II SA/Wa 1138/11

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA – Stanisław Marek Pietras (spraw.) Sędzia WSA – Janusz Walawski Sędzia WSA – Olga Żurawska - Matusiak Protokolant – starszy asystent sędziego Arkadiusz Koziarski po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 29 listopada 2011 r. sprawy ze skargi U. R. na decyzję Prezesa Zakładu Ubezpieczeń Społecznych z dnia [...] marca 2011 r. nr [...] w przedmiocie odmowy przyznania świadczenia w drodze wyjątku – oddala skargę, – przyznaje ze środków budżetowych Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie na rzecz adwokat E. F. kwotę 240 zł (słownie dwieście czterdzieści złotych) oraz kwotę 55,20 (słownie pięćdziesiąt pięć złotych i dwadzieścia groszy) stanowiącą 23% podatku od towarów i usług, tytułem nieopłaconej pomocy prawnej udzielonej z urzędu Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych decyzją z dnia [...] lutego 2011 r. nr [...], po rozpatrzeniu wniosku U. R. (ur. [...] stycznia 1961 r.) z dnia [...] października 2010 r., powołując się na art. 83 ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych (tekst jedn. z 2004 r. Dz. U. Nr 39, poz. 353 ze zm.), odmówił przyznania dla wyżej wymienionej świadczenia w drodze wyjątku. W uzasadnieniu podał, że powyższe świadczenie może być przyznane ubezpieczonym oraz pozostałym po nich członkom rodziny, którzy wskutek szczególnych okoliczności nie spełniają warunków wymaganych w ustawie do uzyskania prawa do emerytury lub renty, nie mogą – ze względu na całkowitą niezdolność do pracy lub wiek – podjąć pracy lub działalności objętej ubezpieczeniem społecznym i nie mają niezbędnych środków utrzymania, a powyższe warunki muszą być spełnione łącznie. Tymczasem w rozpoznawanej sprawie skarżąca na przestrzeni 48 lat życia, tj. na datę powstania całkowitej niezdolności do pracy udokumentowała jedynie 6 miesięcy i [...] dni okresów składkowych oraz nieskładkowych, zaś w ostatnim dziesięcioleciu przypadającym przed powstaniem całkowitej niezdolności do pracy zamiast wymaganych 5 lat do przyznania świadczenia w trybie zwykłym, udowodniono tylko 5 miesięcy okresów składkowych. Ponadto 18 lat ukończyła w styczniu 1979 r., zaś pierwszą pracę popartą opłacaniem składek na ubezpieczenie emerytalne i rentowe podjęła dopiero w kwietniu 2008 r. Stąd też – w ocenie organu – nie zostały wykazane żadne szczególne okoliczności uniemożliwiające skarżącej przezwyciężenie przeszkód w podjęciu zatrudnienia i nabyciu uprawnień do świadczeń na zasadach ogólnych, bowiem w tym okresie nie orzeczono wobec niej całkowitej niezdolności do pracy. Ponadto opieka nad dziećmi, chociaż bardzo pożądana ze względów społecznych, nie stanowi owej szczególnej okoliczności, ponieważ jest to życiowy wybór pomiędzy rezygnacją z zatrudnienia, a poświęceniu się wychowaniu dzieci. W sprawie była również oceniana sytuacja materialna, jednakże nie stanowi ona jedynego kryterium przyznawania spornego świadczenia. We wniosku do Prezesa Zakładu Ubezpieczeń Społecznych z dnia [...] lutego 2011 r. o ponowne rozpatrzenie sprawy, U. R. uznała powyższą decyzję za krzywdzącą, bowiem jej stan zdrowia nie pozwala na pracę, a sytuacja materialna jest ciężka. Natomiast choroba na którą zapadła, wymaga częstej rehabilitacji, a jej samej nie jest stać na konieczne zabiegi lekarskie. Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych decyzją z dnia [...] marca 2011 r. nr [...], mając za podstawę art. 138 § 1 pkt 1 k.p.a., utrzymał w mocy swoją poprzednią decyzję z dnia [...] lutego 2011 r. W uzasadnieniu – powołując się na argumentację w niej zawartą – podał, lekarz orzecznik ZUS orzeczeniem z dnia [...] grudnia 2010 r. uznał skarżącą za całkowicie niezdolną do pracy od [...] marca 2009 r. do dnia [...] listopada 2013 r. W skardze do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie, U. R. stwierdziła, że zaskarżona decyzja jest krzywdząca i powołała się na te same zarzuty i argumenty, co we wniosku o ponowne rozpatrzenie sprawy, podkreślając swoją trudną sytuację materialną. W odpowiedzi na skargę Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych wniósł o jej oddalenie, wskazując na dotychczasowe ustalenia faktyczne i prawne. W piśmie procesowym z dnia [...] sierpnia 2011 r. skarżąca podtrzymała swoją skargę dodając, że jej stan zdrowia się pogarsza. Z kolei pełnomocnik skarżącej w piśmie procesowym z dnia [...] listopada 2011 r. poparła skargę i zarzuciła jej naruszenie przepisów postępowania mające istotny wpływ na wynik sprawy, tj.: – art. 7 k.p.a. poprzez niedopełnienie przez organ obowiązku dokładnego wyjaśnienia stanu faktycznego i załatwienia sprawy, – art. 9 k.p.a. poprzez niedopełnienie obowiązku należytego i wyczerpującego poinformowania strony o okolicznościach faktycznych i prawnych, które miały wpływ na ustalenie praw będących przedmiotem postępowania administracyjnego, – art. 77 § 1 i art. 80 k.p.a. poprzez niewyczerpujące oraz mało wnikliwe rozpatrzenie sprawy i ocenę całokształtu materiału dowodowego, – art. 107 § 3 k.p.a. poprzez jedynie pobieżne uzasadnienie faktyczne zaskarżonej decyzji, uchybiając regułom zawartym w tym przepisie. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie zważył, co następuje: Zgodnie z brzmieniem art. 1 § 1 i 2 ustawy z dnia 25 lipca 2002 r. – Prawo o ustroju sądów administracyjnych (Dz. U. Nr 153, poz. 1269), sąd administracyjny sprawuje wymiar sprawiedliwości poprzez kontrolę pod względem zgodności z prawem zaskarżonej decyzji administracyjnej i to z przepisami obowiązującymi w dacie jej wydania. Skarga analizowana pod tym kątem podlega oddaleniu, bowiem zaskarżona decyzja została wydana zgodnie z prawem. Stosownie do treści art. 83 ust. 1 ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych (tekst jedn. z 2004 r. Dz. U. Nr 39, poz. 353 ze zm.), który stanowił materialnoprawną podstawę zaskarżonej decyzji, ubezpieczonym oraz pozostałym po nich członkom rodziny, którzy wskutek szczególnych okoliczności nie spełniają warunków wymaganych w ustawie do uzyskania prawa do emerytury i renty, nie mogą – ze względu na całkowitą niezdolność do pracy lub wiek – podjąć pracy lub działalności objętej ubezpieczeniem społecznym i nie mają niezbędnych środków utrzymania, Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych może przyznać w drodze wyjątku świadczenie w wysokości nieprzekraczającej świadczeń przewidzianych w ustawie. Na tle całej ustawy, określającej zasady nabywania prawa do świadczeń typu ubezpieczeniowego, a więc finansowanych i pozostających w związku z funduszem gromadzonym na ten cel ze składek ubezpieczeniowych przyszłych świadczeniobiorców, jest to regulacja szczególna, pozwalająca na uzyskanie świadczenia odpowiadającego świadczeniu ubezpieczeniowemu przez osoby, które nie spełniają warunków do uzyskania świadczeń w trybie zwykłym. Świadczenia z tego przepisu nie mają charakteru roszczeniowego i są finansowane z budżetu państwa (art. 84 ustawy), a nie z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych, zaś ustawa pozostawia ich przyznanie uznaniu Prezesa Zakładu Ubezpieczeń Społecznych. Przepis ten bowiem posługuje się sformułowaniem "Prezes Zakładu może przyznać..." je w drodze wyjątku, co wskazuje na charakter uznaniowy decyzji podejmowanej w tym trybie, przy czym pozostawienie tego uprawnienia organowi nie oznacza, że ma on całkowitą swobodę w tym względzie. Z tego mianowicie powodu, że wskazany powyżej przepis wskazuje na cztery przesłanki warunkujące przyznanie świadczenia w drodze wyjątku, a to: 1.) dotyczy osoby ubezpieczonej lub pozostałego po ubezpieczonym członka jego rodziny, 2.) niespełnienie wymagań dających prawo do emerytury lub renty na zasadach ogólnych musi być spowodowane szczególnymi okolicznościami, 3.) ubiegający się o to świadczenie nie może podjąć pracy lub innej działalności zarobkowej objętej ubezpieczeniem społecznym z powodu całkowitej niezdolności do pracy lub ze względu na wiek, 4.) osoba ta nie ma niezbędnych środków utrzymania, przy czym Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych przyznając powyższe świadczenie, musi stwierdzić występowanie wszystkich czterech powyższych przesłanek łącznie, co oznacza, iż brak spełnienia chociażby jednego warunku, uniemożliwia wydanie decyzji przyznającej takie świadczenie. Jednocześnie wskazać należy, że ustalenie istnienia wskazanych przesłanek musi nastąpić w prawidłowo przeprowadzonym postępowaniu administracyjnym. Stosownie bowiem do art. 124 ustawy, w postępowaniu w sprawach o świadczenia określone w tej ustawie, stosuje się przepisy ustawy z dnia 14 czerwca 1960 r. - Kodeks postępowania administracyjnego (tekst jedn. z 2000 r. Dz. U. Nr 98, poz. 1071 ze zm.). Innymi słowy mówiąc, Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych podejmując decyzję administracyjną w przedmiocie świadczenia w drodze wyjątku, jest związany regułami postępowania administracyjnego, które określają jego obowiązki w zakresie prowadzenia postępowania i orzekania. Stąd też musi on m.in. przestrzegać zasady dochodzenia do prawdy obiektywnej, a więc podejmować wszelkie niezbędne kroki zmierzające do dokładnego wyjaśnienia stanu faktycznego i załatwienia sprawy (art. 7 k.p.a.), jak również jest on zobowiązany do należytego i wyczerpującego informowania stron o okolicznościach faktycznych i prawnych, które mogą mieć wpływ na ustalenie ich praw oraz obowiązków będących przedmiotem postępowania administracyjnego (art. 9 k.p.a.) i musi wreszcie w sposób wyczerpujący zebrać, rozpatrzyć i ocenić cały materiał dowodowy (art. 77 § 1 k.p.a. i art. 80 k.p.a.) oraz uzasadnić swoje rozstrzygnięcie zgodnie z wymaganiami art. 107 § 3 k.p.a. W rozpoznawanej zaś sprawie U. R. niewątpliwie znajduje się w ciężkiej sytuacji osobistej i materialnej, jednakże organ – w ocenie Sądu i wbrew stanowisku skarżącej oraz jej pełnomocnikowi – prawidłowo ustalił, stosując w sposób należyty wskazane powyżej reguły postępowania, że skarżąca nie spełniła jednej z przesłanek warunkujących przyznanie świadczenia w drodze wyjątku. Nie wykazała bowiem, że udowodnione okresy składkowe i nieskładkowe ubezpieczenia, są adekwatna do jej wieku. Należy wszak stwierdzić, że orzeczeniem lekarza orzecznika Zakładu Ubezpieczeń Społecznych z dnia [...] grudnia 2010 r., orzeczono wobec niej całkowitą niezdolność do pracy od dnia [...] marca 2009 r. do dnia [...] listopada 2013 r. Natomiast w okresie aktywności zawodowej, tj. od chwili uzyskania przez nią pełnoletniości w styczniu 1979 r., pierwszą pracę podjęła dopiero [...] kwietnia 2008 r. Oznacza to zatem, że przez okres prawie 30 lat nie podejmowała żadnej pracy, ani też innej działalności objętej ubezpieczeniem społecznym. Nie można wykluczyć, że – co podnosi, jako zarzut – przed dniem uznania jej za całkowicie niezdolną do pracy czuła się źle, ale to lekarz orzecznik ZUS w swoim orzeczeniu uznał, iż w tym czasie mogła świadczyć prace i powyższe orzeczenie – jeżeli się z nim nie zgadzała – miała prawo zakwestionować w trybie art. 14 ust. 4 i ust. 5 pkt 3 ustawy. Zatem za nieuzasadnione należy uznać tłumaczenie przez skarżącą absencji w odprowadzeniu składek na ubezpieczenie złym stanem zdrowia, ponieważ sam fakt złego samopoczucia nie jest tożsamy z ustawową przesłanką całkowitej niezdolności do pracy. Inaczej rzecz ujmując, subiektywne odczucia co do stanu zdrowia oraz braku możliwości wykonywania pracy z uwagi na zdrowie nie stanowi usprawiedliwienia dla braku odpowiedniego okresu ubezpieczenia. Nie sposób również uznać do końca za przekonywujący argument dotyczący wychowania dzieci w tym okresie, bowiem niewykonywanie pracy miało miejsce również po uzyskaniu przez skarżącą pełnoletniości, a przed urodzeniem pierwszego dziecka, jak też – przyjmując najkorzystniejszą dla niej tezę, że zajmowała się drugim dzieckiem aż do uzyskania przez nie pełnoletniości – po tym okresie, a jeszcze przed powstaniem całkowitej niezdolności do pracy. Nie można wreszcie być obojętnym wobec faktu, że wychowanie i opieka nad dziećmi była i jest aktualne powszechnie rozwiązana poprzez funkcjonowanie żłobków, przedszkoli oraz różnych innych form pracy pozaszkolnej, szczególnie w okresie, kiedy dotyczyło to skarżącej, zaś stanowisko judykatury w tym względzie jest też ukształtowane (vide: np. wyrok z dnia 7 marca 2001 r., II SA 3123/00, Lex nr 53785). Innymi słowy mówiąc, w sytuacji skarżącej – jak słusznie organ zauważył – nie zostały wykazane żadne szczególne okoliczności uniemożliwiające jej przezwyciężenie przeszkód w podjęciu zatrudnienia i nabyciu uprawnień do świadczeń na zasadach ogólnych, bowiem za takie – w świetle ustalonego już stanowiska judykatury – uznać można zdarzenie bądź trwały stan wykluczający aktywność zawodową konkretnej osoby z powodu niemożności przezwyciężenia ich skutków i gdy ubezpieczony wykazał wolę podejmowania pracy oraz opłacania składek, ale na skutek wystąpienia nadzwyczajnych, niezależnych od niego okoliczności, nie mógł zrealizować owych oczekiwań. Dodać ponadto godzi się, że nie sposób przyjąć, aby przyznawanie świadczenia w drodze wyjątku miało miejsce – zdaniem Sądu – w zupełnym oderwaniu od przepracowania dostatecznie długiego okresu pracy, tzn. obejmującego znaczący okres, chociaż niewystarczającego dla uzyskania świadczenia na zasadach ogólnych. Niedostrzeganie bowiem tego okresu, bądź pomijanie go prowadziłoby do naruszenia interesu społecznego, o którym mowa w art. 7 k.p.a., ponieważ przyznawano by świadczenia nie różniące się wiele, co do wysokości, osobom powołującym się na nieporównywalne okresy pracy. Reasumując, Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych w rozpoznawanej sprawie na dzień wydania zaskarżonej decyzji, dokonał prawidłowej wykładni przepisu prawa materialnego, a nadto przestrzegał wskazanych reguł procesowych, zaś swoje rozstrzygnięcie uzasadnił w sposób należyty i wskazać w tym miejscu należy skarżącej, że świadczenie w drodze wyjątku nie ma charakteru socjalnego. W tym stanie rzeczy, na mocy art. 151 w zw. z art. 132 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. Nr 153, poz. 1270 ze zm.), należało orzec, jak w sentencji wyroku.