II SA/Wa 1168/16

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Janusz Walawski po rozpoznaniu w dniu 3 lutego 2017 r. na posiedzeniu niejawnym sprzeciwu J. K. od postanowienia starszego referendarza sądowego Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie z dnia 9 grudnia 2016 r. odmawiającego przyznania prawa pomocy w zakresie zwolnienia od kosztów sądowych oraz ustanowienia adwokata w sprawie ze skargi J. K. na decyzję Ministra Sprawiedliwości z dnia [...] marca 2016 r. nr [...] w przedmiocie umorzenia postępowania postanawia utrzymać w mocy postanowienie starszego referendarza sądowego Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie z dnia 9 grudnia 2016 r. odmawiające przyznania prawa pomocy. We wniosku z 23 sierpnia 2016 r., będącym odpowiedzią na zarządzenie w sprawie wpisu sądowego od skargi, J. K. zwrócił się o przyznanie prawa pomocy w zakresie całkowitym, tj. o zwolnienie od kosztów sądowych oraz ustanowienie adwokata z urzędu. W uzasadnieniu wniosku wskazał, że nie posiada oszczędności złotówkowych, dewizowych, akcji i obligacji, posiada natomiast nieukończony pawilon o powierzchni 88,80 m². Z uwagi na to, że oświadczenie skarżącego budziło wątpliwości co do jego treści, referendarz sądowy pismami z dnia 31 sierpnia 2016 r. (karta nr 25), 29 września 2016 r. (karta nr 34) i 3 listopada 2016 r. (karta nr 39) wezwał skarżącego o uzupełnienie w wyznaczonym terminie wniosku i nadesłanie dodatkowych dokumentów: 1. wyciągu z konta bankowego, ponieważ wbrew twierdzeniu skarżącego nie został on dołączony do formularza wniosku o przyznanie prawa pomocy (karta nr 25), 2. wskazania czy pozostająca z nim we wspólnym gospodarstwie domowym żona zarobkuje i jaka jest wysokość jej dochodu (karta nr 34) 3. dochodu skarżącego (karta nr 34) 4. wskazania źródeł dochodu, z którego utrzymuje się skarżący (karta nr 39). Każde z ww. wezwań zawierało pouczenie o konsekwencjach ich niewykonania. W odpowiedzi na poszczególne wezwania skarżący przy piśmie z 26 września 2016 r. przesłał wyciąg z konta bankowego, z którego wynika, że saldo końcowe na rachunku wyniosło 16,50 zł. W piśmie z 20 października 2016 r. wyjaśnił, że jego żona nie wyraża zgody na podanie jej dochodów uzyskiwanych ze świadczenia emerytalnego, jej majątku osobistego oraz jej innych danych, gdyż stanowi to jej majątek odrębny z pierwszego małżeństwa. Z kolei w odpowiedzi na ostatnie wezwanie skarżący wyjaśnił, że jego obecna żona nie wyraża zgody na podanie dochodów. Postanowieniem z dnia 9 grudnia 2016 r. starszy referendarz sądowy odmówił przyznania skarżącemu prawa pomocy w żądanym zakresie, wskazując, że oświadczenie skarżącego nie pozwalaj na dostateczną ocenę jego sytuacji majątkowej i tym samym ustalenie czy należy uwzględnić jego wniosek o przyznanie prawa pomocy. Od ww. postanowienia skarżący wniósł sprzeciw, zarzucając naruszenie art. 246 § 1 pkt 1 P.p.s.a. poprzez jego niezastosowanie w realiach przedmiotowej sprawy. Podkreślił też, że nie posiada oszczędności złotówkowych i dewizowych, akcji i obligacji na opłacenie kosztów sądowych i ustanowienia adwokata z wyboru, a instytucja zwolnienia od kosztów stanowi realizację jednej z podstawowych zasad państwa prawa, czyli gwarancji prawa do sądu. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie zważył, co następuje: Zgodnie z treścią art. 260 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (tekst jedn. Dz. U. z 2016 r. poz. 718 z późn. zm.) – zwanej dalej P.p.s.a., rozpoznając sprzeciw od zarządzenia i postanowień referendarza sądowego, o których mowa w art. 258 § 2 pkt 6-8 P.p.s.a. (w tym od postanowień o odmowie przyznania prawa pomocy wydanych na podstawie art. 258 § 1 pkt 7 P.p.s.a.), sąd wydaje postanowienie, w którym zaskarżone zarządzenie lub postanowienie referendarza sądowego zmienia albo utrzymuje w mocy. Wniesienie sprzeciwu od postanowienia referendarza sądowego wstrzymuje jego wykonalność. Sąd orzeka jako sąd drugiej instancji, stosując odpowiednio przepisy o zażaleniu i rozpoznaje sprawę na posiedzeniu niejawnym (art. 260 § 2 i § 3 P.p.s.a.). Zgodnie z treścią art. 246 § 1 pkt 1 P.p.s.a., przyznanie prawa pomocy osobie fizycznej następuje w zakresie całkowitym – gdy osoba ta wykaże, że nie jest w stanie ponieść jakichkolwiek kosztów postępowania. Użyte przez ustawodawcę w tym przepisie określenie "gdy wykaże" oznacza, że to skarżący ma obowiązek udowodnić i przekonać Sąd, że znajduje się w sytuacji określonej w art. 246 § 1 i 2 P.p.s.a. (por. "Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnym – komentarz", B. Dauter, B. Gruszczyński, A. Kabat, M. Niezgódka-Medek; wydanie II – Kantor Wydawniczy ZAKAMYCZE 2006; str. 554). Związane jest to z tym, że instytucja prawa pomocy stanowi odstępstwo od wynikającej z art. 199 P.p.s.a. zasady odpłatności postępowania. Należy wskazać, iż przyznanie prawa pomocy powinno mieć charakter wyjątkowy i być stosowane w stosunku do osób żyjących w ubóstwie. Udzielenie prawa pomocy jest przecież formą dofinansowania jej z budżetu państwa i powinno sprowadzać się jedynie do przypadków, w których strona nie posiada rzeczywiście środków na sfinansowanie udziału w postępowaniu sądowym oraz wykaże to w sposób przekonywujący. Instytucja prawa pomocy jest zatem wyjątkiem od generalnej zasady ponoszenia kosztów postępowania przez stronę i ma zastosowanie w szczególnie uzasadnionych przypadkach. Obowiązek zagwarantowania skutecznego dostępu do sądu nie oznacza jednocześnie konieczności zagwarantowania stronom bezwarunkowego prawa do uzyskania bezpłatnej pomocy prawnej ani do zwolnienia od kosztów sądowych. Wymóg ponoszenia kosztów postępowania nie stanowi ograniczenia prawa do sądu i jest usprawiedliwiony koniecznością zapewnienia właściwego funkcjonowania wymiaru sprawiedliwości. Jak wskazuje się w doktrynie oraz orzecznictwie sądów administracyjnych prawo pomocy powinno być udzielane przede wszystkim osobom bezrobotnym, samotnym, bez źródeł stałego dochodu i bez majątku. Jego celem jest bowiem zapewnienie dostępu do sądu osobom, którym brak środków finansowych ten dostęp uniemożliwia. Podkreślić jeszcze raz należy, że ciężar udowodnienia braku możliwości pokrycia kosztów sądowych oraz kosztów ustanowienia adwokata spoczywa na wnioskującym o przyznanie prawa pomocy. W związku z tym wniosek o przyznanie prawa pomocy powinien zawierać oświadczenie strony obejmujące dokładne (niebudzące wątpliwości) danej o jej stanie majątkowym i dochodach (art. 252 § 1 P.p.s.a.). W ocenie Sądu referendarz sądowy zasadnie przyjął, że złożone przez J. K. oświadczenie nie pozwala na dostateczną ocenę jego sytuacji majątkowej i tym samym ustalenie czy wniosek o przyznanie prawa pomocy należy uwzględnić. Stanowisko takie jest w szczególności konsekwencją niewykonania w sposób prawidłowy przez skarżącego wezwania do nadesłania dodatkowych dokumentów i wyjaśnień. W wezwaniu z 3 listopada 2016 r. referendarz sądowy prosił o wskazanie źródeł dochodu z którego skarżący się utrzymuje (zatem chodziło o dochód skarżącego a nie jego żony), tymczasem w piśmie z 25 listopada 2016 r., stanowiącym odpowiedź na ww. wezwanie, skarżący wyjaśnił jedynie, że jego "obecna żona nie wyraża zgody na podanie dochodów". Podkreślić należy, że na podstawie zgromadzonej dokumentacji nie sposób ustalić czy skarżący uzyskuje jakikolwiek dochód, ponieważ brak jest jednoznacznego oświadczenia skarżącego w tej kwestii. Brak ten nie został przez skarżącego uzupełniony ani w wykonaniu wezwań referendarza sądowego (z dnia 29 września 2016 r. i z dnia 3 listopada 2016 r.), ani też w sprzeciwie od postanowienia z dnia 9 grudnia 2016 r., chociaż niewyjaśnienie tej kwestii stanowiło podstawę odmowy przyznania przez referendarza sądowego prawa pomocy. Natomiast oświadczenie, iż skarżący nie posiada oszczędności złotówkowych, dewizowych, akcji i obligacji nie wystarcza do oceny czy jest on w stanie partycypować w kosztach, których zwolnienia się domaga. Nie może również umknąć uwadze fakt, że skarżący nie wypełnił prawidłowo urzędowego formularza, w szczególności pozostawił puste rubryki nr 7, 8, 9 10 i 11, choć w pkt 4 formularza znalazł się zapis, iż należy wypełnić lub skreślić każdą rubrykę, co oznacza, że nie mogą one pozostać puste. Jeszcze raz podkreślić należy, że strona chcąc, aby jej wniosek został rozpoznany merytorycznie ma obowiązek dokładnego i prawidłowego wypełnienia formularza, gdyż nie ulega wątpliwości, że wyjaśnienie kwestii związanych z sytuacją majątkową, stosownie do treści art. 246 P.p.s.a., ciąży na stronie. Z obowiązku tego J. K. nie wywiązał się. Natomiast dane, które są zawarte w formularzu (nawet przy założeniu, że są to dane dotyczące tylko jego osoby, a nie jego żony), nie są wystarczające dla oceny aktualnej sytuacji majątkowej strony. Biorąc pod uwagę powyższe okoliczności Sąd uznał, że nie było podstaw faktycznych i prawnych do przyznania skarżącemu prawa pomocy we wnioskowanym przez niego zakresie, wobec czego zaskarżone sprzeciwem postanowienie referendarza sądowego należy utrzymać w mocy, stąd też Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie, na podstawie art. 246 § 1 pkt 1 w związku z art. 260 § 1 P.p.s.a., orzekł, jak w sentencji.