, jako główne cele działania partii wskazano: zdobycie drogą rewolucji Polskiej Republiki Rad Delegatów Miast i Wsi, a także zniesienie stałej armii i zorganizowanie armii czerwonej, przystosowanej do potrzeb rewolucji proletariackiej. W czasie wojny polsko-bolszewickiej KPRP dopuściła się jawnie zdrady stanu, tworząc na terenach polskich tymczasowo zajętych przez Armię Czerwoną - Tymczasowy Komitet Rewolucyjny Polski, który w "Manifeście do polskiego ludu roboczego miast i wsi" z 30 lipca 1920 r. zapowiedział utworzenie Polskiej Socjalistycznej Republiki Rad, a 14 sierpnia 1920 r. wydał rozkaz o utworzeniu Polskiej Armii Czerwonej. Wprawdzie sukces Polski w bitwie warszawskiej i późniejsze wyparcie Armii Czerwonej, połączone zawarciem traktatu ryskiego w 1921 r., jak również ostateczne ukształtowanie granic II Rzeczypospolitej, unicestwiły plany KPRP związane z rychłą rewolucją proletariacką, ale bynajmniej nie wpłynęły na stosunek KPRP do Państwa Polskiego. Jako przykład tego wrogiego nastawienia Prezes IPN przytoczył wypowiedź członka Biura Politycznego KPRP [...] : "takie wyrazy, jak Polska albo sprawy polskie były dla nas niemożliwe do przełknięcia, były niemal płachtą czerwoną na byka". Organ wskazał, że wstąpienie KPRP do Międzynarodówki Komunistycznej (Komintern) uczyniło ją narzędziem imperialnej polityki Rosji Sowieckiej w Polsce. KPP nie ukrywała, że jej celem jest dyktatura proletariatu, a jej forma zostanie zaczerpnięta z Rosji bolszewickiej. Wybory traktowała jako możliwość szerzenia haseł o rządzie robotniczo-chłopskim. KPP opowiadała się także za okrojeniem terytorium II RP, co wyrażono w projekcie programu KPP z 1932 r. We wniosku o ponowne rozpatrzenie sprawy zakończonej ww. postanowieniem skarżąca podniosła, że na monumencie nie znajdują się żadne symbole komunistyczne czy totalitarne, zatem pomnik nie symbolizuje komunizmu ani innego ustroju totalitarnego oraz nie propaguje takiego ustroju. Ponadto zgłosiła zastrzeżenia do przywołanego przez IPN materiału archiwalnego (w postaci przemówienia [...] z 17 grudnia [...] r.) oraz stwierdziła, iż usunięcie pomnika będzie prowadziło do deformowania historii. Zwróciła też uwagę, że w postanowieniu użyto sformułowania: "W świetle powyższego nie ulega wątpliwości, że pomnik Złamanych Sztandarów (...) nie spełnia warunków, o których mowa w art. 5a ust. 1 ustawy o zakazie propagowania komunizmu i podlega usunięciu", podczas gdy to wojewoda jest uprawniony do wyrażenia takiego stanowiska. Powołanym na wstępie postanowieniem Prezes IPN utrzymał w mocy swoje rozstrzygnięcie podjęte w I instancji, nie podzielając argumentacji skarżącej. W uzasadnieniu postanowienia drugoinstancyjnego organ zaznaczył, że przedmiotowy monument powstał w konkretnym czasie dla upamiętnienia wydarzenia z dziejów Polski, wpisującego się w narrację Polski Ludowej podchodzącej do naszej historii w sposób wybiórczy. Brała ona z niej te wydarzenia czy postacie, które można było spożytkować dla narracji legitymizującej władzę. Dokonywała przy tym częstokroć eksploatowania tematów, które w demokratycznej i suwerennej Polsce należy uznać za przykłady zdrady wartości państwowych. Egzemplifikacją powyższego jest chociażby eksponowanie KPP, której dorobek, jak wspominał [...] w przemówieniu z 1958 r., przejęła Polska Zjednoczona Partia Robotnicza. Wbrew twierdzeniu skarżącej, obecny na pomniku napis w sposób oczywisty określa charakter monumentu; nadaje mu znaczenie. W skardze do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie skarżąca wniosła o uchylenie zaskarżonego postanowienia, ewentualnie jego uchylenie i przekazanie sprawy do ponownego rozpatrzenia, a także zasądzenie od organu na jej rzecz kosztów postępowania według norm przepisanych. Skarżąca podniosła zarzut naruszenia przepisów prawa materialnego, tj. art. 5a ust. 1 z.p.k. poprzez jego błędną interpretację i przyjęcie, że pomnik tzw. [...] w [...] nie spełnia warunków, o których mowa w powołanym przepisie. W uzasadnieniu skargi wskazała, że bezspornym w sprawie jest, iż pomnik tzw. [...] upamiętnia zwycięstwo BJR w wyborach do Rady Miejskiej w [...] w roku 1927. Nie ulega też wątpliwości, że w skład koalicji tworzącej BJR wchodzili m.in. przedstawiciele KPP. Jednakże, w ocenie skarżącej, brak jest podstaw do twierdzenia, iż przedmiotowy pomnik upamiętnia osoby, wydarzenia lub organizacje symbolizujące komunizm lub też taki ustrój propaguje. Dotyczy on wyniku wyborów przeprowadzonych w 1927 r., a zatem wydarzenia znacznie poprzedzającego lata 1944 - 1989, do których ustawodawca odnosi "propagowanie" komunizmu. Według skarżącej, BJR ani z nazwy ani poprzez swoją działalność w Radzie Miejskiej [...] w żaden sposób nie symbolizuje oraz nie propaguje komunizmu. Bez znaczenia jest również fakt, że jednym z ugrupowań wchodzących w skład BJR była KPP. W odpowiedzi na skargę organ wniósł o jej oddalenie, podtrzymując stanowisko wyrażone w zaskarżonym postanowieniu. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie zważył, co następuje: Skarga podlega oddaleniu, bowiem zaskarżone postanowienie, jak i utrzymane nim w mocy postanowienie z 6 lutego 2019 r. odpowiadają prawu. Materialnoprawną podstawę wydania zaskarżonego postanowienia stanowi art. 5b ust. 2 z.p.k., zgodnie z którym wydanie decyzji o usunięciu pomnika wymaga opinii IPN potwierdzającej, że pomnik nie spełnia warunków określonych w art. 5a ust. 1. Przepis art. 2 ust. 3 zdanie pierwsze stosuje się odpowiednio, co oznacza, iż opinia ta jest przedstawiana w terminie miesiąca, a w sprawie szczególnie skomplikowanej - nie później niż w terminie 2 miesięcy, od dnia doręczenia żądania wojewody. Oczekiwanie na opinię wstrzymuje bieg terminu na stwierdzenie nieważności aktu. Stosownie do treści art. 5a ust. 1 z.p.k. pomniki nie mogą upamiętniać osób, organizacji, wydarzeń lub dat symbolizujących komunizm lub inny ustrój totalitarny, ani w inny sposób takiego ustroju propagować. Przepis art. 1 ust. 2 stosuje się. W myśl art. 5a ust. 2 z.p.k. przez pomniki rozumie się również kopce, obeliski, kolumny, rzeźby, posągi, popiersia, kamienie pamiątkowe, płyty i tablice pamiątkowe, napisy i znaki. Jak wskazuje art. 5a ust. 3 z.p.k., przepisu ust. 1 nie stosuje się do pomników: 1) niewystawionych na widok publiczny; 2) znajdujących się na terenie cmentarzy albo innych miejsc spoczynku; 3) wystawionych na widok publiczny w ramach działalności artystycznej, edukacyjnej, kolekcjonerskiej, naukowej lub o podobnym charakterze, w celu innym niż propagowanie ustroju totalitarnego; 4) wpisanych - samodzielnie albo jako część większej całości - do rejestru zabytków. Nie ma sporu między stronami co do okoliczności faktycznych. Pomnik tzw. [...] upamiętnia wybory samorządowe przeprowadzone 11 lipca 1927 r. do Rady Miejskiej w [...] , których zwycięzcą był BJR. W jego skład wchodzili działacze komunistyczni - przedstawiciele KPP. Spór w niniejszej sprawy dotyczy opinii Prezesa IPN (wyrażonej w formie postanowienia), wedle której przedmiotowy monument nie spełnia warunków, o których mowa w art. 5a ust. 1 z.p.k. Z treści art. 5a ust. 1 wynika, że pomnik (m.in.) nie może upamiętniać wydarzeń symbolizujących komunizm lub inny ustrój totalitarny. Pojęcie komunizmu użyte w tym przepisie oznacza ustrój totalitarny realizowany w ZSRR, narzucony krajom Europy Środkowej i Wschodniej po II wojnie światowej, oparty na monopolu władzy skupionej w rękach jednej partii (vide Słownik Języka Polskiego PWN znaczenie 2.) Pojęcie to obejmuje m.in. represyjny, autorytarny i niesuwerenny system władzy w Polsce w latach 1944-1989, ale się do niego nie ogranicza. Dlatego błędny jest pogląd skarżącej, że monument nie może symbolizować czy propagować komunizmu, skoro upamiętnia wydarzenie sprzed 1944 r. Należy bowiem uwzględnić wszelkie wydarzenia – niezależnie od ich umiejscowienia w czasie – które symbolizują komunizm lub inny ustrój totalitarny. Taka sytuacja zachodzi waśnie w niniejszej sprawie. Przedmiotowy monument, usytuowany w centrum miasta, w pobliżu Urzędu Miejskiego w [...] , upamiętnia zwycięstwo w wyborach samorządowych w [...] działaczy komunistycznych, których celem było zaprowadzenie w Polsce ustroju politycznego – dyktatury proletariatu na wzór Związku Sowieckiego. Nie ma znaczenia okoliczność, że wybory te odbyły się w 1927 r. Istotna jest symbolika eksponująca komunizm. O tym, że to wydarzenie z 1927 r. wpisywało się w narrację Polski Ludowej dobitnie świadczy odsłonięcie przedmiotowego pomnika w 1977 r. przez I Sekretarza Komitetu Centralnego Polskiej Zjednoczonej Partii Robotniczej i jego pierwotny napis: "KOMUNISTOM DZIAŁACZOM RUCHU ROBONICZEGO, KTÓRZY W 1927 R. ZWYCIĘŻYLI W WYBORACH TWORZĄC PIERWSZĄ W POLSCE KOMUNISTYCZNĄ RADĘ MIEJSKĄ W [...] W HOŁDZIE SPOŁECZEŃSTWO MIASTA". Rada Miejska w [...] w latach 1927–1928 miała charakter komunistyczny, gdyż większość, bo 13 na 24 mandatów przypadło BJR, a 9 radnych spośród tych 13 z BJR reprezentowało KPP. Rata ta, zdominowana przez działaczy z BJR, została rozwiązana 30 marca 1928 r. – wprowadzono zarząd komisaryczny miasta. W konsekwencji należy zaaprobować stanowisko organu, że wzniesienie w 1977 r. pomnika, który upamiętnia funkcjonujący w latach 1927-1928 samorząd [...] , tworzony przez członków KPP i współpracujących z nimi w ramach BJR radnymi z PPS-Lewica oraz Centralnego Związku Górników, miało na celu wyeksponowanie wydarzenia symbolizującego komunizm i wpisywało się w narrację historyczną ówczesnego Państwa Polskiego, czyli PRL. W tym stanie rzeczy, na podstawie art. 151 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2018 r., poz. 1302 ze zm.), należało orzec jak w sentencji wyroku.