II SA/Wa 1090/05

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia NSA Małgorzata Pocztarek (spr.), Sędzia WSA Anna Mierzejewska, Asesor WSA Andrzej Kołodziej, Protokolant Małgorzata Płodzicka, po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 6 września 2005 r. sprawy ze skargi S. L. na decyzję Prezesa Zakładu Ubezpieczeń Społecznych z dnia [...] kwietnia 2005 r. nr [...] w przedmiocie odmowy przyznania świadczenia w drodze wyjątku oddala skargę Decyzją z dnia [...] kwietnia 2005 r. nr [...] Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych, po rozpatrzeniu wniosku p. S. L. o ponowne rozpoznanie sprawy zakończonej decyzją z dnia [...] lutego 2005 r., na podstawie art. 138 § 1 pkt 1 kpa, utrzymał w mocy zaskarżoną decyzję. Wymienioną decyzją Prezes ZUS, na podstawie art. 83 ust. 1 ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych (Dz. U. z 2004 r. Nr 39, poz. 353 ze zm.), odmówił przyznania p. S. L. świadczenia w drodze wyjątku. Odwołując się do wskazanego przepisu Prezes ZUS wyjaśnił, że przyznanie świadczenia o takim charakterze jest możliwe, jeżeli wnioskodawca łącznie spełnił następujące warunki: 1) jest lub był osobą ubezpieczoną lub jest członkiem rodziny pozostałym po ubezpieczonym, 2) nie spełnia warunków ustawowych do uzyskania świadczeń wskutek szczególnych okoliczności, 3) nie może podjąć pracy ze względu na całkowitą niezdolność do pracy lub wiek, 4) nie ma niezbędnych środków utrzymania. W ocenie Prezesa ZUS, p. S. L. nie spełnia warunku wymienionego w pkt. 4, albowiem w ciągu 25 lat udokumentował tylko 13 lat i 14 dni ubezpieczenia. Od [...] kwietnia 1993 r. do [...] lutego 2001 r. wnioskodawca nie pracował, a od ustania ostatniego okresu składkowego do chwili orzeczenia wobec ww. całkowitej niezdolności do pracy w miesiącu październiku 2004 r., w ubezpieczeniu p. S. L. wystąpiła ponad 2-letnia przerwa. Zdaniem Prezesa ZUS, brak jest szczególnych okoliczności uzasadniających bezczynność zawodową wnioskodawcy, w czasie gdy był zdolny do pracy. Także pobyt p. S. L. w zakładzie karnym nie jest, w przekonaniu organu, okolicznością szczególną w rozumieniu art. 83 ust. 1 analizowanej ustawy. Prezes ZUS wyjaśnił jednocześnie, że świadczenie w drodze wyjątku nie może być przyznane w oderwaniu od przepracowania przez osobę zainteresowaną dostatecznie długiego okresu pracy, chociaż niewystarczającego do uzyskania świadczenia na ogólnych zasadach, ponieważ renta w drodze wyjątku jest świadczeniem z ubezpieczenia społecznego powiązanym z odprowadzaniem składek na to ubezpieczenie. Przyznania tego świadczenia nie uzasadniają też same trudne warunki materialne, ponieważ przedmiotowe świadczenie nie ma charakteru socjalnego. Powyższa decyzja stała się przedmiotem skargi p. S. L. do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie. Zaskarżonej decyzji p. S. L. zarzucił naruszenie prawa materialnego - art. 83 ust. 1 ustawy o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych poprzez nieuwzględnienie faktu, iż jest całkowicie niezdolny do pracy, w związku z czym nie może podjąć zatrudnienia oraz że nie ma środków na utrzymanie. W odpowiedzi na skargę Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych wniósł o jej oddalenie. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie zważył, co następuje: Skarga jest nieuzasadniona. Zgodnie z art. 83 ust. 1 ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych (Dz. U. z 2004 r. Nr 39, poz. 353 ze zm.), ubezpieczonym oraz pozostałym po nich członkom rodziny, którzy wskutek szczególnych okoliczności nie spełniają warunków wymaganych w ustawie do uzyskania prawa do emerytury lub renty, nie mogą - ze względu na całkowitą niezdolność do pracy lub wiek - podjąć pracy lub działalności objętej ubezpieczeniem społecznym i nie mają niezbędnych środków utrzymania, Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych może przyznać w drodze wyjątku świadczenia w wysokości nieprzekraczającej odpowiednich świadczeń przewidzianych w ustawie. Z przytoczonego przepisu wynika, że jednym z koniecznych warunków uzasadniających przyznanie świadczenia w drodze wyjątku jest niemożność uzyskania świadczeń emerytalno-rentowych w trybie zwykłym, wynikająca ze szczególnych okoliczności. W wyroku z dnia 5 kwietnia 2002 r. II SA 3741/01 LEX 121938 Naczelny Sąd Administracyjny stwierdził, że na potrzeby stosowania art. 83 ust. 1 ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych, za okoliczność szczególną uważa się wyłącznie zdarzenie bądź trwały stan, wykluczające aktywność zawodową konkretnej osoby z powodu niemożności przezwyciężenia ich skutków. Z kolei w wyroku z dnia 8 lutego 2002 r. II SA 2235/01 LEX 82805 Naczelny Sąd Administracyjny wyraził pogląd, że przy ustalaniu prawa do świadczenia w drodze wyjątku bierze się pod uwagę łączny okres ubezpieczenia na przestrzeni całego życia pracownika. Okres ten powinien być adekwatny do jego wieku, a niespełnienie przez ubezpieczonego warunków do uzyskania świadczenia na zasadach ogólnych musi być skutkiem szczególnych okoliczności. Zdaniem Naczelnego Sądu Administracyjnego z faktu, że świadczenia z art. 83 ust. 1 ustawy z 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych są usytuowane w systemie świadczeń ubezpieczeniowych, wynika, że muszą być one w określony sposób powiązane z występowaniem określonego okresu ubezpieczenia, połączonego z należytym opłacaniem składek. Według art. 83 ust. 1 tyko udowodnione zupełnie szczególne okoliczności, które spowodowały brak wymaganego okresu ubezpieczenia, połączonego z należytym opłacaniem składek, mogą stanowić podstawę do przyznania świadczenia przez Prezesa ZUS (w ramach decyzji uznaniowej) - wyrok z 20 września 2001 r. II SA 932/01 LEX 121922. Zaskarżając decyzję Prezesa Zakładu Ubezpieczeń Społecznych, jako podstawowy argument skargi p. S. L. podnosi nieuwzględnienie przez organ, że jest on całkowicie niezdolny do pracy. Odnosząc się do tak sformułowanego zarzutu trzeba wyjaśnić, że przesłanka całkowitej niezdolności do pracy jest, niezależnie od niemożności uzyskania prawa do świadczeń emerytalno-rentowych w trybie zwykłym, wskutek szczególnych okoliczności kolejnym warunkiem, który łącznie z innymi może uzasadniać przyznanie świadczenia o charakterze wyjątkowym. Bez istnienia po stronie wnioskodawcy całkowitej niezdolności do pracy, świadczenie nie może być przyznane. W zakresie warunku jakim są szczególne okoliczności, na skutek których zainteresowany nie nabył prawa do świadczeń z ubezpieczenia na zasadach ogólnych, ocenie podlega okres poprzedzający wystąpienie całkowitej niezdolności. Nie można bowiem ocenić powodów niepodejmowania zatrudnienia przez konkretną osobę, w sytuacji, gdy wskutek stanu zdrowia, potwierdzonego orzeczeniem całkowitej niezdolności do pracy, osoba ta nie może w ogóle pracować. Ustawodawca ustanawiając wymóg "szczególnych okoliczności" miał na myśli okoliczności będące przeszkodą w podjęciu zatrudnienia przez osobę zdolną do pracy. Uwzględniając ustalenia poczynione w sprawie, należy zgodzić się ze stanowiskiem organu, że skarżący nie spełnia warunku nieuzyskania prawa do świadczeń w zwykłym trybie, wskutek szczególnych okoliczności. Do czasu stwierdzenia w dniu [...] listopada 2004 r. przez lekarza orzecznika ZUS całkowitej niezdolności skarżącego do pracy, miał on obiektywną możliwość podjęcia zatrudnienia. Pomimo tego pracował niesystematycznie, z licznymi przerwami, co spowodowało uzyskanie przez skarżącego stosunkowo krótkiego w odniesieniu do wieku okresu ubezpieczenia. Na długość okresu ubezpieczenia w żaden sposób nie wpłynęły niezależne od skarżącego i niedające się przezwyciężyć zdarzenia, skutkujące wbrew jego woli niemożnością podjęcia pracy. Dlatego, na podstawie art. 151 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. Nr 153, poz. 1270 ze zm.), należało orzec jak w sentencji.