II SA/Wa 113/04

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie w składzie następującym: Przewodniczący sędzia WSA Ewa Grochowska-Jung, Sędziowie Iwona Dąbrowska, Ewa Kwiecińska, Protokolant Arkadiusz Koziarski, po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 1 grudnia 2004 r. sprawy ze skargi H. L. na decyzję Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych z dnia [...] grudnia 2003 r. nr [...] w przedmiocie świadczenia w drodze wyjątku 1. ) uchyla zaskarżoną decyzję i decyzję ją poprzedzającą 2. ) zaskarżona decyzja nie podlega wykonaniu w całości Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych decyzją z dnia [...] grudnia 2003 r. znak: [...], na podstawie art. 138 § 1 pkt 1 kpa utrzymał w mocy swoją wcześniejszą decyzję z dnia [...] października 2003 r., którą na podstawie art. 83 ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych (Dz. U. Nr 162, poz. 1118 ze zm.), odmówił H.L. przyznania renty w drodze wyjątku. Prezes ZUS w uzasadnieniu swojej decyzji podał, iż z akt sprawy nie wynikają szczególne okoliczności, z powodu których H. L. nie nabyła uprawnienia do świadczenia ustawowego. Legitymuje się na datę powstania niezdolności do pracy łącznym okresem składkowym i nieskładkowym wynoszącym 17 lat 1 miesiąc i 24 dni, który jest nieadekwatny do jej wieku, bowiem osoba w wieku 44 lat ma zazwyczaj znacznie dłuższy okres ubezpieczenia. Nadto na przestrzeni pracy zawodowej w okresach od [...] kwietnia 1979 r. do [...] stycznia 1982 r. oraz od [...] sierpnia 1994 r. do [...] czerwca 2002 r. posiadała kilkuletnie przerwy w wykonywaniu zatrudnienia lub innej działalności objętej ubezpieczeniem społecznym. Całkowita niezdolność do pracy została stwierdzona orzeczeniem lekarza orzecznika ZUS dopiero w dniu [...] czerwca 2003 r., w którym to orzeczeniu lekarz orzecznik stwierdził, iż całkowita niezdolność do pracy istnieje od [...] października 2002 r. W związku z powyższym Prezes ZUS nie dopatrzył się zbiegu szczególnych okoliczności, które były powodem niespełnienia warunków ustawowych do renty, natomiast trudne warunki materialne nie stanowią wystarczającego uzasadnienia do przyznania prawa do świadczenia w drodze wyjątku. H.L. zaskarżyła powyższą decyzję do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie, podnosząc, iż decyzja jest dla niej krzywdząca, bowiem nie wzięto pod uwagę faktu, iż urodziła czworo dzieci, w tym jedno niepełnosprawne, co wiązało się z koniecznością bezpośredniej opieki nad nim. Podkreśliła też, iż jest osobą chorą, choroba jest postępująca i wymaga leczenia. Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych w odpowiedzi na skargę wnosił o jej oddalenie. Podtrzymał zajęte w sprawie stanowisko, dodatkowo stwierdzając, iż fakt sprawowania przez skarżącą opieki nad dziećmi był jej wyborem, do jakiego miała prawo, nie można uznać, że była to okoliczność szczególnie niezależna od jej woli. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie zważył, co następuje: W świetle art. 1 § 1 ustawy z dnia 25 lipca 2002 r. - Prawo o ustroju sądów administracyjnych (Dz. U. Nr 153, poz. 1269), sądy administracyjne sprawują kontrolę działalności administracji publicznej, przy czym stosownie do art. 1 § 2 powołanej ustawy kontrola ta sprawowana jest pod względem zgodności z prawem, jeżeli ustawa nie stanowi inaczej. Rozpoznając sprawę w świetle powołanych wyżej kryteriów stwierdzić należy, iż skarga zasługuje na uwzględnienie. Materialnoprawną podstawą zaskarżonej decyzji jest art. 83 ust. 1 ustawy o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych. Stanowił on, że ubezpieczonym oraz pozostałym po nich członkom rodziny, którzy wskutek szczególnych okoliczności nie spełniają warunków wymaganych w ustawie do uzyskania prawa do emerytury lub renty, nie mogą - ze względu na całkowitą niezdolność do pracy lub wiek - podjąć pracy lub działalności objętej ubezpieczeniem społecznym i nie mają niezbędnych środków utrzymania, Prezes ZUS może przyznać w drodze wyjątku świadczenie w wysokości nieprzekraczającej odpowiednich świadczeń przewidzianych w ustawie. Z treści tego przepisu wynikają trzy przesłanki warunkujące przyznanie świadczenia w drodze wyjątku. Po pierwsze, niespełnienie wymagań dających prawo do emerytury lub renty musi być spowodowane szczególnymi okolicznościami; po drugie, ubiegający się o to świadczenie nie może podjąć pracy lub innej działalności zarobkowej objętej ubezpieczeniem społecznym z powodu całkowitej niezdolności do pracy lub wieku; po trzecie, osoba nie ma niezbędnych środków utrzymania. Przyznanie przedmiotowego świadczenia ustawa uzależnia od łącznego (kumulatywnego) spełnienia wszystkich tych przesłanek. Brak choćby jednej z nich wyklucza tę możliwość. Prezes ZUS podejmując decyzję administracyjną w sprawie świadczenia w drodze wyjątku jest związany rygorem procedury administracyjnej, określającej obowiązki w zakresie prowadzenia postępowania i orzekania. Musi między innymi przestrzegać zasady dochodzenia do prawdy materialnej (art. 7 kpa), a więc podejmować wszelkie kroki niezbędne do dokładnego wyjaśnienia stanu faktycznego oraz załatwienia sprawy. Jest obowiązany do należytego i wyczerpującego informowania stron o okolicznościach faktycznych i prawnych, które mogą mieć wpływ na ustalenie ich praw i obowiązków, będących przedmiotem postępowania (art. 9 kpa). Musi wreszcie w sposób wyczerpujący zebrać, rozpatrzyć i ocenić cały materiał dowodowy (art. 77 § 1 i art. 80 kpa) oraz uzasadnić swoje rozstrzygnięcie według wymagań określonych w art. 107 § 3 kpa. W rozpoznawanej sprawie Prezes ZUS nie przestrzegał tych reguł postępowania. Nie wyjaśnił okoliczności faktycznych mających istotne znaczenie dla rozstrzygnięcia sprawy. Nie uzasadnił należycie swojej decyzji. Uchybienia te miały - zdaniem Sądu - istotny wpływ na wynik sprawy. Uzasadnienie zaskarżonej decyzji sprowadza się zasadniczo do stwierdzenia, że w okresie zatrudnienia skarżąca posiada kilkuletnie przerwy w pracy zawodowej w okresie od [...] kwietnia 1979 r. do [...] stycznia 1982 r. od [...] sierpnia 1994 r. do [...] czerwca 2002 r., natomiast całkowita niezdolność do pracy stwierdzona orzeczeniem lekarza orzecznika została dopiero w dniu [...] czerwca 2003 r. - istnieje od [...] października 2002 r. W związku z tym nie dopatrzono się zbiegu szczególnych okoliczności, które były powodem niespełnienia warunków ustawowych do renty. Prezes ZUS nie poparł bliższą analizą zebranych w sprawie materiałów. Tymczasem w świetle powołanego w decyzji orzeczenia lekarza orzecznika ZUS, stwierdzenie to nie wydaje się mieć dostatecznego uzasadnienia. W orzeczeniu tym podano, iż całkowita niezdolność skarżącej do pracy spowodowana została chorobą nowotworową, zaś za datę powstania tej niezdolności przyjęto [...] października 2002 r. "stwierdzając, że na podstawie przedstawionej dokumentacji nie można ustalić, czy niezdolność powstał przed [...] lutego 1996 r.". Pominięto tym samym etap rozwoju stwierdzonej choroby nowotworowej, która wszak nie powstaje z dnia na dzień, jak i towarzyszące temu rozwojowi nasilające się objawy choroby związane ze zmianami w stanie zdrowia fizycznego, skutkujące niewątpliwie silne przeżycia psychiczne chorego. Nadto pomimo, iż skarżąca we wniosku o ponowne rozpatrzenie sprawy podnosiła, że w okresie, w którym nie pracowała zawodowo urodziła i wychowała czworo dzieci, w tym jedno niepełnosprawne, wykazała zaświadczeniem lekarskim, iż jej małoletnia córka E.L. ur. [...] września 1988 r., według dokumentacji lekarskiej, od listopada 1994 r. do 2001 r. wymagała całodobowej opieki matki z uwagi na chorobę [...]. Prezes ZUS, rozpatrując ponownie sprawę w ogóle nie odniósł się do tej kwestii. Wątpliwości Sądu dodatkowo potęguje fakt legitymowania się przez skarżącą 17-letnim okresem pracy, który w kontekście osiągniętego wieku 44 lat, urodzenia i wychowania czworga dzieci, w tym dziecka niepełnosprawnego, nie wydaje się wbrew stanowisku Prezesa ZUS okresem krótkim, w każdym bądź razie wymaga ponownego rozważenia na tle sytuacji osobistej i zdrowotnej skarżącej. Poza tym świadczenie w drodze wyjątku nie jest uzależnione w prostej linii od długości stażu ubezpieczeniowego, ale od wykazania szczególnych okoliczności nienabycia uprawnień ustawowych do tego świadczenia. Za szczególne okoliczności na potrzeby stosowania art. 83 ust. 1 ustawy uznaje się zdarzenia (bądź trwały stan), które wykluczały aktywność zawodową konkretnej osoby z powodu nieważności przezwyciężenia ich skutków. Na podkreślenie zasługuje również fakt, iż skarżąca poszukiwała pracy zarejestrowana jako bezrobotna i pracę tę od [...] czerwca 2002 r. wykonywała i gdyby nie choroba, mogłaby ją nadal wykonywać i w ten sposób uzyskać uprawnienie do świadczenia ustawowego. Prezes ZUS ponownie rozpoznając skargę powinien pamiętać, że aczkolwiek decyzja o przyznaniu świadczenia w drodze wyjątku ma charakter decyzji uznaniowej, jednak nie zwalnia go to od obowiązku wszechstronnego zbadania materiału dowodowego i wydania decyzji wyczerpującej uzyskanie ustalenia faktyczne i prawne istotne w sprawie. Z tych względów Sąd, w oparciu o art. 145 § 1 pkt 1a, 152 ustawy - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi, orzekł jak w sentencji wyroku.