II SA/Wa 1290/21

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Joanna Kruszewska-Grońska (spr.), Sędzia WSA Piotr Borowiecki, Sędzia WSA Andrzej Wieczorek, po rozpoznaniu w trybie uproszczonym w dniu 29 lipca 2021 r. sprawy ze skargi J. J. na decyzję Prezesa Zakładu Ubezpieczeń Społecznych z dnia [...] stycznia 2021 r. nr [...] w przedmiocie odmowy przyznania renty rodzinnej w drodze wyjątku oddala skargę Zaskarżoną w niniejszej sprawie decyzją z [...] stycznia 2021 r. nr [...] Prezes Zakład Ubezpieczeń Społecznych (dalej: "Prezes ZUS", "organ"), na podstawie art. 83 ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych (Dz. U. z 2021 r., poz. 291 ze zm.; dalej: "ustawa o emeryturach i rentach z FUS"), odmówił przyznania J. J. (dalej: "skarżący") renty rodzinnej w drodze wyjątku. Do wydania zaskarżonej decyzji doszło w następujących okolicznościach sprawy. Wnioskiem z [...] sierpnia 2020 r. skarżący wystąpił do Prezesa ZUS o przyznanie renty rodzinnej w drodze wyjątku po zmarłym ojcu Z. J. "na okres 4 lat". Wniosek ten umotywował złym stanem zdrowia i ubóstwem. W uzasadnieniu powołanej na wstępie decyzji organ przywołał treść art. 83 i art. 68 ustawy o emeryturach i rentach z FUS. Podniósł, że orzeczeniem lekarza orzecznika ZUS z [...] listopada 2020 r. skarżący został uznany za osobę całkowicie niezdolną do pracy od [...] lipca 2020 r., tj. w wieku 46 lat. Zatem całkowita niezdolność do pracy nie powstała w okresach wymienionych w art. 68 ustawy o emeryturach i rentach z FUS. Niemożność podjęcia przez skarżącego zatrudnienia ze względu na orzeczoną całkowitą niezdolność do pracy, nie stanowi wystarczającego uzasadnienia do przyznania świadczenia w drodze wyjątku. Świadczenie przewidziane w art. 83 ustawy o emeryturach i rentach z FUS nie jest świadczeniem socjalnym. Powyższą decyzję skarżący uczynił przedmiotem skargi do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie, w której wskazał, że jako osoba małoletnia miał przyznane alimenty, natomiast nie miał wówczas określonej żadnej grupy inwalidztwa. Potem został zaliczony do umiarkowanego stopnia niepełnosprawności z możliwością zatrudnienia w warunkach pracy chronionej. Obecnie skarżący jest osobą leżącą, wymagającą całodobowej opieki. Dodał, że nieprawdą jest, iż choruje od [...] lipca 2020 r. W odpowiedzi na skargę Prezes ZUS wniósł o jej oddalenie i rozpoznanie sprawy w trybie uproszczonym. Organ podtrzymał stanowisko zaprezentowane w uzasadnieniu zaskarżonej decyzji. W piśmie z [...] maja 2021 r. skarżący zarzucił organowi wybiórcze i mało wnikliwe rozpatrzenie materiału dowodowego. Zdaniem skarżącego, Prezes ZUS nie uwzględnił faktu, że skarżący jest niezdolny do samodzielnej egzystencji (co zostało poparte orzeczeniem ZUS), lecz wymaga, aby ta niezdolność powstała w określonym wieku, tj. do 18 roku życia albo do 25 roku życia pod warunkiem pobierania nauki. Tymczasem przepis zastosowany przez organ został uchylony przez Trybunał Konstytucyjny. Skarżący dodał też, że już w młodości jego ułomność powodowała ograniczenia. Domagał się "renty w drodze wyjątku, a nie świadczenia w drodze wyjątku". Nie prosi o jałmużnę, lecz o "środki pieniężne w ZUS w L. po zmarłym ojcu, który przepracował 37 lat". Jednocześnie skarżący przychylił się do wniosku organu o rozpoznanie sprawy w trybie uproszczonym. Sprawa została rozpoznana w trybie uproszczonym. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie zważył, co następuje: Skarga nie zasługuje na uwzględnienie. Stosownie do treści art. 83 ust. 1 ustawy o emeryturach i rentach z FUS, ubezpieczonym oraz pozostałym po nich członkom rodziny, którzy wskutek szczególnych okoliczności nie spełniają warunków wymaganych w ustawie do uzyskania prawa do emerytury lub renty, nie mogą - ze względu na całkowitą niezdolność do pracy lub wiek - podjąć pracy lub działalności objętej ubezpieczeniem społecznym i nie mają niezbędnych środków utrzymania, Prezes ZUS może przyznać w drodze wyjątku świadczenia w wysokości nieprzekraczającej odpowiednich świadczeń przewidzianych w ustawie. Na tle całej ustawy o emeryturach i rentach z FUS, określającej zasady nabywania prawa do świadczeń typu ubezpieczeniowego, a więc finansowanych i pozostających w związku z funduszem gromadzonym na ten cel ze składek ubezpieczeniowych przyszłych świadczeniobiorców, jest to regulacja szczególna - pozwalająca na uzyskanie świadczenia odpowiadającego świadczeniu ubezpieczeniowemu przez osoby, które nie spełniają warunków do uzyskania świadczeń w zwykłym trybie. Świadczenia z tego przepisu nie mają charakteru roszczeniowego. Są finansowane z budżetu państwa (vide art. 84 ustawy o emeryturach i rentach z FUS), a nie z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych, zaś ustawa pozostawia ich przyznanie uznaniu Prezesa ZUS. Przepis ten posługuje się bowiem sformułowaniem "Prezes Zakładu może przyznać..." je w drodze wyjątku, co wskazuje na uznaniowy charakter decyzji podejmowanej w tym trybie. Jednak pozostawienie tego uprawnienia uznaniowej decyzji Prezesa ZUS nie oznacza, że ma on całkowitą swobodę w tym względzie. Z treści powołanego przepisu wynikają trzy przesłanki warunkujące ubezpieczonemu bądź też pozostałym po nim członkom rodziny przyznanie świadczenia w drodze wyjątku. Po pierwsze, niespełnienie wymagań dających prawo do emerytury lub renty musi być spowodowane szczególnymi okolicznościami; po drugie, ubiegający się o to świadczenie nie może podjąć pracy lub innej działalności zarobkowej, objętej ubezpieczeniem społecznym z powodu całkowitej niezdolności do pracy lub wieku; po trzecie, osoba ta nie ma niezbędnych środków utrzymania. Przyznanie przedmiotowego świadczenia ustawa uzależnia od łącznego (kumulatywnego) spełnienia wszystkich trzech wymienionych przesłanek. Brak zaistnienia choćby jednej z nich wyklucza tę możliwość. Natomiast w myśl art. 68 ust. 1 ustawy o emeryturach i rentach z FUS dzieci własne, dzieci drugiego małżonka i dzieci przysposobione mają prawo do renty rodzinnej: 1) do ukończenia 16 lat; 2) do ukończenia nauki w szkole, jeżeli przekroczyły 16 lat życia, nie dłużej jednak niż do osiągnięcia 25 lat życia, albo 3) bez względu na wiek, jeżeli stały się całkowicie niezdolne do pracy oraz do samodzielnej egzystencji lub całkowicie niezdolne do pracy w okresie, o którym mowa w pkt 1 lub 2. Powyższy przepis znajduje zastosowanie w niniejszej sprawie, zaś art. 83 ust. 1 ustawy o emeryturach i rentach z FUS nie jest względem niego przepisem szczególnym. Tutejszy Sąd w pełni podziela stanowisko wyrażone przez Naczelny Sąd Administracyjny (dalej: "NSA") w wyroku z 11 maja 2000 r., sygn. akt II SA 2524/99, w którym stwierdzono, że do renty rodzinnej przyznawanej w drodze wyjątku na podstawie art. 83 ust. 1 ustawy o emeryturach i rentach z FUS, stosuje się odpowiednio art. 68 ust. 1 pkt 1-3 i ust. 2 tej ustawy (orzeczenia sądów administracyjnych są dostępne w internetowej bazie orzeczeń na stronie NSA: orzeczenia.nsa.gov.pl). Z art. 83 ust. 1 ustawy o emeryturach i rentach z FUS wynika, że pozostały po ubezpieczonym członek rodziny może ubiegać się o przyznanie renty rodzinnej w tym trybie, jeżeli wykaże, iż wskutek szczególnych okoliczności nie spełnia warunków wymaganych w ustawie do uzyskania prawa do renty rodzinnej w trybie zwykłym. Dla oceny tej przesłanki niezbędne jest zatem odwołanie się do przesłanek uzyskania prawa do renty rodzinnej w trybie zwykłym, w tym także do art. 68 ust. 1 tej ustawy, który określa krąg osób uprawnionych do renty rodzinnej (vide wyrok Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie z 12 kwietnia 2017 r., sygn. akt II SA/Wa 70/17). W niniejszej sprawie we wniosku z [...] sierpnia 2020 r. skarżący – urodzony [...] lipca 1974 r., czyli mając lat 46 - wyraźnie domagał się od Prezesa ZUS przyznania mu renty rodzinnej w drodze wyjątku po zmarłym ojcu. Nie sposób zatem uznać, że chodziło mu o innego rodzaju świadczenie. Występując w wieku 46 lat o rentę rodzinną w drodze wyjątku, skarżący nie mieścił się w przedziałach wiekowych wskazanych w pkt 1 i pkt 2 art. 68 ust. 1 ustawy o emeryturach i rentach z FUS. Ponadto, nie negując wcześniejszych problemów zdrowotnych skarżącego, które – jak skarżący podnosi – pojawiły się już w młodości, jego całkowita niezdolność do pracy została orzeczona od [...] lipca 2020 r., czyli po ukończeniu przez skarżącego 46 lat. Powyższe oznacza, iż skarżący nie spełnia też przesłanki określonej w art. 68 ust. 1 pkt 3 ustawy o emeryturach i rentach z FUS. Biorąc pod uwagę wiek skarżącego, przyznanie mu renty rodzinnej w drodze wyjątku po zmarłym ojcu, możliwe byłoby jedynie w sytuacji, gdyby stał się całkowicie niezdolny do pracy w okresie do ukończenia 16 roku życia albo do ukończenia nauki w szkole, nie dłużej jednak niż do osiągnięcia 25 roku życia. Tymczasem z akt sprawy wynika, że skarżący orzeczeniem lekarza orzecznika ZUS z [...] listopada 2020 r. nr akt [...] został uznany za całkowicie niezdolnego do pracy od [...] lipca 2020 r. (czyli po osiągnięciu 46 roku życia) do [...] listopada 2021 r. Jednocześnie w ww. orzeczeniu stwierdzono, iż całkowita niezdolność do pracy nie powstała przed ukończeniem 16 roku życia, tj. w okresie od [...] lipca 1974 r. do [...] lipca 1990 r. Mając zatem na uwadze treść art. 68 ust. 1 pkt 3 ustawy o emeryturach i rentach z FUS, należy stwierdzić, że okoliczność ta eliminuje skarżącego z grona osób uprawnionych do renty rodzinnej w drodze wyjątku. Należy przy tym zaznaczyć, iż zgodnie z art. 14 ust. 1 pkt 1 i pkt 2 ustawy o emeryturach i rentach z FUS, oceny niezdolności do pracy, jej stopnia oraz ustalenia daty powstania niezdolności do pracy, trwałości lub przewidywanego okresu niezdolności do pracy dokonuje w formie orzeczenia lekarz orzecznik ZUS. Według art. 14 ust. 3 ustawy o emeryturach i rentach z FUS, orzeczenie lekarza orzecznika, od którego nie wniesiono sprzeciwu lub co do którego nie zgłoszono zarzutu wadliwości, albo orzeczenie komisji lekarskiej, stanowi dla organu rentowego podstawę do wydania decyzji w sprawie świadczeń przewidzianych w ustawie, do których prawo jest uzależnione od stwierdzenia niezdolności do pracy oraz niezdolności do samodzielnej egzystencji. Skarżący nie kwestionował orzeczenia lekarza orzecznika ZUS z [...] listopada 2020 r. Samo przeświadczenie skarżącego, że jego ułomności bądź schorzenia pojawiły się już w młodości czy nawet w dzieciństwie nie jest w tej sytuacji wystarczające. Prezes ZUS rozpatrując wniosek o przyznanie renty rodzinnej w drodze wyjątku zobowiązany był bowiem, w zakresie ustalenia istnienia całkowitej niezdolności do pracy oraz daty jej powstania, oprzeć się na orzeczeniu lekarza orzecznika ZUS. Zatem dla organu wiążące było ustalenie lekarza orzecznika ZUS, iż skarżący stał się całkowicie niezdolny do pracy od [...] lipca 2020 r. Chybiony jest też zarzut niekonstytucyjności zastosowanych przez organ przepisów. Ani art. 83, ani art. 68 ustawy o emeryturach i rentach z FUS nie został uznany za niezgodny z Konstytucją RP. W świetle przepisów art. 68 ust. 1 pkt 3 w związku z art. 68 ust. 1 pkt 1 i pkt 2 ustawy o emeryturach i rentach z FUS, można zwrócić się o ustalenie uprawnień do renty rodzinnej w każdym czasie, a świadczenie to jest w zasadzie bezterminowe, ale pod warunkiem zaistnienia w określonym wieku określonego stanu zdrowia, a mianowicie wskazującego co najmniej całkowitą niezdolność do pracy (lub całkowitą niezdolność do pracy i do samodzielnej egzystencji) powstałą przed ukończeniem 16 lat albo do ukończenia nauki w szkole, jednak nie dłużej niż do osiągnięcia 25 lat życia. Sąd Najwyższy w uchwale w składzie 7 sędziów, podjętej 29 września 2006 r. w sprawie o sygn. akt II UZP 10/06 (publ. OSNPUSiSP 2007 nr 5-6, poz. 75) stwierdził, że dziecko, które stało się całkowicie niezdolne do pracy i do samodzielnej egzystencji po osiągnięciu wieku określonego w art. 68 ust. 1 pkt 1 lub 2 ustawy o emeryturach i rentach z FUS, nie nabywa prawa do renty rodzinnej na podstawie art. 68 ust. 1 pkt 3 tej ustawy. Pogląd ten zaaprobowano w kolejnych wyrokach Sądu Najwyższego: z 10 października 2006 r., sygn. akt I UK 85/06 (LEX nr 950607); z 22 lutego 2007 r., sygn. akt I UK 274/06 (LEX nr 936836); z 9 maja 2007 r., sygn. akt I UK 353/06 (LEX nr 898849). Sąd z pełnym zrozumieniem odnosi się do sytuacji zdrowotnej i bytowej skarżącego, jednak wydaną w takim stanie rzeczy zaskarżoną decyzję należy uznać za prawidłową, zaś zarzuty podniesione w skardze za nieuzasadnione. Jakkolwiek uznaniowość w sprawach dotyczących przyznania świadczenia w drodze wyjątku nie może być wyrazem dowolności organu w podejmowaniu decyzji, to jednak Sąd nie stwierdził przekroczenia granic uznania administracyjnego i nie stwierdził naruszeń prawa, zarówno materialnego, jak i procesowego, które skutkowałyby koniecznością uwzględnienia skargi. Powyższe rozważania prowadzą do wniosku, że zaskarżona decyzja odpowiada prawu. Mając powyższe na uwadze, Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie, na podstawie art. 151 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2019 r., poz. 2325 ze zm.), orzekł jak w sentencji wyroku.