II SA/Wa 1323/13

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Ewa Kwiecińska (spr.), Sędziowie WSA Ewa Grochowska-Jung, Iwona Dąbrowska, Protokolant Sekretarz sądowy Sylwia Mikuła, po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 8 listopada 2013 r. sprawy ze skargi S.S. reprezentowanego przez przedstawiciela ustawowego G.S. na decyzję Prezesa Zakładu Ubezpieczeń Społecznych z dnia [...] maja 2013 r. nr [...] w przedmiocie świadczenia w drodze wyjątku 1. uchyla zaskarżoną decyzję oraz poprzedzającą ją decyzję z dnia [...] lutego 2013 r. 2. stwierdza, że zaskarżona decyzja nie podlega wykonaniu w całości, 3. zasądza od Prezesa Zakładu Ubezpieczeń Społecznych na rzecz G.S. kwotę 28 (słownie: dwadzieścia osiem) złotych, tytułem zwrotu kosztów postępowania. Decyzją z dnia [...] maja 2013 r. nr [...] Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych po ponownym rozpatrzeniu sprawy z wniosku małoletniego S. S. reprezentowanego przez przedstawiciela ustawowego - matkę G. S. o przyznanie świadczenia w drodze wyjątku postanowił, na podstawie art. 138 § 1 pkt 1 ustawy z dnia 14 czerwca 1960 r. Kodeks postępowania administracyjnego (tekst jednolity Dz. U. z 2000 r. Nr 98, poz. 1071 ze zm.), utrzymać w mocy decyzję podjętą w dniu [...] lutego 2013 r. nr [...] odmawiającą przyznania mu świadczenia w drodze wyjątku, po zmarłym ojcu K. S. W uzasadnieniu Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych stwierdził, że przyznanie świadczenia na podstawie art. 83 ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych (tekst jednolity Dz. U. z 2009 r. Nr 153, poz. 1227 ze zm.) jest możliwe, jeżeli wnioskodawca spełni łącznie następujące warunki: ─ jest lub był osobą ubezpieczoną lub członkiem rodziny pozostałym po ubezpieczonym, ─ nie spełnia warunków ustawowych do uzyskania świadczenia wskutek szczególnych okoliczności, ─ nie może podjąć pracy ze względu na całkowitą niezdolność do pracy lub wiek, ─ nie ma niezbędnych środków utrzymania. Po ponownym rozpatrzeniu sprawy organ nie stwierdził istnienia przesłanek umożliwiających uwzględnienie wniosku o przyznanie świadczenia. W uzasadnieniu decyzji wyjaśnił, że renta rodzinna jest pochodną świadczenia osoby zmarłej, a zatem w pierwszej kolejności bada się uprawnienia jakie przysługiwałyby tej osobie. Również szczególna okoliczność, o której mowa w przytoczonym powyżej przepisie, odnosi się do osoby zmarłej. Zdaniem organu, za szczególną okoliczność w rozumieniu art. 83 powołanej ustawy uważa się wyłącznie zdarzenie lub trwały stan wykluczający aktywność zawodową konkretnej osoby z powodu niemożności przezwyciężenia ich skutków. Organ wskazał, że ojciec skarżącego w 10 – leciu przypadającym przed dniem jego śmierci zamiast 5 lat okresów składkowych i nieskładkowych – wymaganych do przyznania świadczenia w trybie zwykłym – posiadał udokumentowany okres składkowy i nieskładkowy wynoszący 2 lata i 1 dzień, przy czym okresy nieskładkowe zostały ograniczone do 1/3 udowodnionych okresów składkowych. Analizując przebieg ubezpieczenia zmarłego Prezes ZUS podał też, że w okresie od [...] czerwca 1993 r. do [...] lutego 1998 r. oraz w okresie od [...] listopada 1999 r. do [...] kwietnia 2010 r. zmarły nie podejmował zatrudnienia ani innej działalności objętej ubezpieczeniem emerytalnym i rentowym. Organ podkreślił przy tym, że we wskazanych okresach nie była wobec niego orzeczona całkowita niezdolność do pracy, a tym samym przyczyną braku uprawnień do renty w trybie zwykłym nie był stan zdrowia lub inne zdarzenie zewnętrzne, niezależne od woli ubezpieczonego, którego nie można było przewidzieć i któremu nie można było zapobiec. Ponadto organ wyjaśnił, że lekarz orzecznik ZUS orzeczeniem z dnia [...] sierpnia 2012 r. ustalił, iż zmarły ojciec skarżącego był trwale niezdolny do pracy i niezdolny do samodzielnej egzystencji dopiero od [...] stycznia 2012 r. Jednocześnie organ odniósł się do treści dokumentu zgromadzonego w toku postępowania administracyjnego, a mianowicie do informacji zamieszczonych przez G. S. w oświadczeniu o stanie rodzinnym, majątkowym i o sytuacji materialnej. W tym zakresie organ stwierdził, że wskazane w oświadczeniu przyczyny powstałych przerw w ubezpieczeniu w postaci trudnej sytuacji na rynku pracy i skłonności ojca dziecka do nadużywania alkoholu nie mogą być uznane za szczególną okoliczność, w rozumieniu art. 83 cyt. ustawy. Zdaniem Prezesa ZUS, zgodnie z utrwalonym orzecznictwem sądów administracyjnych, za szczególną okoliczność nie może być bowiem uznany długotrwały stan bezrobocia bez wykazanej aktywności zmierzającej do zmiany sytuacji, zwłaszcza, gdy stan ten spowodowany był nadużywaniem alkoholu. Dodatkowo organ stwierdził, że również i sam alkoholizm osoby ubezpieczonej nie jest szczególną okolicznością, ponieważ może on stanowić pewne utrudnienie w zachowaniu zatrudnienia, lecz nie eliminuje osoby ubezpieczonej z rynku pracy. Decyzja Prezesa Zakładu Ubezpieczeń Społecznych z dnia [...] maja 2013 r. stała się przedmiotem skargi S. S, reprezentowanego przez przedstawiciela ustawowego – matkę G. S., wniesionej do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie. Skarżący wystąpił o uchylenie zaskarżonej decyzji. W uzasadnieniu skargi G. S. podała, że, w jej ocenie, odmowa przyznania świadczenia w drodze wyjątku wynika z niespełnienia przez ojca dziecka wymogu przepracowania w ostatnim dziesięcioleciu pięciu lat. Wyjaśniła, że brak ten wywołany był trudną sytuacją na rynku pracy, a ojciec dziecka mimo dołożenia wszelkich starań w podjęciu zatrudnienia nie znalazł pracy. Zaznaczyła, że zmarły podejmował starania w znalezieniu pracy mimo, iż w tym czasie zmagał się z chorobą alkoholową. Ponadto G. S. zwróciła uwagę na swoją trudną sytuację materialną. W tej części uzasadnienia skargi podniosła, że jest osobą samotnie wychowującą dziecko i utrzymuje się jedynie z zasiłku pielęgnacyjnego w wysokości 520 zł przyznanego w związku z rezygnacją z zatrudnienia i opieką nad członkiem rodziny (obłożnie chorą matką w podeszłym wieku), a zasiłku tego będzie pozbawiona w związku ze zmianą stosownych przepisów od 2013 r. Stwierdziła, że tej ostatniej okoliczności Prezes ZUS także nie wziął pod uwagę uznając, że sytuacja materialna stanowi tylko jedną z przesłanek przyznania świadczenia w drodze wyjątku. W odpowiedzi na skargę Prezes ZUS wniósł o jej oddalenie, podtrzymując w całości argumenty zawarte w uzasadnieniu zaskarżonej decyzji. Na rozprawie przedstawiciel ustawowy skarżącego oświadczyła, że w kwietniu 2010 r. ojciec dziecka pracował w [...] jako pracownik fizyczny. Ponadto oświadczyła, że cofnięto jej świadczenie pielęgnacyjne w kwocie 520 zł. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie zważył, co następuje: Zgodnie z brzmieniem art. 1 § 1 i 2 ustawy z dnia 25 lipca 2002 r. – Prawo o ustroju sądów administracyjnych (Dz. U. Nr 153, poz. 1269 ze zm.), sąd administracyjny sprawuje wymiar sprawiedliwości poprzez kontrolę pod względem zgodności z prawem zaskarżonej decyzji administracyjnej i to z przepisami obowiązującymi w dacie jej wydania. Innymi słowy, sąd administracyjny nie orzeka co do istoty sprawy w zakresie danego przypadku, lecz jedynie kontroluje legalność rozstrzygnięcia zapadłego w postępowaniu z punktu widzenia jego zgodności z prawem materialnym i obowiązującymi przepisami prawa procesowego. Skarga analizowana pod tym kątem zasługuje na uwzględnienie. Stosownie do treści art. 83 ust. 1 ww. ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych, ubezpieczonym oraz pozostałym po nich członkom rodziny, którzy wskutek szczególnych okoliczności nie spełniają warunków wymaganych w ustawie do uzyskania prawa do emerytury lub renty, nie mogą – ze względu na całkowitą niezdolność do pracy lub wiek – podjąć pracy lub działalności objętej ubezpieczeniem społecznym i nie mają niezbędnych środków utrzymania, Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych może przyznać w drodze wyjątku świadczenie w wysokości nieprzekraczającej odpowiednich świadczeń przewidzianych w ustawie. Konstrukcja tego przepisu wskazuje, że zawarte w nim przesłanki muszą być spełnione łącznie. Ustalenie ich istnienia musi jednak nastąpić w prawidłowo przeprowadzonym postępowaniu administracyjnym. W myśl przepisu art. 124 omawianej ustawy, w postępowaniu w sprawach o świadczenia w niej określone stosuje się przepisy ustawy z dnia 14 czerwca 1960 r. – Kodeks postępowania administracyjnego, chyba że ustawa stanowi inaczej. Ustawa inaczej nie stanowi, zatem procesową regułą w tego rodzaju sprawach jest stosowanie przepisów k.p.a. Tak więc Prezes ZUS, podejmując decyzję administracyjną w przedmiocie świadczenia w drodze wyjątku, związany jest regułami postępowania administracyjnego, określającymi jego obowiązki w zakresie prowadzenia postępowania i orzekania. W szczególności winien on przestrzegać zasady dochodzenia do prawdy obiektywnej (art. 7 k.p.a.), a więc podejmować wszelkie niezbędne kroki zmierzające do dokładnego wyjaśnienia stanu faktycznego i załatwienia sprawy. Jest zobowiązany również do należytego i wyczerpującego informowania stron o okolicznościach faktycznych i prawnych, które mogą mieć wpływ na ustalenie ich praw i obowiązków będących przedmiotem postępowania administracyjnego (art. 9 k.p.a.). Musi wreszcie w sposób wyczerpujący zebrać, rozpatrzyć i ocenić cały materiał dowodowy (art. 77 § 1 i art. 80 k.p.a.) oraz uzasadnić swoje rozstrzygnięcie zgodnie z wymogami określonymi w art. 107 § 3 k.p.a. W niniejszej sprawie Prezes ZUS uchybił wskazanym regułom postępowania, i to w sposób mający istotny wpływ na wynik rozstrzygnięcia, w szczególności poprzez niewłaściwe rozpatrzenie materiału dowodowego. Okoliczności, o których mowa w przepisie art. 83 ust. 1 ustawy o emeryturach i rentach z FUS, zostały nienależycie rozważone i błędnie ocenione. Zgodnie z utrwalonym orzecznictwem sądów administracyjnych, za szczególną okoliczność na potrzeby stosowania przepisu art. 83 ust. 1 ustawy o emeryturach i rentach z FUS uznaje się wyłącznie zdarzenie bądź trwały stan wykluczający aktywność zawodową konkretnej osoby z powodu niemożności przezwyciężenia ich skutków (por. wyrok Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 16 czerwca 2000 r. sygn. akt II SA 306/00), przy czym owo zdarzenie bądź trwały stan muszą mieć charakter zewnętrzny, obiektywny i niezależny od woli tej osoby. W przypadku renty rodzinnej ocenie poddawana jest sytuacja ubezpieczeniowa osoby, po której świadczenie ma być przyznane i to jej sytuacja ma świadczyć o istnieniu bądź braku szczególnych okoliczności, które uniemożliwiły w danym przypadku nabycie świadczenia w zwykłym trybie. W ocenie Prezesa Zakładu, podstawą do odmowy przyznania S. S. świadczenia w drodze wyjątku po zmarłym K. S. był niewystarczający okres składkowy i nieskładkowy w 10 – leciu przypadającym przed dniem śmierci, a także przerwa w stażu ubezpieczeniowym zmarłego, trwająca w dwóch opisanych powyżej okresach, z tą uwagą, że w okresach tych wobec zmarłego nie orzeczono całkowitej niezdolności do pracy. Zdaniem Prezesa ZUS, tak ustalone okoliczności faktyczne nie pozwalają na przyjęcie, że K. S. nie nabył uprawnień do renty w trybie zwykłym wskutek szczególnych okoliczności, a tym samym nie istniały obiektywne przeszkody w podjęciu zatrudnienia w celu zabezpieczenia w przyszłości świadczenia z ubezpieczenia społecznego. Sam zaś alkoholizm zmarłego, jak stwierdził dalej organ, nie może być brany pod uwagę jako szczególna okoliczność, ponieważ nie uniemożliwia on ubezpieczonemu wypracowania odpowiedniego okresu zatrudnienia. Jednakże, w ocenie Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie, tego rodzaju ustalania nie zostały poczynione z uwzględnieniem zasady prawdy obiektywnej wyrażonej w art. 7 k.p.a. Przede wszystkim organ nie wziął pod uwagę, że skarżący udokumentował, iż okres ubezpieczenia jego zmarłego w wieku 57 lat ojca wyniósł aż 22 lata, 8 miesięcy i [...] dni. K. S. nie był zatem osobą, która nie podejmowała zatrudnienia będąc osobą zdolną do pracy. Co więcej, po wskazanych przez organ przerwach w ubezpieczeniu zmarły każdorazowo podejmował pracę. Ubezpieczony czynił zatem starania, aby okres ubezpieczenia był kontynuowany. Natomiast Prezes ZUS ograniczył się jedynie do ustalenia okresu powstałych przerw w zatrudnieniu odstępując w istocie od wyjaśnienia ich rzeczywistych przyczyn, mimo, iż działająca w imieniu skarżącego G. S. już we wniosku o przyznanie świadczenia, a także w oświadczeniu o stanie rodzinnym, majątkowym i o sytuacji materialnej wyjaśniła, że przyczynami przerw w zatrudnieniu były: trudna sytuacja na rynku pracy w miejscu zamieszkania zmarłego, wysokie bezrobocie oraz skłonności do nadużywania alkoholu, które z kolei utrudniały jej podjęcie. Z uzasadnienia zaskarżonej decyzji wynika, że organ swoje rozstrzygnięcie oparł przede wszystkim na tej ostatniej okoliczności. Prezes ZUS nie dostrzegł jednak, że zmarły, pomimo problemu alkoholowego, czynił starania o podjęcie pracy, a po ostatniej przerwie w zatrudnieniu podjął pracę, której nie mógł już kontynuować z uwagi na stan zdrowia. Na tę kwestię zwróciła zresztą w sposób jednoznaczny uwagę G. S. We wniosku o przyznanie świadczenia wskazała bowiem, że K. S. dostał dobrze płatną pracę, lecz szybki przebieg choroby (6 miesięcy) i w konsekwencji śmierć jej męża pozbawiła rodzinę jedynego żywiciela. Powyższej okoliczności organ nie wziął pod uwagę wbrew własnym ustaleniom. Otóż to organ ustalił, że zmarły pozostając w zatrudnieniu w okresie od [...] stycznia 2012 r. do [...] kwietnia 2012 r. pobierał zasiłek chorobowy i zasiłek ten pobierał już po ustaniu zatrudnienia w okresie od [...] kwietnia 2012 r. do [...] lipca 2012 r., czyli do dnia zgonu (k. 25-26 akt administracyjnych). W tym też czasie, tj. od stycznia 2012 r., istniała trwała całkowita niezdolność do pracy i trwała niezdolność do samodzielnej egzystencji K. S., co z kolei wynika z treści orzeczenia lekarza orzecznika ZUS z dnia [...] sierpnia 2012 r. nr [...] (w aktach administracyjnych). W rezultacie organ nie uwzględnił tejże okoliczności jako przyczyny braku wymaganego 5-letniego stażu pracy w dziesięcioleciu przed datą zgonu. Prezes ZUS pominął powyższe okoliczności i ocenił wypracowany okres ubezpieczeniowy zmarłego jako osoby dotkniętej alkoholizmem, która nie wykazuje aktywności w poszukiwaniu pracy (vide obszerna końcowa część uzasadnienia zaskarżonej decyzji), w sytuacji gdy zgromadzony w aktach administracyjnych materiał dowodowy nie pozwalał na przyjęcie takiego stanowiska. Prezes ZUS nie ocenił również należycie sytuacji materialnej skarżącego i jego rodziny. Nie wziął pod uwagę, że z chwilą śmierci K. S. sytuacja materialna rodziny stała się szczególnie trudna, ponieważ G. S. sprawuje opiekę nad małoletnim synem i obłożnie chorą matką, a wyłącznym źródłem utrzymania rodziny pozostają świadczenia socjalne i świadczenie emerytalne H. N. (babki skarżącego) wraz z dodatkiem pielęgnacyjnym. W konsekwencji, wobec stwierdzonych uchybień, zasadne było uchylenie zarówno zaskarżonej, jak i poprzedzającej ją decyzji Prezesa ZUS. Rozpoznając sprawę ponownie, Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych powinien przeprowadzić postępowanie administracyjne realizując zasadę prawdy obiektywnej, a w ramach tego postępowania winien przeprowadzić postępowanie dowodowe z pełnym uwzględnieniem powyższej zasady. Z tych względów, Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie, na podstawie art. 145 § 1 pkt 1 lit. "c" ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (tekst jednolity Dz. U. z 2012 r., poz. 270 ze zm.), orzekł, jak w sentencji wyroku. W oparciu o art. 152 ww. ustawy – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi Sąd wstrzymał wykonanie zaskarżonej decyzji w całości. O zwrocie kosztów postępowania orzeczono na podstawie art. 200 i art. 205 § 1 tejże ustawy.