II SA/Wa 1107/09

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Ewa Grochowska-Jung, Sędziowie WSA Eugeniusz Wasilewski, Ewa Marcinkowska (spr.), Protokolant Beata Gibzińska, po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 1 grudnia 2009 r. sprawy ze skargi G. B. na decyzję Prezesa Zakładu Ubezpieczeń Społecznych z dnia [...] czerwca 2009 r. nr [...] w przedmiocie odmowy przyznania świadczenia w drodze wyjątku 1. uchyla zaskarżoną decyzję oraz poprzedzającą ją decyzję z dnia [...] maja 2009 r. 2. stwierdza, że zaskarżona decyzja nie podlega w całości wykonaniu Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych (dalej: Prezes ZUS) decyzją nr [...] z dnia [...] czerwca 2009 r., wydaną na podstawie art. 138 § 1 pkt 1 k.p.a. utrzymał w mocy swoją wcześniejszą decyzję z dnia [...] maja 2009 r., o odmowie przyznania G. B. świadczenia w drodze wyjątku. Do wydania powyższych decyzji doszło w następującym stanie faktycznym i prawnym: W dniu 29 stycznia 2009 r. G. B. wystąpiła do Prezesa ZUS z wnioskiem o przyznanie świadczenia w drodze wyjątku oraz doliczenie do stażu pracy okresów opieki nad chorymi członkami rodziny. Decyzją z dnia [...] marca 2009 r. Zakład Ubezpieczeń Społecznych II Oddział w W. Inspektorat w W. odmówił przyznania G. B. renty z tytułu niezdolności do pracy w trybie zwykłym. Przyczyną odmowy przyznania świadczenia w trybie zwykłym był brak 5 lat okresów składkowych i nieskładkowych w dziesięcioleciu przed powstaniem niezdolności do pracy lub przed dniem zgłoszenia wniosku. Na podstawie złożonych dokumentów ZUS przyjął za udowodniony staż pracy wnioskodawczyni wynoszący 25 lat, 4 miesiące i 24 dni, w tym 6 lat okresu nieskładkowego od 1 sierpnia 1998 r. do 31 lipca 2004 r. w związku z opieką nad członkiem rodziny. Prezes ZUS rozpoznając wniosek G. B. o przyznanie świadczenia w drodze wyjątku decyzją z dnia [...] maja 2009 r. wydaną na podstawie art. 83 ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych (Dz. U. z 2004 r. Nr 39, poz. 353 ze zm.), odmówił przyznania tego świadczenia. Na skutek złożonego przez G. B. wniosku o ponowne rozpoznanie sprawy decyzja ta została utrzymana w mocy decyzją Prezesa ZUS z dnia [...] czerwca 2009 r. W uzasadnieniu tych decyzji Prezes ZUS, powołując się na treść art. 83 ust. 1 ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych stwierdził, iż przyznanie świadczenia w drodze wyjątku możliwe jest wyłącznie w przypadku, gdy wnioskodawca spełniał łącznie wszystkie wymienione w tym przepisie przesłanki. G. B. nie spełnia natomiast przesłanki braku niezbędnych środków utrzymania, albowiem od dnia 8 lutego 2007 r. otrzymuje z Ośrodka Pomocy Społecznej w K. zasiłek stały w kwocie 444 zł miesięczne. Organ podkreślił przy tym, iż art. 83 ust. 1 powołanej ustawy uzależnia możliwość przyznania świadczenia w drodze wyjątku od wykazania braku niezbędnych, a nie niewystarczających środków utrzymania. Zdaniem organu otrzymywany przez G. B. zasiłek może nie zaspokajać wszystkich jej potrzeb, jednakże trudno uznać, że nie pozwala na zaspokojenie potrzeb niezbędnych, podstawowych. G. B. wniosła skargę na powyższą decyzję Prezesa ZUS do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie. W uzasadnieniu skargi powołała się na swoją trudną sytuację zdrowotną oraz życiową. W odpowiedzi na skargę Prezes ZUS wniósł o jej oddalenie, podtrzymując argumentację wyrażoną w zaskarżonej decyzji. Organ dodatkowo wyjaśnił, że skarżąca po raz pierwszy ubiegała się o przyznanie świadczenia w drodze wyjątku w 2008 r. Z przedłożonych wówczas dokumentów wynikało, iż wszelkie ubezpieczenie skarżącej ustało wraz z wyczerpaniem prawa do zasiłku dla bezrobotnych w kwietniu 1996 r. Po tej dacie, przez 8 lat, do powstania w 2004 r. niezdolności do pracy skarżąca pozostawała poza ubezpieczeniem i ani z akt sprawy, ani z wyjaśnień skarżącej nie wynikało, by ten fakt był spowodowany okolicznościami szczególnymi. Prezes ZUS decyzją ostateczną z dnia [...] sierpnia 2008 r. nr [...] odmówił wówczas przyznania świadczenia w drodze wyjątku, a Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie wyrokiem z dnia 26 listopada 2008 r. wydanym w sprawie o sygn. akt II SA/Wa 1338/08 oddalił skargę G. B. na tę decyzję. W nowym wniosku o przyznanie świadczenia w drodze wyjątku złożonym w 2009 r. skarżąca podniosła dodatkowy okres ubezpieczenia – sprawowanie opieki nad chorymi członkami rodziny. Z uwagi jednak na to, że skarżąca jest uprawniona do zasiłku stałego z Ośrodka Pomocy Społecznej, nie jest pozbawiona niezbędnych środków utrzymania, a zatem nie zostały spełnione łącznie przesłanki z art. 83 ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych. Organ podkreślił, że trudna sytuacja materialna skarżącej nie jest wystarczającą przesłanką do przyznania świadczenia w drodze wyjątku, nie jest to bowiem świadczenie socjalne, przyznawane stosownie do potrzeb wnioskodawcy. Skarżąca G. B. w piśmie procesowym z dnia 5 sierpnia 2009 r. ponownie podkreśliła, że stan zdrowia nie pozwala jej na podjęcie pracy. Podniosła też, że według informacji przekazanych jej przez lekarza, powinna otrzymać rentę. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie zważył, co następuje: Zgodnie z art. 1 § 1 ustawy z dnia 25 lipca 2002 r. – Prawo o ustroju sądów administracyjnych (Dz. U. Nr 153, poz. 1269 ze zm.), sądy administracyjne sprawują wymiar sprawiedliwości przez kontrolę działalności administracji publicznej, przy czym w świetle paragrafu drugiego powołanego wyżej artykułu kontrola ta sprawowana jest pod względem zgodności z prawem, jeżeli ustawy nie stanowią inaczej. Chodzi więc o kontrolę aktów lub czynności z zakresu administracji publicznej dokonywaną pod względem ich zgodności z prawem materialnym i przepisami procesowymi, nie zaś według kryteriów słuszności. W myśl natomiast art. 134 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. Nr 153, poz. 1270 ze zm.), Sąd rozstrzyga w granicach danej sprawy nie będąc jednak związany zarzutami i wnioskami skargi oraz powołaną podstawą prawną. Oceniając zaskarżoną decyzję w świetle wskazanych wyżej kryteriów, Sąd stwierdził, iż skarga w niniejszej sprawie zasługuje na uwzględnienie, gdyż decyzja Prezesa ZUS z dnia [...] czerwca 2009 r. oraz poprzedzająca ją decyzja tego organu z dnia [...] maja 2009 r. wydane zostały z naruszeniem prawa materialnego, które miało wpływ na wynik sprawy. Stosownie do treści art. 83 ust. 1 ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych (Dz. U. Nr 162, poz. 1118 ze zm.), ubezpieczonym i pozostałym po nich członkom rodziny, którzy wskutek szczególnych okoliczności nie spełniają warunków przewidzianych w ustawie do uzyskania prawa do emerytury lub renty, nie mogą – ze względu na całkowitą niezdolność do pracy lub wiek – podjąć pracy lub działalności objętej ubezpieczeniem społecznym i nie mają niezbędnych środków utrzymania, Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych może przyznać w drodze wyjątku świadczenia w wysokości nieprzekraczającej odpowiednich świadczeń przewidzianych w ustawie. Z treści powołanego przepisu wynikają trzy przesłanki warunkujące ubezpieczonemu bądź też pozostałym po nim członkom rodziny przyznanie świadczenia w drodze wyjątku. Po pierwsze, niespełnienie wymagań dających prawo do emerytury lub renty musi być spowodowane szczególnymi okolicznościami; po drugie, ubiegający się o to świadczenie nie może podjąć pracy lub innej działalności zarobkowej objętej ubezpieczeniem społecznym z powodu całkowitej niezdolności do pracy lub wieku; po trzecie, osoba ta nie ma niezbędnych środków utrzymania. Przyznanie przedmiotowego świadczenia ustawa uzależnia od łącznego (kumulatywnego) spełnienia wszystkich trzech wymienionych przesłanek. Brak choćby jednej z nich wyklucza tę możliwość. W rozpoznawanej sprawie Prezes ZUS odmawiając skarżącej G. B. przyznania świadczenia w drodze wyjątku uznał, że po stronie skarżącej nie została spełniona przesłanka braku niezbędnych środków utrzymania, co eliminuje ją z kręgu osób mogących ubiegać się o świadczenie w drodze wyjątku, gdyż otrzymuje ona z Ośrodka Pomocy Społecznej w K. zasiłek stały w kwocie 444 zł miesięcznie. Brak niezbędnych środków utrzymania, jako przesłanka do przyznania świadczenia w drodze wyjątku nie jest pojęciem zdefiniowanym w ustawie o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych. Należy zgodzić się z organem, iż przepis art. 83 ust. 1 ww. ustawy uzależnia przyznanie świadczenia w drodze wyjątku od wykazania braku niezbędnych (a nie niewystarczających) środków utrzymania. Dlatego środki, którymi dysponuje osoba ubiegająca się o przyznanie tego świadczenia mogą nie wystarczać na zaspokojenie jej wszystkich potrzeb. Zgodnie jednak ze stanowiskiem prezentowanym w orzecznictwie sądowoadministracyjnym dla oceny przesłanki braku niezbędnych środków utrzymania należy posiadane przez wnioskodawcę środki utrzymania oceniać na tle wysokości minimalnej emerytury, renty z tytułu całkowitej niezdolności do pracy i renty rodzinnej, która od 1 marca 2009 r. wynosi 675,10 zł (vide: wyrok NSA z dnia 27 września 2006 r., sygn. akt I OSK 1112/06, LEX nr 321169; wyrok WSA w Warszawie z dnia 17 stycznia 2007 r., sygn. akt II SA/Wa 2148/06, niepubl.). Należy również zwrócić uwagę na przepisy ustawy z dnia 12 marca 2004 r. o pomocy społecznej (Dz. U. Nr 64, poz. 593 ze zm.), której zadaniem jest wspieranie osób i rodzin w wysiłkach zmierzających do zaspokojenia niezbędnych potrzeb i umożliwienia im życia w warunkach odpowiadających godności człowieka (art. 3 ustawy o pomocy społecznej). Przepisy powołanej ustawy w art. 8 ust. 1 wskazują kryteria dochodowe, które uprawniają do prawa do świadczeń z pomocy społecznej, a więc wyznaczają granicę niezbędnych środków utrzymania. I tak prawo do świadczeń pieniężnych przysługuje osobie samotnie gospodarującej, której dochód nie przekracza kwoty 477 zł, zwanej dalej "kryterium dochodowym osoby samotnie gospodarującej". Biorąc pod uwagę fakt, że skarżąca G. B. jest osobą "samotnie gospodarującą", za błędne w ocenie Sądu należy uznać stanowisko organu, że otrzymując stały zasiłek z pomocy społecznej w kwocie 444 zł miesięcznie skarżąca posiada tym samym niezbędne środki utrzymania. Prezes ZUS odmawiając przyznania skarżącej świadczenia w drodze wyjątku, z powołaniem się na niespełnienie przesłanki braku niezbędnych środków utrzymania, naruszył tym samym przepis art. 83 ustawy o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych, poprzez jego nieprawidłową interpretację i zastosowanie. Ponownie rozpoznając sprawę organ zobowiązany będzie dokonać subsumcji stanu faktycznego sprawy pod prawidłowo zinterpretowany przepis art. 83 ustawy, z uwzględnieniem poczynionych powyżej rozważań. W sprawie niniejszej dodatkowo należy zwrócić uwagę na fakt, że skarżąca G. B. na przestrzeni 49 lat życia (tj. do dnia powstania całkowitej niezdolności do pracy) udowodniła okres składkowy i nieskładkowy wynoszący 25 lat, 4 miesiące i 24 dni. Sąd Najwyższy w uchwale 7 sędziów z dnia 23 marca 2006 r., sygn. akt I UZP 5/05 (OSNP 2006/19-20/305), jednoznacznie natomiast stwierdził, usuwając rozbieżności w tym zakresie w dotychczasowym orzecznictwie, że "renta z tytułu niezdolności do pracy przysługuje ubezpieczonemu, który udowodnił okres składkowy i nieskładkowy wynoszący co najmniej 20 lat dla kobiety lub 25 lat dla mężczyzny oraz jest całkowicie niezdolny do pracy (art. 57 ust. 2 ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych – tekst jedn.: Dz. U. z 2004 r. Nr 39, poz. 353 ze zm.), bez potrzeby wykazywania przewidzianego w art. 58 ust. 2 tej ustawy pięcioletniego okresu składkowego i nieskładkowego przypadającego w ciągu ostatniego dziesięciolecia przed zgłoszeniem wniosku o rentę lub przed dniem powstania niezdolności do pracy". Uwzględniając zatem treść powyższego orzeczenia istnieje możliwość ustalenie przez organy ZUS prawa do renty z tytułu niezdolności do pracy w trybie zwykłym, ponieważ ubezpieczona G. B. posiada łącznie udowodniony ponad 20-letni okres składkowy i nieskładkowy. Mając powyższe na uwadze, Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie, na podstawie art. 145 § 1 pkt 1 lit. a i art. 152 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. Nr 153, poz. 1270 ze zm.), orzekł jak w sentencji wyroku.