II SA/Wa 1254/04

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Ewa Kwiecińska, Sędzia WSA Iwona Dąbrowska, Asesor WSA Jacek Fronczyk (spr.), , Protokolant Agnieszka Kolasa, po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 9 lutego 2005 r. sprawy ze skargi D.J. na decyzję Prezesa Zakładu Ubezpieczeń Społecznych z dnia [...] maja 2004 r. nr [...] w przedmiocie odmowy przyznawania świadczenia w drodze wyjątku oddala skargę. Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych decyzją z dnia [...] lutego 2004r. nr [...], po rozpatrzeniu wniosku D.J. z dnia [...] lipca 2003r., powołując się na art. 83 ustawy z dnia 17 grudnia 1998r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych (Dz. U. Nr 162, poz. 1118 z późn. zm.), odmówił przyznania w drodze wyjątku renty z tytułu całkowitej niezdolności do pracy. W uzasadnieniu podał, że świadczenie w drodze wyjątku może być przyznane ubezpieczonym oraz pozostałym po nich członkom rodziny, którzy wskutek szczególnych okoliczności nie spełniają warunków wymaganych w ustawie do uzyskania prawa do emerytury lub renty, nie mogą – ze względu na całkowitą niezdolność do pracy lub wiek – podjąć pracy lub działalności objętej ubezpieczeniem społecznym i nie mają niezbędnych środków utrzymania. Prezes ZUS podniósł, że D. J. posiada ustalony okres ubezpieczenia wynoszący 16 lat, 9 miesięcy i 8 dni, który jest zbyt krótki, by mógł uzasadniać pozytywne załatwienie wniosku. Ostatnio udokumentowany okres ubezpieczenia przypada na dzień [...] lipca 1997r., zaś całkowita niezdolność do pracy została orzeczona od [...] października 2001r.. Przerwa w zatrudnieniu w latach 1993-1997 nie wskazuje, zdaniem organu, na istnienie szczególnych okoliczności, które mogłyby popierać wniosek, a trudne warunki materialne nie stanowią wystarczającego uzasadnienia do przyznania świadczenia w drodze wyjątku. We wniosku do Prezesa Zakładu Ubezpieczeń Społecznych z dnia [...] lutego 2004r. o ponowne rozpatrzenie sprawy, D.J. podała, że ponad 16 letni staż ubezpieczeniowy jest wystarczającym okresem do przyznania świadczenia rentowego w drodze wyjątku. Jej stan zdrowia już w 1997r. świadczył o niemożności podjęcia pracy. Powołała się w tym względzie na opinię biegłego sądowego, który stwierdził jej częściową niezdolność do pracy oraz na orzeczenie o stopniu niepełnosprawności Powiatowego Zespołu ds. Orzekania o Niepełnosprawności w S.. Podała, że przerwa w zatrudnieniu spowodowana została ciężką chorobą dziecka, a dodatkowo zła sytuacja na rynku pracy udaremniała jej starania w podjęciu pracy. Jej zdaniem, w sprawie występują szczególne okoliczności uzasadniające wniosek. Stąd też decyzja organu jest dla niej nader krzywdząca. Decyzją z dnia [...] maja 2004r. nr [...] Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych utrzymał w mocy swoją poprzednią decyzję z dnia [...] lutego 2004r. i w uzasadnieniu przytoczył tę samą argumentację. W skardze do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie D.J. zarzuciła, że powyższa decyzja Prezesa Zakładu Ubezpieczeń Społecznych jest niezgodna z prawem i wniosła o rozpoznanie sprawy zgodnie zasadami współżycia społecznego i obowiązującymi przepisami prawa. W odpowiedzi na skargę Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych wniósł o jej oddalenie, wskazując na dotychczasowe ustalenia faktyczne i prawne. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie zważył, co następuje: Zgodnie z brzmieniem art. 1 § 1 i 2 ustawy z dnia 25 lipca 2002r. – Prawo o ustroju sądów administracyjnych (Dz. U. Nr 153, poz. 1269), sąd administracyjny sprawuje wymiar sprawiedliwości poprzez kontrolę pod względem zgodności z prawem zaskarżonej decyzji administracyjnej i to w dacie jej wydania. Innymi słowy, sąd administracyjny nie orzeka co do istoty sprawy w zakresie danego przypadku, lecz jedynie kontroluje legalność rozstrzygnięcia zapadłego w postępowaniu z punktu widzenia jego zgodności z prawem materialnym i obowiązującymi przepisami prawa procesowego. Materialnoprawną podstawą zaskarżonej decyzji jest przepis art. 83 ust. 1 ustawy z dnia 17 grudnia 1998r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych (Dz. U. Nr 162, poz. 1118 z późn. zm.). Stanowi on, że ubezpieczonym oraz pozostałym po nich członkom rodziny, którzy wskutek szczególnych okoliczności nie spełniają warunków wymaganych w ustawie do uzyskania prawa do emerytury lub renty, nie mogą - ze względu na całkowitą niezdolność do pracy lub wiek - podjąć pracy lub działalności objętej ubezpieczeniem społecznym i nie mają niezbędnych środków utrzymania, Prezes Zakładu może przyznać w drodze wyjątku świadczenie w wysokości nie przekraczającej odpowiednich świadczeń przewidzianych w ustawie. Na tle całej ustawy, określającej zasady nabywania prawa do świadczeń typu ubezpieczeniowego, a więc finansowanych i pozostających w związku z funduszem gromadzonym na ten cel ze składek ubezpieczeniowych przyszłych świadczeniobiorców, jest to regulacja szczególna - pozwalająca na uzyskanie świadczenia odpowiadającego świadczeniu ubezpieczeniowemu przez osoby, które nie spełniają warunków do uzyskania świadczeń w zwykłym trybie. Świadczenia z tego przepisu nie mają charakteru roszczeniowego. Są finansowane z budżetu państwa (por. art. 84 ustawy), a nie z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych, zaś ustawa pozostawia ich przyznanie uznaniu Prezesa ZUS. Przepis ten posługuje się bowiem sformułowaniem "Prezes Zakładu może przyznać..." je w drodze wyjątku, co wskazuje na uznaniowy charakter decyzji podejmowanej w tym trybie. Jednak pozostawienie tego uprawnienia uznaniowej decyzji Prezesa ZUS nie oznacza, że ma on całkowitą swobodę w tym względzie. Z treści tego przepisu wynikają cztery przesłanki warunkujące przyznanie świadczenia w drodze wyjątku, które wyznaczają jednocześnie granice uznania administracyjnego. Po pierwsze, przesłanka bycia ubezpieczonym lub pozostałym po ubezpieczonym członkiem jego rodziny. Po drugie, niespełnienie wymagań dających prawo do emerytury lub renty na zasadach ogólnych musi być spowodowane szczególnymi okolicznościami. Po trzecie, ubiegający się o to świadczenie nie może podjąć pracy lub innej działalności zarobkowej objętej ubezpieczeniem społecznym z powodu całkowitej niezdolności do pracy lub wieku. Po czwarte, osoba ta nie ma niezbędnych środków utrzymania. Przyznanie przedmiotowego świadczenia ustawa uzależnia od łącznego (kumulatywnego) spełnienia wszystkich czterech wymienionych przesłanek. Brak choćby jednej z nich wyklucza tę możliwość. W sprawie bezspornym jest to, że D.J. jest całkowicie niezdolna do pracy ([...]). Jednakże skarżąca na przestrzeni 50 lat życia udokumentowała okres składkowy wynoszący 12 lat, 6 miesięcy i 6 dni oraz nieskładkowy 6 lat. Łączny okres ubezpieczenia wynosi jedynie 16 lat, 9 miesięcy i 8 dni. W ostatnim 10-leciu przed powstaniem całkowitej niezdolności do pracy skarżąca, zamiast wymaganych 5 lat, posiada jedynie 1 rok, 3 miesiące i 5 dni ubezpieczenia społecznego. Trudno uznać, by brakujący okres był niewielkim okresem uzasadniającym możliwość przyznania renty w drodze wyjątku. Ponadto niezdolność do pracy nie powstała ani w trakcie ubezpieczenia, ani w ciągu 18 miesięcy od jego ustania. Dodatkowo w okresie od [...] lutego 1993r. do [...] lipca 1997r. zaistniała przerwa w ubezpieczeniu. Od [...] lipca 1997r. do chwili orzeczenia całkowitej niezdolności do pracy D.J. również nie była objęta ubezpieczeniem społecznym. Przedstawione przez skarżącą orzeczenie o stopniu niepełnosprawności Powiatowego Zespołu ds. Orzekania o Niepełnosprawności w S. nie jest podstawą do ustalenia prawa do świadczenia rentowego. Miarodajnym w tym względzie jest orzeczenie lekarza orzecznika ZUS. Nie można zatem w oparciu o nie stwierdzić, że już wówczas skarżąca była całkowicie niezdolna do pracy, skoro orzeczenie lekarza orzecznika ZUS z dnia [...] stycznia 2003r. potwierdza, że datą powstania całkowitej niezdolności do pracy jest październik 2001r.. Nawet gdyby w założeniu przyjąć, opierając się o orzeczenie o stopniu niepełnosprawności, że początek choroby datowany jest od roku 1997 (skarżąca wskazuje na orzeczenie biegłego sądowego stwierdzające jedynie częściową niezdolność do pracy w tym okresie), to jednak nie zmieni to faktu zaistniałej wcześniej przerwy w ubezpieczeniu społecznym w latach 1993 - 1997, której nie uzasadniają żadne szczególne okoliczności. W tym okresie nie zachodziły bowiem przeszkody do kontynuowania zatrudnienia i ubezpieczenia społecznego. Powołując się na trudności w uzyskaniu zatrudnienia, skarżąca nie przedstawiła jednak dowodów swej aktywności w poszukiwaniu pracy. Opieka nad chorym dzieckiem nie jest trwałym stanem wykluczającym możliwość podjęcia pracy. Ustalanie prawa do świadczenia w drodze wyjątku nie może odbywać się w zupełnym oderwaniu od przepisów regulujących przyznawanie świadczeń na zasadach ogólnych. Nie bez powodu ustawodawca posłużył się sformułowaniem wskazującym, że tylko tym ubezpieczonym, którzy "wskutek szczególnych okoliczności nie spełniają warunków wymaganych w ustawie do uzyskania prawa do emerytury lub renty", Prezes ZUS może przyznać świadczenie w drodze wyjątku. Wychodząc z zasad systemowych, na jakich oparte są założenia ubezpieczeń społecznych, których częścią jest omawiany przepis, i kierując się względami wykładni funkcjonalnej, trudno byłoby przyjąć, by stwarzał on podstawę przyznawania świadczeń w drodze wyjątku w zupełnym oderwaniu od przepracowania dostatecznie długiego okresu pracy, chociaż niewystarczającego dla uzyskania świadczenia na zasadach ogólnych. Innymi słowy, zatrudnienie, które powinno być brane pod uwagę przy przyznawaniu świadczenia w drodze wyjątku na podstawie art. 83 ust. 1, powinno obejmować znaczący okres. Trudno uznać, by ponad 16-letni staż ubezpieczeniowy (z przerwami) był adekwatny do wieku skarżącej (50 lat) i uzasadniał przyznanie renty w drodze wyjątku. Świadczenie w drodze wyjątku może być przyznane, ale tylko wówczas, gdy do wymaganego okresu ubezpieczenia (chodzi o 5-letni okres ubezpieczenia w ostatnim 10-leciu przed powstaniem całkowitej niezdolności do pracy), od którego zależy prawo do renty, brakuje niewielki okres. Niedostrzeganie okresu zatrudnienia prowadziłoby w prosty sposób do przyznawania świadczeń, niewiele różniących się co do wysokości, osobom powołującym się na nieporównywalne okresy zatrudnienia, co w konsekwencji naruszałoby zasady sprawiedliwości, a także interes społeczny, o którym mowa w art. 7 ustawy z dnia 14 czerwca 1960r. Kodeks postępowania administracyjnego (t. j.: Dz. U. z 2000r. Nr 98, poz. 1071 z późn. zm.). Z tych względów osoby w trudnej sytuacji materialnej, które nie legitymują się dostatecznie długim okresem zatrudnienia połączonym z opłacaniem składek na ubezpieczenie społeczne, mają możliwość ubiegania się o inny rodzaj świadczeń, w szczególności przewidzianych w ustawie z dnia 29 listopada 1990r. o pomocy społecznej (Dz. U. z 1998r. Nr 64, poz. 414 ze późn. zm.). Sąd dostrzega trudną sytuację życiową skarżącej, jednakże przyznanie świadczenia typu ubezpieczeniowego uzależnione jest co do zasady od zaistnienia przesłanek składających się na jego podstawę prawną. Wniosku o rentę w trybie wyjątkowym nie można również uzasadnić zasadami współżycia społecznego. Świadczenie przyznawane w trybie przepisu art. 83 ust. 1 ustawy, nie jest bowiem świadczeniem socjalnym. Jego przyznanie nie zależy wyłącznie od potrzeb osoby o nie się ubiegającej, nawet gdy w jej subiektywnym odczuciu rodzi się przekonanie o zasadności żądania. W tym stanie rzeczy, zarzuty podniesione w skardze należało uznać za bezzasadne. Organ właściwie zebrał, rozpatrzył i ocenił materiał dowodowy zgromadzony w sprawie oraz prawidłowo zastosował przepis prawa materialnego, nieprzekraczając granic uznania administracyjnego. Z uwagi na powyższe, na podstawie art. 151 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002r. – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. Nr 153, poz. 1270 z późn. zm.), Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie orzekł, jak w sentencji wyroku.