II SA/Wa 1316/24

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Sławomir Antoniuk (spr.), Sędzia WSA Joanna Kruszewska-Grońska, Asesor WSA Mateusz Rogala, , po rozpoznaniu w trybie uproszczonym w dniu 3 kwietnia 2025 r. sprawy ze skargi małoletnich A. P. oraz A. P. reprezentowanych przez przedstawiciela ustawowego A. P. na decyzję Prezesa Zakładu Ubezpieczeń Społecznych z dnia [...] kwietnia 2024 r. nr [...] w przedmiocie odmowy przyznania świadczenia w drodze wyjątku uchyla zaskarżoną decyzję Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych decyzją z [...] kwietnia 2024 r. nr [...], na podstawie art. 83 ust. 1 ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych (Dz. U. z 2023 r. poz. 1251, z późn. zm.); zwanej dalej ustawą o emeryturach i rentach z FUS, odmówił małoletnim A. P. oraz A. P. reprezentowanym przez przedstawiciela ustawowego A. P. przyznania renty rodzinnej w drodze wyjątku po zmarłym ojcu. W uzasadnieniu decyzji organ wyjaśnił, że zgodnie z powołanym wyżej przepisem, świadczenie w drodze wyjątku może być przyznane ubezpieczonym oraz pozostałym po nich członkom rodziny, którzy wskutek szczególnych okoliczności nie spełniają warunków wymaganych w ustawie do uzyskania prawa do emerytury lub renty, nie mogą – ze względu na całkowitą niezdolność do pracy lub wiek – podjąć pracy lub działalności objętej ubezpieczeniem społecznym i nie mają niezbędnych środków utrzymania. Podał, że do przyznania świadczenia w drodze wyjątku muszą być spełnione łącznie wszystkie warunki wskazane w powołanym przepisie, a brak jednego z nich powoduje niemożność przyznania tego świadczenia. Wskazał, że renta rodzinna jest pochodną świadczenia osoby zmarłej. W pierwszej kolejności zatem bada się uprawnienia, jakie przysługiwałyby osobie zmarłej, a następnie wnioskodawcy – członka rodziny po osobie zmarłej. W toku postępowania ustalił, że J. P. – zmarły ojciec dzieci na 34 lata życia miał udowodnione jedynie 5 lat, 9 miesięcy i 8 dni okresów składkowych. Pierwsze zatrudnienie ojca dzieci nastąpiło [...] lutego 2012 r. w wieku 23 lat. Ponadto w latach 2013-2015, 2016-2019 wystąpiły przerwy w wykonywaniu zatrudnienia lub innej działalności popartej opłacaniem składek na ubezpieczenia emerytalne i rentowe. W ocenie organu odwoławczego, w przedmiotowej sprawie nie zostały wykazane szczególne okoliczności uniemożliwiające przezwyciężenie przeszkód w wykonywaniu zatrudnienia, bowiem w tym okresie nie była wobec niego orzeczona całkowita niezdolność do pracy. Nie zostały zatem wykazane żadne przeszkody uniemożliwiające zatrudnienie oraz objęcie ubezpieczeniem w celu zapewnienia w przyszłości uprawnień do świadczeń z ubezpieczenia społecznego. Podkreślił, że przy rozpatrywaniu uprawnień do renty rodzinnej w drodze wyjątku ocenie podlegała również sytuacja materialna wnioskodawców lecz nie stanowi ona jedynego kryterium przesądzającego o przyznaniu świadczenia. W skardze do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie małoletni A. P. i A. P. reprezentowane przez przedstawiciela ustawowego A. P. zakwestionowały decyzję z [...] kwietnia 2024 r. uznając ją za krzywdzącą i wniosły o jej uchylenie. W uzasadnieniu skargi matka małoletnich skarżących zwróciła uwagę na bardzo trudną sytuację życiową i finansową rodziny. Wskazała, że mąż miał problemy ze znalezieniem pracy, dodatkowo niektórzy pracodawcy nie chcieli przedłużyć umowy albo oferowali pracę bez odprowadzania składek na ubezpieczenie. Podejmował także zatrudnienie za granicą, a od 2018 r. zaczął chorować. W 2020 r. stwierdzono u męża cukrzycę oraz problemy z krwią ([...]). Ojciec małoletnich unikał leczenia, co w konsekwencji doprowadziło do śmierci [...] września 2023 r. w wieku 34 lat. W jej ocenie gdyby nie choroba męża to wykonywałby pracę zapewniając w ten sposób utrzymanie rodziny. Obecnie ma 36 lat, wychowuje dwie małoletnie córki (14 i 5 lat). Pracuje na umowę zlecenie ([...] zł). Stan zdrowia starszej córki ([...], [...], [...]) oraz wiek młodszego dziecka uniemożliwia jej podjęcie na pracy na cały etat. Korzysta z pomocy społecznej (zasiłki: rodzinny, dla samotnej matki, celowe - obiady dla dzieci), otrzymuje świadczenie wychowawcze (1.600 zł) oraz środki finansowe od dziadków męża na opłacenie dodatkowych zajęć dla dzieci. Nie ma innego wsparcia ze strony rodziny, jej matka zajmuje się niepełnosprawną siostrą. Dochód rodziny w całości przeznacza na opłaty za czynsz - 930 zł miesięcznie oraz inne niezbędne potrzeby życiowe, nie kupuje nowej odzieży, czasem używaną. Podkreśliła, że fakt, że jej mąż zmarł w młodym wieku jest okolicznością szczególną uprawniającą do przyznania dzieciom żądanego świadczenia. W odpowiedzi na skargę organ wniósł o jej oddalenie, podtrzymując argumentację wyrażoną w zaskarżonej decyzji. Pismem z 16 września 2024 r. małoletnie skarżące reprezentowane przez matkę podtrzymały skargę. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie zważył, co następuje: Zgodnie z art. 1 § 1 i § 2 ustawy z dnia 25 lipca 2002 r. – Prawo o ustroju sądów administracyjnych (t.j. Dz. U. z 2024 r. poz. 1267), sąd administracyjny sprawuje wymiar sprawiedliwości poprzez kontrolę pod względem zgodności z prawem zaskarżonej decyzji administracyjnej. Sąd analizuje zaskarżoną decyzję pod względem jej zgodności z prawem materialnym i formalnym obowiązującym w dacie wydania tej decyzji. Rozpoznając sprawę w świetle powołanych powyżej kryteriów należy stwierdzić, że skarga zasługuje na uwzględnienie, bowiem Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych naruszył przepisy postępowania administracyjnego w stopniu mogącym mieć istotny wpływ na wynik rozstrzygnięcia. Materialnoprawną podstawę zaskarżonej decyzji stanowi przepis art. 83 ust. 1 ustawy o emeryturach i rentach z FUS, zgodnie z którym ubezpieczonym oraz pozostałym po nich członkom rodziny, którzy wskutek szczególnych okoliczności nie spełniają warunków wymaganych w ustawie do uzyskania prawa do emerytury lub renty, nie mogą – ze względu na całkowitą niezdolność do pracy lub wiek – podjąć pracy lub działalności objętej ubezpieczeniem społecznym i nie mają niezbędnych środków utrzymania, Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych może przyznać w drodze wyjątku świadczenie w wysokości nieprzekraczającej odpowiednich świadczeń przewidzianych w ustawie. Prawo do świadczeń w nim przewidzianych przysługuje wyłącznie w przypadku łącznego spełnienia przez wnioskodawcę określonych warunków. Na tle całej ustawy określającej zasady nabywania prawa do świadczeń typu ubezpieczeniowego, a więc finansowanych i pozostających w związku z funduszem gromadzonym na ten cel ze składek ubezpieczeniowych przyszłych świadczeniobiorców, jest to regulacja szczególna, pozwalająca na uzyskanie świadczenia odpowiadającego świadczeniu ubezpieczeniowemu przez osoby, które nie spełniają warunków do uzyskania świadczenia w trybie zwykłym. Wyjątkowość przedmiotowych świadczeń polega również na tym, że nie mają one charakteru roszczeniowego, są finansowane z budżetu państwa, zaś ustawa pozostawia ich przyznanie uznaniowej decyzji Prezesa Zakładu Ubezpieczeń Społecznych. Uznaniowość nie oznacza jednak pozostawiania organowi całkowitej i niekontrolowanej swobody w tym względzie, bowiem jej granice wyznaczają z jednej strony przesłanki zawarte w wyżej wymienionym przepisie art. 83 ust. 1, z drugiej zaś przepisy K.p.a., stosownie do treści art. 124 powołanej ustawy. Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych, podejmując decyzję administracyjną w przedmiocie świadczenia w drodze wyjątku, jest zatem związany rygorami procedury administracyjnej, określającej jego obowiązki w zakresie prowadzenia postępowania i orzekania. Oznacza to, że musi on przestrzegać zasady dochodzenia do prawdy materialnej (art. 7 K.p.a.), a więc podejmować wszelkie kroki niezbędne do dokładnego wyjaśnienia stanu faktycznego oraz do załatwienia sprawy. Winien także w sposób należyty i wyczerpujący informować strony o okolicznościach faktycznych i prawnych, mogących mieć wpływ na ustalenie ich praw i obowiązków, będących przedmiotem postępowania administracyjnego (art. 9 K.p.a.). Musi wreszcie wyczerpująco zebrać, rozpatrzyć i ocenić cały materiał dowodowy (art. 77 § 1 i art. 80 K.p.a.) oraz uzasadnić swoje rozstrzygnięcie według wymogów określonych w art. 107 § 3 K.p.a. W ocenie Sądu w niniejszej sprawie Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych uchybił wskazanym powyżej obowiązkom procesowym, bowiem nie rozpatrzył w sposób pełny i wnikliwy materiału dowodowego zgromadzonego w sprawie w świetle przesłanki "szczególnych okoliczności" w rozumieniu art. 83 ust. 1 ustawy o emeryturach i rentach z FUS. Zaskarżona decyzja została zatem wydana z naruszeniem art. 7, art. 77 § 1, art. 80 K.p.a. oraz art. 107 § 3 K.p.a., bez należytego rozważenia okoliczności, które mogły mieć istotne znaczenie dla rozstrzygnięcia sprawy. Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych stwierdził bowiem, że w sprawie nie wystąpiły szczególne okoliczności skoro w czasie przerw w zatrudnieniu J. P. nie legitymował się orzeczeniem o całkowitej niezdolności do pracy. Podejmując zaskarżone w niniejszej sprawie rozstrzygnięcie organ oparł się na ustaleniach, że zmarły ojciec dzieci na 35 lat życia miał udowodniony okres składkowy i nieskładkowy wynoszący 5 lat, 9 miesięcy i 8 dni, a pierwsze zatrudnienie podjął w wieku 23 lat. Ponadto w latach 2013-2015, 2016-2019 zmarły ojciec dzieci nie wykonywał żadnej pracy ani innej działalności potwierdzonej opłacaniem składek na ubezpieczenie społeczne oraz ubezpieczenia emerytalne i rentowe. Na tej podstawie organ przyjął, że nie istniały przeciwwskazania ze względu na stan zdrowia, które uniemożliwiałyby wymienionemu kontynuowanie zatrudnienia. W orzecznictwie wskazuje się jednak, że nie tylko całkowita niezdolność do pracy osoby zainteresowanej będzie szczególną okolicznością, jako że jest stanem udaremniającym i wykluczającym jej aktywność zawodową (por. wyrok NSA z 16 lipca 2010 r., sygn. akt I OSK 687/10). Artykuł 83 ust. 1 powołanej ustawy nie może być interpretowany jedynie w ten sposób, że dopiero stwierdzenie całkowitej niezdolności do pracy usprawiedliwia brak aktywności zawodowej osoby ubiegającej się o przyznanie świadczenia w drodze wyjątku. Całkowita niezdolność do pracy jest tylko jedną z przesłanek do przyznania świadczenia w drodze wyjątku i ma istnieć w chwili ubiegania się o to świadczenie, natomiast ograniczenia aktywności zawodowej przed jej powstaniem mogą być bardzo różne, choćby usprawiedliwione przyczynami zdrowotnymi, zmniejszającymi przecież możliwości zatrudnienia takiej osoby na rynku pracy. W analizowanym przypadku Prezes ZUS pominął wynikające z akt sprawy okoliczności, że staż pracy J. P. w dziesięcioleciu ocenianym do uprawnień wyniósł 4 lata 5 miesięcy i 22 dnia, a podstawą odmowy przyznania świadczenia w trybie zwykłym był brak 5 letniego okresu składkowego i zaliczanych okresów nieskładkowych w dziesięcioleciu przez zgonem ubezpieczonego. Organ nie wziął pod uwagę, iż do spełnienia warunku ustawowego aby uzyskać świadczenie w trybie zwykłym zabrakło niewielkiego okresu składkowego (nieznacznie ponad 6 miesięcy). Ponadto organ nie odniósł się w żaden sposób do argumentacji przedstawionej we wniosku o przyznanie świadczenia w drodze wyjątku (k. 22 – 27 akt administracyjnych) wskazującej na trudności w znalezieniu pracy przez J. P., podejmowaniu działań do jej pozyskania, również poza granicami kraju, w następstwie czego wymieniony zdecydował się na prowadzenie działalności gospodarczej. Gdy już sytuacja finansowa rodziny skarżących się ustabilizowała ojciec małoletnich zachorował i zmarł. Nie należy również pomijać, że J. P. zmarł w młodym wieku w trakcie prowadzenia działalności gospodarczej (bez opłacania składek emertytalno-rentowych w ramach programu ulga na start). Można zaś z dużym prawdopodobieństwem założyć, że gdyby nie śmierć ojca dzieci, to nadal wykonywałaby on pracę zarobkową i miałby możliwość wypracowania okresu niezbędnego do uzyskania świadczenia na zasadach ogólnych. Brak oceny przesłanki szczególnych okoliczności we wskazanym aspekcie jest o tyle istotne, że pozostałe przesłanki warunkujące przyznanie świadczenia w drodze wyjątku zostały w niniejszej sprawie spełnione. Te istotne z punktu widzenia przesłanek ustawowych okoliczności, nie zostały przez organ ocenione. Biorąc pod uwagę uznaniowy charakter decyzji w przedmiocie świadczenia w drodze wyjątku, konieczne było poczynienie przez organ niezbędnych ustaleń oraz dokonanie oceny okoliczności wskazanych we wniosku wszczynającym postępowanie, czy powodem braku nabycia przez ojca małoletnich dzieci świadczenia w zwykłym trybie nie były szczególne okoliczności w rozumieniu art. 83 ust. 1 powołanej ustawy. Biorąc powyższe pod uwagę należy stwierdzić, że organ rozpoznając wniosek skarżących o przyznanie świadczenia w drodze wyjątku nie przeanalizował z należytą starannością okoliczności, na które powoływała się strona w toku postępowania. W konsekwencji arbitralnie rozstrzygnął, bez dogłębnej analizy stanu faktycznego sprawy, iż nielegitymowanie się przez ubezpieczonego przed śmiercią orzeczeniem o całkowitej niezdolności do pracy uzasadnia twierdzenie o niespełnieniu przesłanki "szczególnych okoliczności". Rozpatrując ponownie wniosek małoletnich A. P. oraz A. P. reprezentowanych przez przedstawiciela ustawowego A. P. o przyznanie tenty rodzinnej w drodze wyjątku, Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych będzie obowiązany, mając na względzie przepis art. 7 oraz art. 77 § 1 K.p.a., poddać wnikliwiej analizie sytuacje i zdarzenia ujawnione w przez stronę w toku postępowania i wydać decyzję uznaniową zawierającą uzasadnienie odpowiadające wymaganiom określonym w art. 107 § 3 K.p.a. Z tych względów Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie, na podstawie art. 145 § 1 pkt 1 lit. c ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (t.j. Dz. U. z 2024 r. poz. 935), orzekł jak w sentencji wyroku.