II SA/Wa 1272/07

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Maria Werpachowska (spr.), Sędziowie WSA Anna Mierzejewska, Eugeniusz Wasilewski, Protokolant Michał Sułkowski, po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 26 października 2007 r. sprawy ze skargi K. Z. na decyzję Prezesa Zakładu Ubezpieczeń Społecznych z dnia [...] maja 2007 r. nr [...] w przedmiocie świadczenia w drodze wyjątku 1. uchyla zaskarżoną decyzję 2. zaskarżona decyzja nie podlega wykonaniu w całości K. Z. wnioskiem opatrzonym datą wpływu 1 lutego 2007 r. zwróciła się do Prezesa Zakładu Ubezpieczeń Społecznych o przyznanie jej małoletniemu synowi S. Z. świadczenia w drodze wyjątku, po zmarłym ojcu J. Z. We wniosku podała, że nie jest w stanie udokumentować wszystkich okresów pracy męża, ale od czasu ukończenia szkoły pracował on prawie bez przerwy. Oświadczyła, że mąż pracował również w okresach, za które nie udokumentowano opłacania składek na ubezpieczenie społeczne. Do wniosku załączyła, jak wynika z końcowej jego części, m.in. dwie umowy zlecenia męża. Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych decyzją z dnia [...] kwietnia 2007 r. nr [...] odmówił przyznania świadczenia małoletniemu. Wyjaśnił, że renta rodzinna jest świadczeniem pochodnym świadczenia, jakie przysługiwałoby osobie zmarłej. Wskazał, że zmarły ojciec dziecka na przestrzeni 40 lat życia miał udowodniony okres składkowy i nieskładkowy wynoszący łącznie 13 lat 5 miesięcy i 18 dni. W latach 1993-1995 oraz 2004-2006 nie podlegał ubezpieczeniu społecznemu i nie zostały wykazane szczególne okoliczności uniemożliwiające przezwyciężenie przeszkód w podjęciu zatrudnienia i nabyciu uprawnień do świadczenia ustawowego. W wymienionych przerwach ojciec dziecka nie miał orzeczonej przez lekarza orzecznika ZUS całkowitej niezdolności do pracy i nie istniały przeszkody do kontynuowania ubezpieczenia. Nadto, wykazany dochód nie pozwala na uznanie, że brak jest niezbędnych środków utrzymania. We wniosku o ponowne rozpatrzenie sprawy wnioskodawczyni podała, że syn ma 3 lata i potrzebne będą środki na jego wychowanie i wykształcenie, których w całości nie jest w stanie zapewnić. Wskazała na swoją trudną sytuację oraz fakt zatrudnienia na czas określony. Nadmieniła też, że przerwy w zatrudnieniu męża spowodowane były trudną sytuacją na rynku pracy, gdyż Powiat N. należał do regionów o najwyższym bezrobociu. Wskazała na nieuczciwość pracodawców, którzy nie odprowadzali składek na ubezpieczenie społeczne. Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych decyzją z dnia [...] maja 2007 r. nr [...] utrzymał w mocy swoją poprzednią decyzję. W uzasadnieniu wskazał, że przyznanie świadczenia w drodze wyjątku jest możliwe w przypadku łącznego spełnienia przesłanek określonych w art. 83 ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych (t.j. Dz. U. z 2004 r. Nr 39, poz. 353 ze zm.). W związku z tym, że renta rodzinna jest pochodną świadczenia osoby zmarłej, w pierwszej kolejności bada się uprawnienia do świadczenia jakie przysługiwałoby osobie zmarłej. Również szczególna okoliczność, o której mowa w wymienionym przepisie odnosi się do osoby zmarłej. Organ podał, że z przebiegu ubezpieczenia ojca dziecka wynika, że w okresach od 4 sierpnia 1993 r. do 31 stycznia 1995 r. oraz od 1 lipca 2004 r. do 7 lutego 2006 r. nie podejmował on zatrudnienia ani też innej działalności objętej ubezpieczeniem społecznym. Przyczyną braku uprawnień do renty w trybie zwykłym nie był stan zdrowia lub inne zdarzenie niezależne od woli wymienionego, którego nie można było przewidzieć lub mu zapobiec. Organ wskazał też, że okres ubezpieczenia 13 lat 5 miesięcy i 18 dni jest nieadekwatny do wieku ubezpieczonego. Powołując się na orzecznictwo sądów administracyjnych podał, że świadczenie w drodze wyjątku choć nie jest wprost uzależnione od stażu pracy, to nie może on pozostawać bez wpływu na ocenę wystąpienia warunków przewidzianych w tym przepisie. Dotychczasowy okres ubezpieczenia powinien być adekwatny do wieku pracownika, a tylko wykazanie, że niespełnienie warunków ubezpieczenia spowodowane było okolicznościami niemożliwymi do przezwyciężenia, może skutkować przyznaniem świadczenia w drodze wyjątku. Prezes ZUS stwierdził też, że sama trudna sytuacja na rynku pracy, wysokie bezrobocie i podnoszona przez skarżącą nieuczciwość pracodawców nie stanowią okoliczności szczególnych. Odnosząc się do przesłanki braku niezbędnych środków utrzymania organ wskazał, że dochód brutto na jedną osobę w rodzinie przekracza kwotę brutto najniższych świadczeń z ubezpieczenia społecznego. W skardze do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie na wymienioną wyżej decyzję Prezesa ZUS K. Z. wniosła o jej uchylenie. W uzasadnieniu podniosła, że art. 83 ustawy o emeryturach i rentach z FUS nie uzależnia przyznania świadczenia od długości okresu pracy, a nadto w jej ocenie ponad 13-letni staż pracy ojca dziecka jest stosunkowo wysoki. Wskazała też na bardzo wysokie bezrobocie na terenie, gdzie zamieszkiwał ojciec dziecka. W odpowiedzi na skargę Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych wniósł o jej oddalenie, wskazując na dotychczasowe ustalenia faktyczne i prawne. Dodatkowo podał, że strona nie wskazała, aby zmarły ojciec dziecka – poza rejestracją w PUP – wykazywał aktywność w poszukiwaniu pracy. Sama zaś trudna sytuacja materialna, choć brana pod uwagę przy podejmowaniu decyzji nie stanowi wystarczającej przesłanki do przyznania świadczenia. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie zważył, co następuje. Zgodnie z art. 1 § 1 i § 2 ustawy z dnia 25 lipca 2002 r. Prawo o ustroju sądów administracyjnych (Dz. U. Nr 153, poz. 1269 ze zm.), sądy administracyjne sprawują wymiar sprawiedliwości przez kontrolę działalności administracji publicznej pod względem zgodności z prawem, jeżeli ustawy nie stanowią inaczej. Sąd, stosownie do art. 134 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. Nr 153, poz. 1270 ze zm.), rozstrzyga w granicach danej sprawy nie będąc jednak związany zarzutami i wnioskami skargi oraz powołaną podstawą prawną. Analizując niniejszą sprawę pod tym kątem Sąd stwierdził, że skarga zasługuje na uwzględnienie. Zaskarżona decyzja Prezesa Zakładu Ubezpieczeń Społecznych wydana została bowiem z naruszeniem prawa procesowego, które mogło mieć istotny wpływ na wynik sprawy. Zgodnie z art. 83 ust. 1 ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych (t.j. Dz. U. z 2004 r. Nr 39, poz. 353 ze zm.), ubezpieczonym oraz pozostałym po nich członkom rodziny, którzy wskutek szczególnych okoliczności nie spełniają warunków wymaganych w ustawie do uzyskania prawa do emerytury lub renty, nie mogą - ze względu na całkowitą niezdolność do pracy lub wiek - podjąć pracy lub działalności objętej ubezpieczeniem społecznym i nie mają niezbędnych środków utrzymania, Prezes Zakładu może przyznać w drodze wyjątku świadczenia w wysokości nieprzekraczającej odpowiednich świadczeń przewidzianych w ustawie. W świetle powołanego przepisu przyznanie świadczenia pozostawiono uznaniowej decyzji Prezesa ZUS. Możliwość decydowania według uznania nie oznacza jednak, że organ ma całkowitą i niekontrolowaną swobodę podczas rozpatrywania wniosku. W postępowaniu w sprawach o świadczenia w drodze wyjątku stosuje się bowiem – zgodnie z art. 124 powołanego aktu prawnego, przepisy ustawy z dnia 14 czerwca 1960 r. Kodeks postępowania administracyjnego (t.j. Dz. U. z 2000 r. Nr 98, poz. 1071 ze zm.), zwanej dalej również kpa. Prezes ZUS podejmujący decyzje administracyjne w tego rodzaju sprawach jest zatem związany rygorami procedury administracyjnej określającej jego obowiązki w zakresie prowadzenia postępowania administracyjnego i orzekania. Musi przestrzegać zasady dochodzenia do prawdy obiektywnej (art. 7 kpa), obowiązany jest w sposób wyczerpujący zebrać, rozpatrzyć i ocenić cały materiał dowodowy (art. 77 § 1 kpa i art. 80 kpa) oraz uzasadnić swoje rozstrzygnięcie zgodnie z wymaganiami art. 107 § 3 kpa. W rozpatrywanej sprawie Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych naruszył wymienione reguły procesowe w stopniu mogącym mieć istotny wpływ na wynik sprawy. Organ całkowicie pominął bowiem w toku postępowania, nie rozważył i nie ocenił w świetle art. 83 ustawy o emeryturach i rentach z FUS podniesionego przez stronę we wniosku faktu zatrudnienia ojca dziecka na podstawie umów zlecenia, które stanowiły załącznik nr 5 do wniosku o przyznanie małoletniemu świadczenia w drodze wyjątku. Na marginesie Sąd zauważa, że w nadesłanych wraz z odpowiedzią na skargę aktach postępowania administracyjnego brak jest wymienionego wyżej załącznika oraz załącznika nr 4 – świadectwa wykonywania pracy w szczególnych warunkach. W sytuacji, gdy dokumenty te nie zostały faktycznie załączone do wniosku, obowiązkiem organu było zwrócić się do skarżącej o ich nadesłanie. Wyczerpujące zebranie materiału dowodowego jest bowiem podstawowym warunkiem dokonania następnie prawidłowej oceny całokształtu tego materiału i wydania prawidłowego rozstrzygnięcia. Ocenę spełnienia przesłanek wymienionych w art. 83 ustawy o emeryturach i rentach z FUS dokonaną na podstawie niepełnego materiału dowodowego oraz wydanie rozstrzygnięcia bez dokonania rozważań, co do faktów mogących mieć wpływ na jego wynik, Sąd uznał za naruszające wymienione wyżej przepisy postępowania administracyjnego. Dodatkowo wskazania wymaga, że ojciec dziecka w chwili śmierci pozostawał w zatrudnieniu i podlegał ubezpieczeniu społecznemu, co także winno zostać przez organ wzięte pod uwagę przy ponownym rozpatrywaniu sprawy. Na marginesie Sąd zauważa, że we wniosku do Prezesa ZUS, opatrzonym datą wpływu 2007-02-01, K. Z. zwróciła się o przyznanie świadczenia w drodze wyjątku wyłącznie jej małoletniemu synowi. We wniosku z dnia 25 kwietnia 2007 r. o ponowne rozpatrzenie sprawy, odnosząc się zarówno do wydanej w stosunku do niej decyzji o odmowie przyznania świadczenia, jak i powołując argumenty wskazujące na nieuprawnioną odmowę przyznania świadczenia jej małoletniemu synowi, wyraźnie to podkreśliła. W związku z naruszeniem przez organ art. 7, art. 77 § 1, art. 80 oraz art. 107 § 3 Kodeksu postępowania administracyjnego, Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie, na podstawie art. 145 § 1 pkt 1 lit c ustawy Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi, orzekł jak w punkcie 1 sentencji. O wstrzymaniu wykonania zaskarżonej decyzji Sąd orzekł na podstawie art. 152 ustawy Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi.