II SA/Wa 1228/14

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Ewa Grochowska - Jung, Sędziowie WSA Iwona Dąbrowska, Ewa Pisula - Dąbrowska (spraw.), Protokolant starszy sekretarz sądowy Aneta Duszyńska, po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 24 października 2014 r. sprawy ze skargi K. C. – reprezentowanej przez przedstawicielkę ustawową G. C. na decyzję Prezesa Zakładu Ubezpieczeń Społecznych z dnia [...] maja 2014 r. nr [...] w przedmiocie odmowy przyznania świadczenia w drodze wyjątku – oddala skargę – Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych decyzją z dnia [...] maja 2014 r. nr [...], wydaną na podstawie art. 138 § 1 pkt 1 ustawy z dnia 14 czerwca 1960 r. – Kodeks postępowania administracyjnego (t.j. Dz. U. z 2013 r., poz. 267), utrzymał w mocy swoją wcześniejszą decyzję z dnia [...] lutego 2014 r. o odmowie przyznania dla małoletniej K.C. renty rodzinnej w drodze wyjątku. W motywach uzasadnienia organ wskazał, że przyznanie świadczenia na podstawie art. 83 ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych (t.j. Dz. U. z 2013 r., poz. 1440 ze zm.) jest możliwe, gdy spełnione są łącznie następujące przesłanki: • wnioskodawca jest lub był osobą ubezpieczoną w rozumieniu ustawy emerytalnej lub jest członkiem rodziny pozostałym po ubezpieczonym, • nie spełnia warunków ustawowych do uzyskania świadczenia wskutek szczególnych okoliczności, • nie może podjąć pracy lub innej działalności objętej ubezpieczeniem społecznym z uwagi na całkowitą niezdolność do pracy lub wiek, • nie posiada niezbędnych środków utrzymania. Uzasadniając decyzję odmowną organ wyjaśnił, że renta rodzinna jest pochodną świadczenia osoby zmarłej i w pierwszej kolejności bada się uprawnienia do świadczenia, jakie przysługiwałyby tej osobie. Wskazał, że w sprawach świadczeń w drodze wyjątku ważne są przyczyny niespełnienia wymogów do uzyskania uprawnień do świadczenia w trybie zwykłym. Podniósł nadto, że okres ubezpieczenia winien być adekwatny do wieku zmarłego ojca dziecka. Prezes ZUS wskazał, że w okresach od dnia 7 lutego 2003 r. do dnia 28 września 2008 r. oraz od dnia 28 lutego 2009 r. do dnia 13 października 2010 r. ojciec dziecka nie wykonywał zatrudnienia ani innej działalności objętej ubezpieczeniem społecznym oraz ubezpieczeniami emerytalnym i rentowymi. Organ podkreślił, że z akt sprawy nie wynika, aby w tych okresach ojciec dziecka miał orzeczoną całkowitą niezdolność do pracy, a zatem nie można przyjąć, że brak uprawnień do świadczenia w trybie zwykłym nastąpił ze względu na szczególne okoliczności spowodowane stanem zdrowia. Organ stwierdził jednocześnie, że lekarz orzecznik ZUS ustalił, że zmarły ojciec dziecka był trwale całkowicie niezdolny do pracy od dnia [...] stycznia 2012 r., a w 10-leciu, przypadającym przed dniem powstania niezdolności do pracy, zamiast 5 lat okresów składkowych i nieskładkowych, udokumentowano 1 rok, 6 miesięcy i 20 dni tych okresów. Powyższa decyzja Prezesa Zakładu Ubezpieczeń Społecznych z dnia [...] maja 2014 r. stała się przedmiotem skargi G.C., przedstawicielki ustawowej małoletniej K.C., do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie. W ocenie strony skarżącej, przedstawiona dokumentacja potwierdza spełnienie przesłanek z art. 83 ustawy o emeryturach i rentach z FUS, a nagła śmierć ojca dziecka stanowi okoliczność szczególną. Zarzuciła, że organ nie wziął pod uwagę bardzo trudnej sytuacji materialnej, w jakiej znalazła się córka zmarłego. W odpowiedzi na skargę organ wniósł o jej oddalenie, wskazując, że ojciec dziecka w 10-leciu ocenianym do uprawnień przez 8 i pół roku pozostawał poza ubezpieczeniem i w żaden sposób nie przyczyniał się do utrzymania dziecka, które otrzymywało środki z Funduszu alimentacyjnego. Podkreślił, że utrata prawa do alimentów nie stanowi, że śmierć ojca dziecka, który nie łożył na jego utrzymanie, można uznać za okoliczność szczególną. Wyjaśnił, że trudna sytuacja materialna strony była brana pod uwagę przy podejmowaniu decyzji, ale nie stanowi ona wystarczającej przesłanki do przyznania wnioskowanego świadczenia. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie zważył, co następuje: Skarga nie zasługuje na uwzględnienie. Materialnoprawną podstawą zaskarżonej decyzji stanowił przepis art. 83 ust. 1 ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych (t.j. Dz. U. z 2013 r., poz. 1440 ze zm.), zgodnie z którym ubezpieczonym oraz pozostałym po nich członkom rodziny, którzy wskutek szczególnych okoliczności nie spełniają warunków wymaganych w ustawie do uzyskania prawa do emerytury lub renty, nie mogą ze względu na całkowitą niezdolność do pracy lub wiek pojąć pracy lub działalności objętej ubezpieczeniem społecznym i nie mają niezbędnych środków utrzymania, Prezes Zakładu może przyznać w drodze wyjątku świadczenie w wysokości nieprzekraczającej odpowiednich świadczeń przewidzianych w ustawie. Należy podkreślić, że powyższy przepis stanowi regulację szczególną, umożliwiającą uzyskanie świadczenia, odpowiadającego świadczeniu ubezpieczeniowemu przez osoby, które nie spełniają warunków do uzyskania świadczeń w trybie zwykłym, przewidzianych wskazaną wyżej ustawą. Świadczenia z art. 83 ust. 1 powołanej ustawy nie mają charakteru roszczeniowego, a ich przyznanie w drodze wyjątku zostało pozostawione uznaniu Prezesa Zakładu Ubezpieczeń Społecznych. Nie oznacza to braku kontroli przez sąd administracyjny, gdyż analizowany przepis ustanawia przesłanki, warunkujące przyznanie świadczenia w drodze wyjątku, które wyznaczają jednocześnie granice uznania administracyjnego i jego kontroli. Dał temu wyraz Naczelny Sąd Administracyjny m.in. w wyroku z dnia 16 marca 2000 r., w sprawie o sygn. akt II SA 2453/99 (publ. w Centralnej Bazie Orzeczeń i Informacji o Sprawach na stronie https://orzeczenia.nsa.gov.pl). Należy dodać, iż redakcja cytowanego wyżej przepisu jednoznacznie wskazuje, iż przyznanie świadczenia w drodze wyjątku wymaga łącznego spełnienia wszystkich przesłanek. Ponadto omawiane świadczenia są umiejscowione w systemie ubezpieczeń społecznych. Oznacza to, że muszą być one powiązane z występowaniem określonego okresu ubezpieczenia, połączonego z opłacaniem składek. Dlatego mogą być przyznane ubezpieczonemu, który tylko w nieznacznym stopniu nie spełnia warunków do uzyskania świadczenia na zasadach ogólnych. W rozpoznawanej sprawie art. 83 ust. 1 ustawy o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych nie mógł być podstawą do przyznania świadczenia w drodze wyjątku, ponieważ nie zostały spełnione łącznie przesłanki, o których mowa w tym przepisie. Zgodzić należy się z organem, iż nie zostały wykazane szczególne okoliczności, które uniemożliwiły ojcu dziecka nabycie ustawowych uprawnień do renty. Ustawa nie definiuje, co należy rozumieć przez "szczególne okoliczności", które mogą usprawiedliwiać niespełnienie warunków do uzyskania świadczenia w trybie zwykłym. W orzecznictwie przyjmuje się, że powinny to być okoliczności od strony niezależne i niezawinione. Ponadto przy ustaleniu prawa do świadczeń na tej wyjątkowej podstawie, organ rentowy bierze pod uwagę łączny okres ubezpieczenia w ciągu całego życia pracownika. Okres ten powinien być adekwatny do jego wieku. Zmarły ojciec dziecka, w okresie 42 lat życia ( na datę powstania całkowitej niezdolności do pracy, posiadał udowodniony okres składkowy i nieskładkowy wynoszący 17 lat, 3 miesiące i 29 dni. Natomiast w ocenianym 10-leciu przed datą powstania całkowitej niezdolności do pracy, na 5 lat okresów składkowych i nieskładkowych – wymaganych do przyznania świadczenia w trybie zwykłym – udowodnione zostało tylko 1 rok, 6 miesięcy i 20 dni tych okresów. Z przepisu art. 83 ust. 1 ustawy wynika konieczność wykazania, że ubezpieczony, którego praca stanowiła źródło utrzymania oraz źródło uprawnień związanych z ubezpieczeniem dla pozostałej po nim rodziny, nie wypracował prawa do świadczenia ubezpieczeniowego na ogólnych zasadach w następstwie zaistnienia szczególnych okoliczności. Sąd stwierdził, że w aktach sprawy brak jest dowodów mogących wskazywać, że ojciec dziecka nie podjął zatrudnienia – skutkującego dłuższym stażem ubezpieczeniowym – z powodów szczególnych i uniemożliwiających zatrudnienie – przeciwnie nie chciał pracować i łożyć na utrzymanie dzieci. Należy też podkreślić, że sądowa kontrola tego rodzaju decyzji jest ograniczona. Nie obejmuje ona bowiem celowości zaskarżonej decyzji. Sąd może zatem tylko badać, czy decyzja nie nosi cech dowolności, a więc czy organ rozstrzygający zebrał cały materiał dowodowy i dokonał wyboru określonego sposobu załatwienia sprawy po wszechstronnym i dogłębnym rozważeniu wszystkich okoliczności sprawy. W ocenie Sądu, w niniejszej sprawie Prezes ZUS przestrzegał zasad procesowych, wynikających z ustawy z dnia 14 czerwca 1960 r. - Kodeks postępowania administracyjnego (Dz. U. z 2013 r., poz. 267), czego dowodem są przede wszystkim uzasadnienia obu jego decyzji, a przy ich wydaniu nie przekroczył granic uznania administracyjnego. Strona skarżąca znajduje się niewątpliwie w trudnej sytuacji materialnej. Trudna sytuacja materialna nie wystarcza jednak do przyznania świadczenia typu ubezpieczeniowego, jakim jest świadczenie z art. 83 ust. 1 ustawy o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych. Nie jest to bowiem świadczenie socjalne, zatem jego przyznanie nie zależy wyłącznie od potrzeb osoby o nie się ubiegającej, nawet gdy są one uzasadnione. Potrzeby te mogą natomiast uzasadniać ubieganie się o świadczenie z tytułu pomocy społecznej oraz inne formy pomocy materialnej przewidzianej dla osób znajdujących się w niedostatku. Reasumując, w niniejszej sprawie nie zachodzą szczególne okoliczności, usprawiedliwiające nieuzyskanie prawa do świadczenia w drodze wyjątku, nadto zaskarżona decyzja nie narusza prawa materialnego, ani też nie została wydana z takim naruszeniem przepisów procedury administracyjnej, które skutkowałoby koniecznością jej uchylenia. Mając powyższe na uwadze, Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie, na podstawie art. 151 ustawy – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi, orzekł jak w sentencji.