II SA/Wa 1110/09

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Iwona Dąbrowska Sędziowie WSA Ewa Grochowska-Jung Joanna Kube (spr.) Protokolant Maria Zawada po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 4 listopada 2009 r. sprawy ze skargi M.D. – przedstawiciela ustawowego małoletniej W.O. na decyzję Prezesa Zakładu Ubezpieczeń Społecznych z dnia [...] maja 2009 r. nr [...] w przedmiocie odmowy przyznania świadczenia w drodze wyjątku 1. uchyla zaskarżoną decyzję oraz decyzję poprzedzającą z dnia [...] marca 2009 r. nr [...], 2. zaskarżona decyzja nie podlega wykonaniu w całości. Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych decyzją z dnia [...] maja 2009 r. znak sprawy [...], na podstawie art. 138 § 1 pkt 1 ustawy z dnia 14 czerwca 1960 r. – Kodeks postępowania administracyjnego (Dz. U. z 2000 r. Nr 98, poz. 1071 ze zm.), zwanej dalej k.p.a., po rozpatrzeniu wniosku o ponowne rozpatrzenie sprawy M.D. – przedstawiciela ustawowego małoletniej W.O. od decyzji z dnia [...] marca 2009 r. znak sprawy: [...] o odmowie przyznania renty rodzinnej w drodze wyjątku, na mocy art. 83 ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych (Dz. U. z 2004 r. Nr 39, poz. 353 ze zm.) – powoływanej jako ustawa o emeryturach i rentach, utrzymał w mocy zaskarżoną decyzję. W uzasadnieniu decyzji podał, że zgodnie z powołanym przepisem, świadczenie w drodze wyjątku może być przyznane ubezpieczonym oraz pozostałym po nich członkom rodziny, którzy wskutek szczególnych okoliczności nie spełniają warunków wymaganych w ustawie do uzyskania prawa do emerytury lub renty, nie mogą – ze względu na całkowitą niezdolność do pracy lub wiek – podjąć pracy lub działalności objętej ubezpieczeniem społecznym i nie mają niezbędnych środków utrzymania. Wskazał, że wszystkie te warunki muszą być spełnione łącznie, a brak jednego z nich wyklucza możliwość przyznania świadczenia w drodze wyjątku. Ponadto wyjaśnił, że renta rodzinna jest pochodną świadczenia osoby zmarłej, a zatem w pierwszej kolejności bada się uprawnienia jakie przysługiwałyby tej osobie. Również szczególna okoliczność, o której mowa w przytoczonym powyżej przepisie, odnosi się do osoby zmarłej. Za szczególną okoliczność, w rozumieniu art. 83 powołanej ustawy, uważa się wyłącznie zdarzenie lub trwały stan wykluczający aktywność zawodową konkretnej osoby z powodu niemożności przezwyciężenia ich skutków. Zdaniem Prezesa Zakładu Ubezpieczeń Społecznych, w przedmiotowej sprawie nie zostały wykazane szczególne okoliczności uniemożliwiające przezwyciężenie przeszkód w podjęciu zatrudnienia i nabyciu przez zmarłego ojca dziecka uprawnień do świadczenia w trybie zwykłym. W toku postępowania organ ustalił, że zmarły w wieku 22 lat A.O. miał udowodniony okres składkowy i nieskładkowy wynoszący 1 rok, 5 miesięcy i 14 dni. W okresie od dnia [...] sierpnia 2001 r. do dnia [...] kwietnia 2007 r., tj. przez łączny okres ponad 5 lat nie wykonywał zatrudnienia lub innej działalności objętej ubezpieczeniami emerytalnymi i rentowymi. Podniósł, że we wskazanych powyżej okresach nie była wobec niego orzeczona całkowita niezdolność do pracy i nie istniały przeszkody do kontynuowania ubezpieczenia, a zatem przyczyną braku uprawnień do renty na podstawie ustawy nie był stan zdrowia lub inne zdarzenie zewnętrzne niezależne od jego woli, którego nie można było przewidzieć i któremu nie można było zapobiec. Ponadto podkreślił, że w wymienionych przerwach ojciec dziecka wykonywał prace dorywcze bez opłacania składek na ubezpieczenia społeczne. Świadome zaś podejmowanie zatrudnienia bez zgłoszenia do ubezpieczenia i odprowadzania składek ma ten skutek, że osoba, która podejmie takie zatrudnienie świadomie godzi się z powstaniem negatywnych konsekwencji w zakresie przyszłych uprawnień do świadczenia z ubezpieczeń społecznych. Także przerwa w ubezpieczeniu ojca dziecka spowodowana przebywaniem w zakładzie karnym od dnia [...] listopada 2005 r. do dnia [...] lutego 2007 r. nie jest szczególną okolicznością uzasadniającą przyznanie świadczenia w trybie art. 83 ustawy o emeryturach i rentach, bowiem wynikała ona ze świadomego naruszenia prawa. Ponadto wskazał, że kwestia trudnych warunków materialnych nie stanowi wystarczającej podstawy do przyznania prawa do świadczenia w drodze wyjątku, bowiem świadczenie to nie jest świadczeniem socjalnym, przyznawanym wyłącznie według potrzeb, nawet gdy te potrzeby są uzasadnione. Powyższa decyzja stała się przedmiotem skargi do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie, w której M.D. jako przedstawiciel ustawowy małoletniej W.O. zakwestionowała zaskarżoną decyzję. W odpowiedzi na skargę Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych wniósł o jej oddalenie, podtrzymując argumentację wyrażoną w zaskarżonej decyzji. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie zważył, co następuje: Zgodnie z art. 1 § 1 i § 2 ustawy z dnia 25 lipca 2002 r. – Prawo o ustroju sądów administracyjnych (Dz. U. Nr 153, poz. 1269 ze zm.), sądy administracyjne sprawują wymiar sprawiedliwości przez kontrolę działalności administracji publicznej pod względem zgodności z prawem, jeżeli ustawy nie stanowią inaczej. Innymi słowy, sąd administracyjny nie orzeka co do istoty sprawy w zakresie danego przypadku, lecz jedynie kontroluje rozstrzygnięcie zapadłe w sprawie z punktu widzenia jego zgodności z prawem. Skarga analizowana pod tym kątem zasługuje na uwzględnienie, a wydane w sprawie decyzje podlegają uchyleniu. Zgodnie z treścią art. 83 ust. 1 ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych, ubezpieczonym i pozostałym po nich członkom rodziny, którzy wskutek szczególnych okoliczności nie spełniają warunków przewidzianych w ustawie do uzyskania prawa do emerytury lub renty, nie mogą ze względu na całkowitą niezdolność do pracy lub wiek podjąć pracy lub działalności objętej ubezpieczeniem społecznym i nie mają niezbędnych środków utrzymania, Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych może przyznać w drodze wyjątku świadczenie w wysokości nieprzekraczającej odpowiednich świadczeń przewidzianych w ustawie. W świetle powołanego przepisu przyznanie tego świadczenia pozostawiono uznaniowej decyzji Prezesa Zakładu Ubezpieczeń Społecznych. W postępowaniu w sprawach o świadczenia w drodze wyjątku stosuje się – zgodnie z art. 124 ustawy o emeryturach i rentach, przepisy ustawy z dnia 14 czerwca 1960 r. Kodeks postępowania administracyjnego, chyba że ustawa stanowi inaczej. Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych podejmując decyzję administracyjną w tego rodzaju sprawach jest zatem związany rygorami procedury administracyjnej określającej jego obowiązki w zakresie prowadzenia postępowania administracyjnego i orzekania. Musi przestrzegać zasady dochodzenia do prawdy obiektywnej (art. 7 k.p.a.), której realizacja wymaga, aby dopuścić jako dowód w sprawie wszystko, co może przyczynić się do wyjaśnienia stanu faktycznego, a nie jest sprzeczne z prawem (art. 75 k.p.a.), jest zobowiązany do należytego i wyczerpującego informowania stron o okolicznościach faktycznych i prawnych, które mogą mieć wpływ na ustalenie ich praw i obowiązków będących przedmiotem postępowania administracyjnego (art. 9 k.p.a.). Musi wreszcie w sposób wyczerpujący zebrać, rozpatrzyć i ocenić cały materiał dowodowy (art. 77 § 1 k.p.a. i art. 80 k.p.a.) oraz uzasadnić swoje rozstrzygnięcie zgodnie z wymaganiami art. 107 § 3 k.p.a. Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych dopuścił się naruszenia powyższych reguł procesowych w stopniu mogącym mieć istotny wpływ na wynik sprawy i okoliczności, o których mowa w przepisie art. 83 ust. 1 ustawy o emeryturach i rentach, nie zostały należycie zbadane i rozważone. Zarówno w zaskarżonej decyzji jak i w decyzji ją poprzedzającej przyjął bowiem, bez zachowania powyższych reguł, że z akt sprawy nie wynikają szczególne okoliczności, na skutek których zmarły ojciec dziecka nie nabył uprawnień do wnioskowanego świadczenia. Zgodnie z utrwalonym orzecznictwem sądów administracyjnych za szczególną okoliczność, na potrzeby stosowania przepisu art. 83 ust. 1 ustawy o emeryturach i rentach, uznaje się wyłącznie zdarzenie bądź trwały stan wykluczający aktywność zawodową konkretnej osoby z powodu niemożności przezwyciężenia ich skutków (por. wyrok Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 16 czerwca 2000 r., sygn. akt II SA 306/00 - niepublikowany), przy czym owo zdarzenie bądź trwały stan muszą mieć charakter zewnętrzny, obiektywny i niezależny od woli tej osoby. Istotnie A.O. w dacie śmierci posiadał stosunkowo krótki okres składkowy i nieskładkowy wynoszący 1 rok, 5 miesięcy i 14 dni, ale miał zaledwie 22 lata. Niewątpliwie jego pobyt w zakładzie karnym od dnia [...] listopada 2005 r. do dnia [...] lutego 2007 r. nie może być uznany za okoliczność usprawiedliwiającą brak zatrudnienia i związanego z tym ubezpieczenia, jednakże nie można ignorować faktu, że po opuszczeniu zakładu karnego w dniu [...] kwietnia 2007 r. podjął pracę, którą kontynuował do dnia [...] października 2007 r. W dacie zgonu, tj. [...] grudnia 2007 r., co prawda nie pozostawał już w zatrudnieniu, ale był zarejestrowany w charakterze bezrobotnego w Powiatowym Urzędzie Pracy w O. Fakt ten ma znaczenie prawne dla sprawy, gdyż świadczy o tym, że w tym czasie wymieniony był osobą bezrobotną, poszukującą zatrudnienia. Biorąc pod uwagę bardzo młody wiek ubezpieczonego, fakt podjęcia przez niego pracy po zwolnieniu z zakładu karnego i następnie rejestrację w urzędzie pracy nie można wykluczyć, że gdyby nie nagła śmierć, podjąłby zatrudnienie i wypracował w przyszłości świadczenie z ubezpieczenia społecznego. Ponadto organ wydając zaskarżoną decyzję nie odniósł się do, podnoszonych we wniosku o ponowne rozpatrzenie sprawy, twierdzeń skarżącej, że śmierć ubezpieczonego wywołana została wcześniejszym urazem [...], co świadczy, że organ nienależycie zbadał kwestię stanu zdrowia ubezpieczonego przed śmiercią. Wyjaśnienie tej kwestii ma istotne znaczenie dla sprawy, ponieważ jak wynika z przebiegu ubezpieczenia, ojciec dziecka w trakcie ostatniego zatrudnienia korzystał ze zwolnień lekarskich. Zdaniem Sądu, organ wadliwie przyjął, że A.O. w okresie od dnia [...] sierpnia 2001 r. do dnia [...] kwietnia 2007 r. przez okres ponad 5 lat nie wykonywał zatrudnienia lub innej działalności objętej ubezpieczeniami emerytalnymi i rentowymi. Trzeba bowiem zwrócić uwagę, że ubezpieczony urodzony [...] marca 1985 r., w dniu [...] sierpnia 2001 r. miał dopiero ukończone 16 lat. Wobec powyższego, zdolny do pracy ze względu na wiek, w rozumieniu art. 83 ustawy o emeryturach i rentach, stał się dopiero po dniu [...] marca 2003 r. Rozpatrując ponownie wniosek M.D. o przyznanie renty rodzinnej w drodze wyjątku, Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych będzie obowiązany, mając na względzie dyspozycje przepisu art. 7 oraz 77 § 1 k.p.a., uzupełnić materiał dowodowy w zakresie umożliwiającym wyjaśnienie wskazanych wątpliwości i dokonując oceny całokształtu materiału dowodowego zgromadzonego w sprawie, wydać decyzję zawierającą uzasadnienie odpowiadające wymaganiom określonym w art. 107 § 3 k.p.a. Mając powyższe na względzie, Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie, na podstawie art. 145 § 1 pkt 1 lit. c ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r.– Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. Nr 153, poz. 1270 ze zm.), orzekł jak w punkcie 1 sentencji wyroku. O wstrzymaniu wykonania zaskarżonej decyzji w całości Sąd orzekł, na podstawie art. 152 powołanej ustawy – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi.