II SA/Wa 1119/12

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Sławomir Antoniuk, Sędziowie WSA Ewa Grochowska – Jung, Janusz Walawski (spr.), Protokolant Referent stażysta Małgorzata Ciach, po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 22 października 2012 r. sprawy ze skargi A. S. na decyzję Prezesa Zakładu Ubezpieczeń Społecznych z dnia [...] lutego 2012 r. nr [...] w przedmiocie odmowy przyznania świadczenia w drodze wyjątku 1. uchyla zaskarżoną decyzję oraz decyzję ją poprzedzającą z dnia [...] grudnia 2011 r., 2. stwierdza, że zaskarżona decyzja nie podlega wykonaniu w całości, 3. przyznaje ze środków budżetowych Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie na rzecz adwokat E. J. kwotę 240 zł (słownie: dwieście czterdzieści złotych) oraz kwotę 55,20 zł (słownie: pięćdziesiąt pięć złotych 20/100) stanowiącą 23% podatku VAT, tytułem nieopłaconej pomocy prawnej udzielonej z urzędu. Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych decyzją z dnia [...] grudnia 2011 r. nr [...], po rozpatrzeniu wniosku A. S. o przyznanie renty z tytułu niezdolności do pracy w drodze wyjątku, odmówił przyznania wnioskowanego świadczenia. W uzasadnieniu organ podał, że na podstawie art. 83 ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych (tekst jedn.: Dz. U. z 2009 r. nr 153, poz. 1227 ze zm.) świadczenie w drodze wyjątku może być przyznane ubezpieczonym oraz pozostałym po nich członkom rodziny, którzy wskutek szczególnych okoliczności nie spełniają warunków wymaganych w ustawie do uzyskania prawa do emerytury lub renty, nie mogą - ze względu na całkowitą niezdolność do pracy lub wiek - podjąć pracy lub działalności objętej ubezpieczeniem społecznym i nie mają niezbędnych środków utrzymania. Organ wyjaśnił, że powyższe warunki muszą być spełnione łącznie, a niespełnienie choćby jednego z nich wyklucza możliwość przyznania tego rodzaju świadczenia. Z dokumentacji zawartej w aktach rentowych wynika, że łączny staż ubezpieczeniowy 35-letniej wnioskodawczyni wynosi 6 lat, 3 miesiące i 23 dni. W 10-leciu przypadającym przed dniem powstania niezdolności do pracy, zamiast 5 lat okresów składkowych i nieskładkowych wymaganych do przyznania świadczenia w trybie zwykłym, udokumentowano 3 lata, 3 miesiące i 27 dni. Nadto w latach 2000-2004 oraz w okresie od 1 maja 2008 r. do 11 października 2009 r., tj. do dnia powstania całkowitej niezdolności do pracy, skarżąca nie podejmowała zatrudnienia ani innej działalności popartej opłacaniem składek na ubezpieczenie emerytalne i rentowe. W ocenie Prezesa ZUS nie zostały wykazane szczególne okoliczności uniemożliwiające wnioskodawczyni przezwyciężenie przeszkód w wykonywaniu zatrudnienia oraz w opłacaniu składek na ubezpieczenia, bowiem w wymienionych przerwach wobec A. S. nie orzeczono całkowitej niezdolności do pracy. Nadto z przedłożonej dokumentacji rentowej wynika, że dochód przypadający na członka rodziny nie pozwala na uznanie, iż skarżąca pozostaje bez niezbędnych środków utrzymania. We wniosku o ponowne rozpatrzenie sprawy A. S. podała, że na skutek wypadku do którego doszło [...] października 2009 r. nie mogła kontynuować zatrudnienia podjętego w dniu [...] października 2009 r. Wskazała, że powoływana przez organ przerwa w zatrudnieniu w latach 2000-2003 spowodowana była koniecznością sprawowania opieki nad chorym dziadkiem. Podkreśliła, że samodzielnie prowadzi gospodarstwo domowe, a uzyskiwany dochód w wysokości 600 zł w całości przeznaczany jest na leki. Decyzją z dnia [...] lutego 2012 r. nr [...] Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych po ponownym rozpatrzeniu sprawy utrzymał w mocy decyzję podjętą w dniu [...] grudnia 2011 r. W uzasadnieniu – powołując się na argumentację podaną już w zaskarżonej decyzji – podał, że w okresach od 1 września 2000 r. do 1 listopada 2004 r. oraz od 1 maja 2008 r. do 4 października 2009 r. nie został udowodniony jakikolwiek okres zatrudnienia poparty opłacaniem składek na ubezpieczenia emerytalne i rentowe, co spowodowało brak uprawnień do świadczenia na zasadach ogólnych. Analiza przebiegu ubezpieczenia wnioskodawczyni prowadzi do wniosku, że niespełnienie warunków do świadczenia na zasadach ogólnych nie było następstwem zdarzeń o charakterze szczególnym, bowiem wobec skarżącej w wyżej wymienionych okresach nie była ustalona całkowita niezdolność do pracy. Całkowita niezdolność do pracy uniemożliwiająca skarżącej kontynuowanie zatrudnienia została ustalona orzeczeniem komisji lekarskiej ZUS dopiero od [...] października 2009 r. Zdaniem organu nie istniały zatem przeciwwskazania, które uniemożliwiałyby kontynuowanie zatrudnienia, w celu zapewnienia w przyszłości uprawnień do świadczenia w trybie zwykłym. Powołując się na orzecznictwo sądów administracyjnych organ stwierdził, że rezygnacja z zatrudnienia na rzecz opieki nad członkiem rodziny nie może być uznana za szczególną okoliczność, na skutek której skarżąca nie spełniła warunków w trybie zwykłym. W skardze do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie na decyzję Prezesa Zakładu Ubezpieczeń Społecznych z dnia [...] lutego 2012 r. A. S. zarzuciła naruszenie art. 83 ust. 1 ustawy o emeryturach i rentach z FUS. Wskazała, że od dnia [...] października 2009 r. nie mogła wykonywać zatrudnienia wskutek wypadku komunikacyjnego i długiego okresu hospitalizacji. Podniosła, że do wypadku doszło zaledwie kilka dni po podjęciu zatrudnienia, a zatem z dużym prawdopodobieństwem można przypuszczać, że gdyby nie wypadek, kontynuowałaby zatrudnienie i tym samym nabyła prawo do świadczenia w trybie zwykłym. W odpowiedzi na skargę Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych wniósł o jej oddalenie, podtrzymując w całości stanowisko wyrażone w uzasadnieniu zaskarżonej decyzji. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie zważył, co następuje. Zgodnie z brzmieniem art. 1 § 1 i § 2 ustawy z dnia 25 lipca 2002 r. – Prawo o ustroju sądów administracyjnych (Dz. U. nr 153, poz. 1269 ze zm.), sądy administracyjne sprawują wymiar sprawiedliwości m.in. przez kontrolę działalności administracji publicznej, a kontrola ta sprawowana jest pod względem zgodności z prawem, jeżeli ustawy nie stanowią inaczej. Skarga oceniana w świetle powyższych kryteriów zasługuje na uwzględnienie. Materialnoprawną podstawą zaskarżonej decyzji jest przepis art. 83 ust. 1 ustawy o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych (tekst jedn.: Dz. U. z 2009 r. nr 153, poz. 1227 ze zm.). Stanowi on, że ubezpieczonym oraz pozostałym po nich członkom rodziny, którzy wskutek szczególnych okoliczności nie spełniają warunków wymaganych w ustawie do uzyskania prawa do emerytury lub renty, nie mogą – ze względu na całkowitą niezdolność do pracy lub wiek – podjąć pracy lub działalności objętej ubezpieczeniem społecznym i nie mają niezbędnych środków utrzymania, Prezes ZUS może przyznać w drodze wyjątku świadczenie w wysokości nieprzekraczającej odpowiednich świadczeń przewidzianych w ustawie. Z użytego w tym przepisie sformułowania "może przyznać" wynika, że podejmowane na tej podstawie decyzje mają charakter uznaniowy. Oznacza to, że organ posiada swobodę działania i możliwość wyboru określonego sposobu załatwienia sprawy. Sądowa kontrola tego rodzaju decyzji jest ograniczona. Nie obejmuje ona bowiem celowości zaskarżonej decyzji. Sąd może zatem tylko badać, czy decyzja nie nosi cech dowolności. Stąd też, Prezes ZUS, podejmując decyzję administracyjną w przedmiocie świadczenia w drodze wyjątku, jest związany regułami postępowania administracyjnego, które określają jego obowiązki w zakresie prowadzenia postępowania i orzekania. Musi przestrzegać zasady dochodzenia do prawdy obiektywnej, a więc podejmować wszelkie niezbędne kroki zmierzające do dokładnego wyjaśnienia stanu faktycznego i załatwienia sprawy (art. 7 kpa), jest zobowiązany do należytego i wyczerpującego informowania stron o okolicznościach faktycznych i prawnych, które mogą mieć wpływ na ustalenie ich praw oraz obowiązków, będących przedmiotem postępowania administracyjnego (art. 9 kpa) oraz musi w sposób wyczerpujący zebrać, rozpatrzyć i ocenić cały materiał dowodowy (art. 77 § 1 i art. 80 kpa) oraz uzasadnić swoje rozstrzygnięcie według wymagań określonych w art. 107 § 3 kpa. W rozpatrywanej sprawie Prezes ZUS, wydając swoje rozstrzygnięcie, uchybił wskazanym wyżej regulacjom w stopniu mającym istotny wpływ na jej wynik. Argumentacja organu koncentruje się bowiem przede wszystkim na wykazaniu, iż przerwa w zatrudnieniu skarżącej w latach 2000-2004 oraz w okresie od 1 maja 2008 r. do 4 października 2009 r. spowodowała nienabycie uprawnień do świadczenia ustawowego. Ustawa o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych nie uzależnia wprost uprawnień do świadczeń w drodze wyjątku od długości stażu ubezpieczeniowego. Istotne są natomiast przyczyny, z jakich wnioskodawca nie nabył uprawnień do świadczenia w trybie zwykłym. Innymi słowy, czy nienabycie takich uprawnień spowodowane było szczególnymi okolicznościami. Zgodnie z utrwalonym orzecznictwem sądów administracyjnych, za szczególną okoliczność w rozumieniu art. 83 ust. 1 powołanej ustawy przyjmuje się zdarzenie bądź trwały stan wykluczający aktywność zawodową konkretnej osoby z powodu niemożności przezwyciężenia ich skutków. Przy czym okoliczność ta musi pozostawać w związku przyczynowym z brakiem uprawnień do świadczenia w trybie zwykłym, musi mieć charakter obiektywny oraz być niezależna od woli tej osoby, która pomimo dołożenia należytej staranności, nie była w stanie zapobiec jej skutkom. W niniejszej sprawie bezspornym jest, że skarżąca w trakcie podlegania ubezpieczeniu emerytalno-rentowemu uległa wypadkowi, który spowodował powstanie całkowitej niezdolności do pracy, ustalonej orzeczeniem komisji lekarskiej ZUS z dnia [...] października 2010 r. Powyższe jednoznacznie wynika z akt postępowania administracyjnego. Okoliczność ta nie została w ogóle przez organ uwzględniona przy badaniu spełnienia przesłanki szczególnych okoliczności. W ocenie Sądu wypadek skutkujący powstaniem całkowitej niezdolności do pracy, do którego doszło w trakcie pozostawania w ubezpieczeniu, niewątpliwie był okolicznością niezależną od skarżącej i nie z jej winy wykluczył ją z kręgu osób mających możliwość nabycia uprawnień do świadczenia w trybie zwykłym. Z dużą dozą prawdopodobieństwa można przyjąć, że gdyby skarżąca nie uległa wypadkowi, nadal wykonywałaby pracę i miałaby możliwość wypracowania okresu niezbędnego do uzyskania świadczenia na zasadach ogólnych. W takiej sytuacji powoływanie się przez organ na przerwy w zatrudnieniu, jako okoliczności nieposiadające waloru szczególnych, nie znajduje żadnego uzasadnienia. Rozpoznając sprawę ponownie, Prezes ZUS winien rozważyć wystąpienie przesłanki szczególnych okoliczności wynikających z faktu powstania całkowitej niezdolności do pracy w trakcie ubezpieczenia z uwzględnieniem poczynionych wyżej rozważań Sądu. Mając powyższe na względzie, Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie, na podstawie art. 145 lit. a i c ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (tekst jedn.: Dz. U. z 2012 r., poz. 270), orzekł jak w sentencji wyroku. O wstrzymaniu wykonania zaskarżonej decyzji Sąd orzekł w oparciu o art. 152 powołanej ustawy. Wynagrodzenie tytułem nieopłaconej pomocy prawnej przyznano w oparciu o przepis art. 250 ustawy – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi oraz § 18 ust. 1 pkt 1 lit. c rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z dnia 28 września 2002 r. w sprawie opłat za czynności adwokackie oraz ponoszenia przez Skarb Państwa kosztów nieopłaconej pomocy prawnej udzielonej z urzędu (Dz. U. nr 162, poz. 1348 ze zm.).