II SA/Wa 131/14

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Ewa Grochowska-Jung Sędziowie WSA Olga Żurawska-Matusiak Anna Mierzejewska (spr.) Protokolant starszy sekretarz sądowy Dorota Kwiatkowska po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 14 maja 2014 r. sprawy ze skargi S. C. na decyzję Prezesa Zakładu Ubezpieczeń Społecznych z dnia [...] grudnia 2013 r. nr [...] w przedmiocie odmowy przyznania świadczenia w drodze wyjątku 1. uchyla zaskarżoną decyzję oraz poprzedzającą ją decyzję z dnia [...] lipca 2013 r.; 2. stwierdza, że zaskarżona decyzja nie podlega wykonaniu w całości. Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych decyzją z dnia [...] marca 2013 r. nr [...], po rozpatrzeniu wniosku S.C. o przyznanie renty rodzinnej w drodze wyjątku, powołując się na art. 83 ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych (tekst jedn. z 2004 r. Dz. U. Nr 39, poz. 353 ze zm.), odmówił przyznania renty w drodze wyjątku. W uzasadnieniu podał, że świadczenie w drodze wyjątku może być przyznane ubezpieczonym oraz pozostałym po nich członkom rodziny, którzy wskutek szczególnych okoliczności nie spełniają warunków wymaganych w ustawie do uzyskania prawa do emerytury lub renty, nie mogą – ze względu na całkowitą niezdolność do pracy lub wiek – podjąć pracy lub działalności objętej ubezpieczeniem społecznym i nie mają niezbędnych środków utrzymania. Powyższe warunki muszą być spełnione łącznie. Organ wskazał, że z dokumentacji znajdującej się w aktach emerytalno-rentowych wynika, że na przestrzeni 65 lat życia ww. udokumentował 12 lat, 1 miesiąc i 2 dni okresów składkowych oraz 4 lata 11 dni okresów nieskładkowych. W latach [...]-[...],[...]-[...],[...]-[...],[...]-[...],[...]-[...],[...]-[...],[...]-[...],[...]-[...] wystąpiły przerwy w opłacaniu składek na ubezpieczenie społeczne oraz ubezpieczenie emerytalno-rentowe. Organ podkreślił, że nie zostały wykazane szczególne okoliczności uniemożliwiające przezwyciężenie przeszkód w wykonywaniu zatrudnienia, bowiem w wymienionych okresach nie orzeczono całkowitej niezdolności do pracy i nie zostały wykazane żadne inne szczególne okoliczności uniemożliwiające wykonywanie zatrudnienia oraz objęcie ubezpieczeniem, w celu zapewnienia w przyszłości uprawnień do świadczenia z ubezpieczenia społecznego. Z oświadczenia ww. wynika, że wykonywał prace dorywcze bez opłacania składek, co nie może być uznane za szczególną okoliczność. We wniosku do Prezesa Zakładu Ubezpieczeń Społecznych o ponowne rozpatrzenie sprawy, S. C. nie zgodził się ze stanowiskiem organu administracji i uznał powyższą decyzję za krzywdzącą. Podał że od 1985 r. były przeszkody medyczne i zdrowotne, które uniemożliwiały podjęcie pracy. Podkreślił swoją bardzo ciężką sytuację rodzinną i materialną. Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych decyzją z dnia [...] grudnia 2013 r. nr [...], mając za podstawę art. 138 § 1 pkt 1 k.p.a., utrzymał w mocy swoją poprzednią decyzję z dnia [...] lipca 2013 r. i podkreślił, że orzeczona od [...] czerwca 1996 r. częściowa niezdolność do pracy ograniczyła, a nie uniemożliwiła wykonywanie zatrudnienia. W skardze do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie S. C., wnosząc o uchylenie zaskarżonej decyzji – poza zarzutami oraz argumentacją przedstawioną już we wniosku o ponowne rozpatrzenie sprawy – podkreślił, że przedmiotowa decyzja jest wadliwa. Błędnie organ podał, że w latach [...]-[...] skarżący nie pracował, ponieważ wówczas jeszcze studiował. Podkreślił, że jest niepełnosprawny od 1985 r. W odpowiedzi na skargę, Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych wniósł o jej oddalenie, a wskazując na dotychczasowe ustalenia faktyczne i prawne stwierdził, że skarżący jest częściowo niezdolny do pracy od [...] czerwca 1996 r., natomiast całkowicie niezdolny do pracy do [...] października 2014 r. Daty powstania tej niezdolności nie ustalono. W dziesięcioleciu przed powstaniem częściowej niezdolności do pracy udowodniono 1 rok i 6 miesięcy okresów składkowych i nieskładkowych. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie zważył, co następuje: Zgodnie z brzmieniem art. 1 § 1 i 2 ustawy z dnia 25 lipca 2002 r. – Prawo o ustroju sądów administracyjnych (Dz. U. Nr 153, poz. 1269 ze zm.), sąd administracyjny sprawuje wymiar sprawiedliwości poprzez kontrolę pod względem zgodności z prawem zaskarżonej decyzji administracyjnej i to z przepisami obowiązującymi w dacie jej wydania. Skarga analizowana pod tym kątem zasługuje na uwzględnienie. Stosownie do treści art. 83 ust. 1 ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych (tekst jedn. z 2004 r. Dz. U. Nr 39, poz. 353 ze zm.) – zwanej dalej ustawą o emeryturach i rentach z FUS, ubezpieczonym oraz pozostałym po nich członkom rodziny, którzy wskutek szczególnych okoliczności nie spełniają warunków wymaganych w ustawie do uzyskania prawa do emerytury lub renty, nie mogą – ze względu na całkowitą niezdolność do pracy lub wiek – podjąć pracy lub działalności objętej ubezpieczeniem społecznym i nie mają niezbędnych środków utrzymania, Prezes Zakładu może przyznać w drodze wyjątku świadczenia w wysokości nieprzekraczającej odpowiednich świadczeń przewidzianych w ustawie. Świadczenia te nie mają charakteru roszczeniowego, bowiem ustawa nie gwarantuje ich wypłaty i pozostawia przyznanie takich uprawnień uznaniowej decyzji Prezesa Zakładu Ubezpieczeń Społecznych. Możliwość decydowania według uznania nie oznacza jednak pozostawienia organowi całkowitej i niekontrolowanej swobody w tym zakresie. Z cytowanego już wyżej przepisu wynikają trzy przesłanki warunkujące przyznanie świadczenia, wyznaczające jednocześnie granice uznania administracyjnego: 1) niespełnienie wymagań dających prawo do emerytury lub renty spowodowane szczególnymi okolicznościami, 2) brak możliwości podjęcia pracy lub innej działalności zarobkowej objętej ubezpieczeniem społecznym z powodu całkowitej niezdolności do pracy lub wieku przez ubiegającego się o świadczenie, 3) brak niezbędnych środków utrzymania. W postępowaniu w sprawach o świadczenia w drodze wyjątku stosuje się, zgodnie z treścią art. 124 cytowanej już wyżej ustawy o emeryturach i rentach z FUS, przepisy ustawy z dnia 14 czerwca 1960 r. Kodeks postępowania administracyjnego (tekst jedn. z 2000 r. Dz. U. Nr 98, poz. 1071 ze zm.), zwanej dalej k.p.a., chyba że ustawa stanowi inaczej. Prezes ZUS podejmując decyzję administracyjną w tego rodzaju sprawach jest zatem związany rygorami procedury administracyjnej, określającej jego obowiązki w zakresie prowadzenia postępowania administracyjnego i orzekania. Musi przestrzegać zasady dochodzenia do prawdy obiektywnej (art. 7 k.p.a.), której realizacja wymaga, aby dopuścić jako dowód w sprawie wszystko, co może przyczynić się do wyjaśnienia stanu faktycznego, a nie jest sprzeczne z prawem (art. 75 k.p.a.). Ponadto jest zobowiązany do należytego i wyczerpującego informowania stron o okolicznościach faktycznych i prawnych, które mogą mieć wpływ na ustalenie ich praw i obowiązków, będących przedmiotem postępowania administracyjnego (art. 9 k.p.a.). Musi wreszcie w sposób wyczerpujący zebrać, rozpatrzyć i ocenić cały materiał dowodowy (art. 77 § 1 k.p.a. i art. 80 k.p.a.) oraz uzasadnić swoje rozstrzygnięcie zgodnie z wymaganiami art. 107 § 3 k.p.a. Odnosząc się tymczasem do rozpatrywanej sprawy stwierdzić należy, że organ w uzasadnieniu zaskarżonej decyzji wskazał, że wnioskujący orzeczeniem lekarza orzecznika ZUS z dnia [...] października 2013 r., został uznany za całkowicie niezdolnego do pracy do [...] października 2014 r., natomiast częściowo niezdolny do pracy jest od [...] czerwca 1996 r. Data powstania całkowitej niezdolności do pracy nie została ustalona. Podkreślił, że udokumentowany okres składkowy i nieskładkowy jest niewspółmierny do wieku S. C., tj. 66 lat. Kwestią zasadniczą są natomiast powody niespełnienia przez wnioskującego wymagań, uprawniających do uzyskania świadczenia w zwykłym trybie oraz ocena, czy nie nastąpiło to wskutek szczególnych okoliczności. Bez poczynienia żądanych ustaleń w tej materii organ stwierdził, że S.C. miał realną możliwość kształtowania przebiegu własnego ubezpieczenia, a niepodejmowanie pracy zarobkowej lub innej działalności objętej ubezpieczeniem społecznym, gdy nie była w stosunku do niego orzeczona całkowita niezdolność do pracy, nie spełnia kryterium szczególnych okoliczności. W ocenie Sądu takie stanowisko organu winno być poparte stosownymi ustaleniami dotyczącymi sytuacji życiowej S. C. i wyjaśniać, dlaczego mężczyzna po studiach nie pracował, a jak wynika z akt administracyjnych wkrótce po podjęciu pracy był zwalniany. Organ nie odniósł się do twierdzeń ww. że miał kłopoty psychiczne, od 1985 r. leczył się psychiatrycznie i w związku z tym przebywał w szpitalu dla kontynuowania tego leczenia. Podkreślić należy, że choroba psychiczna nie pojawia się z dnia na dzień. Może już wcześniej występowały zaburzenia, które chociaż nie zostały zdefiniowane jako całkowita niezdolność do pracy, to jednak nie pozwalały na podjęcie S.C. zatrudnienia lub skutkowały szybkim rozwiązywaniem z nim stosunku pracy. W ocenie Sądu występujące u skarżącego zaburzenia psychiczne były przyczyną jego znacznie mniejszej atrakcyjności na rynku pracy, do wyrażenia takiego poglądu podstawy daje materiał niniejszej sprawy. Doświadczenie życiowe uczy, że przy ustalonych w jej toku objawach choroba psychiczna nie czyni z danej osoby pełnowartościowego pracownika, co wyklucza normalne jego zatrudnienie. Na ten aspekt zwrócił już uwagę Naczelny Sąd Administracyjny w wyroku z dnia 5 maja 2011 r., sygn. akt I OSK 167/11 (publ. j.w.), dostrzegając skutki zdrowotne w zakresie możliwości (całkowitej bądź częściowej) zatrudnienia osoby, która nie legitymuje się orzeczeniem o niezdolności do pracy. To stanowisko należy podzielić. Niewątpliwie jest to szczególna okoliczność w rozumieniu cytowanego przepisu. Skoro zatem skarżący nie spełnia warunków do uzyskania prawa do emerytury lub renty i w ich wyniku nie może podjąć pracy ani innej równorzędnej działalności, wreszcie nie ma środków utrzymania, zdaje się spełniać przesłanki prowadzące do uwzględnienia wniosku o przyznanie renty w drodze wyjątku. W tym stanie rzeczy, zdaniem Sądu, organ powinien uzupełnić materiał dowodowy we wskazanym wyżej zakresie i ponownie dokonać jego oceny pod kątem wystąpienia w sprawie przesłanki szczególnych okoliczności, uzasadniającej przyznanie wnioskowanego świadczenia w drodze wyjątku. Reasumując wskazać należy, że Prezes ZUS dopuścił się naruszenia prawa, polegającego na niedokładnym wyjaśnieniu, rozpatrzeniu i ocenie stanu faktycznego będącego podstawą decyzji, które to uchybienia miały – w ocenie Sądu – istotny wpływ na wynik sprawy. W konsekwencji powyższych stwierdzeń, koniecznym jest ponowne przeprowadzenie postępowania dowodowego i ponowna ocena całości materiału dowodowego. W tym stanie rzeczy, na mocy art. 145 § 1 pkt 1 lit. c w zw. z art. 132 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. Nr 153, poz. 1270 ze zm.), należało orzec, jak w sentencji wyroku. W oparciu o artykuł 152 powołanej ustawy – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi, Sąd wstrzymał wykonanie zaskarżonej decyzji w całości.