II SA/Wa 123/05

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie w składzie następującym: Przewodniczący: Sędzia WSA Ewa Grochowska-Jung, Asesor WSA Andrzej Kołodziej, Asesor WSA Jacek Fronczyk (spr.), Protokolant: apl. Prok. Rafał Guz, po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 14 czerwca 2005 r. sprawy ze skargi W. W. przedstawicielki ustawowej małoletnich K. i S. H. na decyzję Prezesa Zakładu Ubezpieczeń Społecznych z dnia [...] listopada 2004 r. nr [...] w przedmiocie odmowy przyznania świadczenia w drodze wyjątku 1) uchyla zaskarżoną decyzję oraz poprzedzającą ją decyzję z dnia [...] września 2004 r.; 2) zaskarżona decyzja nie podlega wykonaniu w całości; 3) zasądza od Prezesa Zakładu Ubezpieczeń Społecznych na rzecz skarżącej W. W. kwotę 62,96 zł (sześćdziesiąt dwa złote 96/100 groszy) tytułem zwrotu kosztów postępowania. Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych decyzją z dnia [...] września 2004r. nr [...], po rozpatrzeniu wniosku W. W z dnia 30 kwietnia 2004r., powołując się na art. 83 ustawy z dnia 17 grudnia 1998r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych (Dz. U. Nr 162, poz. 1118 z późn. zm.), odmówił przyznania w drodze wyjątku renty rodzinnej dla jej małoletnich córek K. i S. H., po zmarłym w dniu [...] sierpnia 2003r. ich ojcu D. H. (ur.[...] maja 1962r.). W uzasadnieniu podał, że świadczenie w drodze wyjątku może być przyznane ubezpieczonym oraz pozostałym po nich członkom rodziny, którzy wskutek szczególnych okoliczności nie spełniają warunków wymaganych w ustawie do uzyskania prawa do emerytury lub renty, nie mogą - ze względu na całkowitą niezdolność do pracy lub wiek - podjąć pracy lub działalności objętej ubezpieczeniem społecznym i nie mają niezbędnych środków utrzymania. Prezes ZUS wyjaśnił, że powyższe warunki muszą być spełnione łącznie, a niespełnienie choćby jednego z nich wyklucza możliwość przyznania świadczenia w drodze wyjątku. Dodał również, iż renta rodzinna jest świadczeniem pochodnym świadczenia, jakie przysługiwałoby osobie zmarłej, dlatego też w pierwszej kolejności bada się, czy świadczenie przysługiwałoby osobie zmarłej, a następnie ocenie poddawana jest sytuacja osoby wnioskującej. W rozpoznawanej sprawie ojciec dzieci na przestrzeni 41 lat życia legitymował się udowodnionym okresem ubezpieczenia wynoszącym łącznie tylko 10 lat, 11 miesięcy i 8 dni. W ostatnim 10-leciu przed datą zgonu, zamiast wymaganych 5 lat, udokumentowano 3 lata, 11 miesięcy i 28 dni okresu ubezpieczenia. W czasie wykonywania zatrudnienia wystąpiły długotrwałe, w ocenie organu, nieuzasadnione przerwy w okresie od 1980r do 1982r. i od 30 listopada 1992r. do 28 lutego 1998r., tj. do daty powstania całkowitej niezdolności do pracy. W sprawie nie dopatrzono się szczególnych okoliczności, uniemożliwiających przyznanie ojcu dzieci renty na warunkach ogólnych. Zdaniem organu, trudne warunki materialne nie stanowią wystarczającego uzasadnienia do przyznania świadczenia w drodze wyjątku. W dniu 27 września 2004r. W. W. sformułowała do Prezesa Zakładu Ubezpieczeń Społecznych wniosek o ponowne rozpatrzenie sprawy. Podała, że przerwy w zatrudnieniu męża powstały z przyczyn niezależnych od niego, tj. wskutek narastającego bezrobocia wynikającego z faktu likwidacji zakładów pracy. Wskazała także, że mąż podejmował różne prace dorywcze pracując "na czarno", bez objęcia ubezpieczeniem społecznym, dlatego też teraz nie można udowodnić przepracowanych dodatkowo okresów. W załączeniu przedstawiła zaświadczenia o służbie wojskowej męża, o jego pracy w gospodarstwie rolnym i pracy w firmie "A." od [...] stycznia 1996r. oraz kserokopię umowy o pracę, zawartej w dniu [...] czerwca 1996r. na okres 6 miesięcy. Zaznaczyła, że od wypadku do chwili śmierci ojciec dzieci był całkowicie niezdolny do pracy. Jak podała, bardzo dobre wyniki w nauce obu córek oraz zła sytuacja materialna rodziny uzasadniają jej wniosek. Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych decyzją z dnia [...] listopada 2004r. nr [...], utrzymał w mocy swoje poprzednie rozstrzygnięcie i w uzasadnieniu przytoczył tę samą argumentację. Dodał ponadto, że na skutek postępowania wyjaśniającego okres od 1 czerwca 1996r. do 15 lipca 1996r. został zaliczony do stażu ubezpieczeniowego ojca dzieci, który łącznie wynosi 11 lat i 24 dni, jednakże nie stanowi to podstawy do zmiany decyzji. W czasie przerwy w zatrudnieniu w okresie od 2 maja 1992 do 31 maja 1996r. ojciec dzieci był zdolny do pracy, a świadome podejmowanie zatrudnienia bez objęcia z tego tytułu ubezpieczeniem społecznym i nie odprowadzanie składek nie może być oceniane w kategoriach szczególnych okoliczności uzasadniających przyznanie świadczenia w drodze wyjątku. Świadczenie to jest wypłacane z ubezpieczenia społecznego, toteż nie bez znaczenia jest krótki staż ubezpieczeniowy, w ocenie organu, nieadekwatny do wieku zmarłego. Warunki materialne, choć podlegały ocenie, to jednak nie stanowiły wystarczającego uzasadnienia, albowiem świadczenie w drodze wyjątku nie jest świadczeniem socjalnym, przyznawanym według potrzeb, nawet, gdy potrzeby te są uzasadnione. W skardze do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie W. W. wniosła o uchylenie powyższej decyzji. Powołała się na argumenty użyte we wniosku o ponowne rozpatrzenie sprawy, jaki skierowała do Prezesa ZUS. Dodatkowo podniosła, że organ nie ocenił właściwie sytuacji jej córek. Podkreśliła, że ojciec dzieci od dnia 2 lutego 1998r. do chwili śmierci był całkowicie niezdolny do pracy, więc, jej zdaniem, istnieją szczególne okoliczności uzasadniające możliwość przyznania świadczenia w drodze wyjątku. W odpowiedzi na skargę Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych wniósł o jej oddalenie, wskazując na dotychczasowe ustalenia faktyczne i prawne. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie zważył, co następuje: Zgodnie z brzmieniem art. 1 § 1 i 2 ustawy z dnia 25 lipca 2002r. - Prawo o ustroju sądów administracyjnych (Dz. U. Nr 153, poz. 1269), sąd administracyjny sprawuje wymiar sprawiedliwości poprzez kontrolę pod względem zgodności z prawem zaskarżonej decyzji administracyjnej i to w dacie jej wydania. Innymi słowy, sąd administracyjny nie orzeka co do istoty sprawy w zakresie danego przypadku, lecz jedynie kontroluje legalność rozstrzygnięcia zapadłego w postępowaniu z punktu widzenia jego zgodności z prawem materialnym i obowiązującymi przepisami prawa procesowego. Skarga analizowana pod tym kątem zasługuje na uwzględnienie. Stosownie do treści art. 83 ust. 1 ustawy z dnia 17 grudnia 1998r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych (Dz. U. Nr 162, poz. 1118 z późn. zm.) ubezpieczonym oraz pozostałym po nich członkom rodziny, którzy wskutek szczególnych okoliczności nie spełniają warunków wymaganych w ustawie do uzyskania prawa do emerytury lub renty, nie mogą - ze względu na całkowitą niezdolność do pracy lub wiek - podjąć pracy lub działalności objętej ubezpieczeniem społecznym i nie mają niezbędnych środków utrzymania, Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych może przyznać w drodze wyjątku świadczenie w wysokości nie przekraczającej odpowiednich świadczeń przewidzianych w ustawie. Konstrukcja tego przepisu wskazuje, że zawarte w nim przesłanki muszą być spełnione łącznie. W rozpoznawanej sprawie bezspornym jest, że K. H. (ur. [...]) i S. H. (ur. [...]) są pozostałymi po zmarłym D. H. członkami rodziny. Nie budzi również wątpliwości fakt, że nie mają one niezbędnych środków utrzymania, zważywszy na trudną sytuację materialną ich matki, na utrzymaniu której pozostają. Ponadto ze względu na wiek, nie mogą podjąć pracy lub działalności objętej ubezpieczeniem społecznym. Jednakże poza wymienionymi przesłankami, kolejną obligatoryjną przesłanką przyznania renty w drodze wyjątku jest uznanie, że tylko wskutek szczególnych okoliczności nie zostały spełnione przez ich ojca warunki uzyskania prawa do renty na zasadach ogólnych. Zatem ustalenie prawa do świadczenia w drodze wyjątku musi odbyć się w prawidłowo przeprowadzonym postępowaniu administracyjnym, z poszanowaniem przepisów regulujących przyznawanie świadczeń na zasadach ogólnych. W niniejszej sprawie Prezes ZUS dopuścił się naruszenia reguł procesowych w stopniu mającym istotny wpływ na wynik sprawy, czego dowodem są przede wszystkim uzasadnienia obu jego decyzji. Sprowadzają się one wyłącznie do przytoczenia okoliczności faktycznych, które, w jego ocenie, wpłynęły na odmowę, nie wspominają natomiast o tych, które mogą przemawiać za przyznaniem świadczenia w trybie wyjątkowym. Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych w ogóle nie ocenił sytuacji ubezpieczeniowej ojca dzieci po powstaniu całkowitej niezdolności do pracy w lutym 1998r.. Organ nie wypowiedział się zupełnie na ten temat, pomijając w swych decyzjach ów fakt, nie wskazując, w jaki sposób wpływa on na rozstrzygnięcie w przedmiocie świadczenia w drodze wyjątku. Koniecznym staje się więc dokonanie analizy okresu od lutego 1998r. do chwili zgonu (do dnia [...] sierpnia 2003r.). Pominięcie tej kwestii implikuje twierdzenie, że organ nie rozważał w pełni przesłanki szczególnych okoliczności. Sąd zwraca uwagę, że żaden przepis cyt. ustawy nie zawiera definicji "szczególnych okoliczności", dlatego też ich wystąpienie, w odniesieniu do każdego przypadku, winno być stwierdzone tylko indywidualnie. Obiektywnie istniejące przyczyny, niezależne od woli, udaremniające możliwość przepracowania wymaganego okresu w ostatnim dziesięcioleciu, mogą wskazywać na istnienie szczególnych okoliczności, o jakich mowa w art. 83 ust. 1 przedmiotowej ustawy. Uznać zatem należało, że zaskarżona decyzja oraz poprzedzająca ją decyzja Prezesa ZUS zostały wydane z naruszeniem przepisu art. 83 ust. 1 ustawy o emeryturach i rentach z FUS, a także z mającym istotny wpływ na treść rozstrzygnięcia naruszeniem art. 7, art. 77 § 1, art. 80 i art. 107 § 3 ustawy z dnia 14 czerwca 1960r. Kodeks postępowania administracyjnego (t. j.: Dz. U. z 2000r. Nr 98, poz. 1071 z późn. zm.). W świetle art. 7 Kpa. organy administracji publicznej podejmują m.in. wszelkie czynności niezbędne do wyjaśnienia stanu faktycznego oraz do załatwienia sprawy. Na podstawie zaś art. 77 § 1 Kpa. organ administracji publicznej jest obowiązany w sposób wyczerpujący zebrać i rozpatrzyć cały materiał dowodowy. W oparciu o art. 80 Kpa. organ administracji publicznej na podstawie całokształtu materiału dowodowego ocenia, czy dana okoliczność została udowodniona, a na zasadzie art. 107 § 3 Kpa. uzasadnienie faktyczne decyzji powinno w szczególności zawierać wskazanie faktów, które organ uznał za udowodnione, dowodów, na których się oparł, oraz przyczyn, z powodu których innym dowodom odmówił wiarygodności i mocy dowodowej. Z uwagi na powyższe, na podstawie art. 145 § 1 pkt 1 "a" i "c" ustawy z dnia 30 sierpnia 2002r. - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. Nr 153, poz. 1270 z późn. zm.), Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie orzekł, jak w sentencji wyroku. W oparciu o art. 152 ww. ustawy - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi, Sąd wstrzymał wykonanie zaskarżonej decyzji w całości. Sąd zasądził od organu na rzecz skarżącej kwotę 62,96 zł tytułem zwrotu kosztów przejazdu strony na rozprawę, będącą równowartością ceny biletów kolejowych (art. 205 § 1 w związku z art. 200 i art. 209 ustawy - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi).