II SA/Wa 1334/09

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Adam Lipiński, Sędziowie WSA Iwona Dąbrowska, Bronisław Szydło (spr.), Protokolant Joanna Głowala, po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 26 października 2009 r. sprawy ze skargi I. Z. na decyzję Prezesa Zakładu Ubezpieczeń Społecznych z dnia [...] czerwca 2009 r. nr [...] w przedmiocie świadczenia w drodze wyjątku oddala skargę Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych (ZUS) decyzją z dnia [...] czerwca 2009 r. nr [...], wydaną na podstawie art. 138 § 1 pkt 1 ustawy z dnia 14 czerwca 1960 r. - Kodeks postępowania administracyjnego (Dz. U. z 2000 r. Nr 98, poz. 1071 ze zm.), utrzymał w mocy swoją poprzednią decyzję z dnia [...] marca 2009 r. nr [...], o odmowie przyznania świadczenia w drodze wyjątku małoletniej M. Z., reprezentowanej w postępowaniu administracyjnym przez matkę I. Z. W uzasadnieniu decyzji Prezes ZUS podał, że zgodnie z art. 83 ust. 1 ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych (Dz. U. z 2004 r. Nr 39, poz. 353 ze zm.) przyznanie świadczenia w drodze wyjątku możliwe jest wyłącznie w przypadku, gdy wnioskodawca spełnienia łącznie następujące przesłanki: - jest lub był osobą ubezpieczoną lub jest członkiem rodziny pozostałym po ubezpieczonym; - nie spełnia warunków ustawowych do uzyskania świadczeń wskutek szczególnych okoliczność; - nie może podjąć pracy ze względu na całkowitą niezdolność do pracy lub wiek; - nie ma niezbędnych środków utrzymania. Organ wyjaśnił, że renta rodzinna jest pochodną świadczenia osoby zmarłej, stąd też w pierwszej kolejności bada się uprawnienia do świadczenia jakie przysługiwałyby osobie zmarłej. Organ zaznaczył, że przy rozpatrywaniu wniosków o przyznanie tych świadczeń istotną kwestią są przyczyny niespełnienia warunków do uzyskania świadczenia w trybie zwykłym. Wymaga to zbadania, czy brak tych uprawnień nie był spowodowany szczególnymi okolicznościami w postaci trudnych do przezwyciężenia przeszkód, zdarzeń lub trwałych stanów, na które osoba ubezpieczona nie miał wpływu. Wskazał także, że przez szczególną okoliczność należy rozumieć wydarzenia o charakterze nadzwyczajnym, które wbrew zamiarom i woli ubezpieczonego stanowią niemożliwą do przezwyciężenia przeszkodę w kontynuowaniu zatrudnienia. Prezes ZUS podniósł, że zmarły ojciec dziecka na przestrzeni 42 lat życia udokumentował staż pracy wynoszący 10 lat, 1 miesiąc i 7 dni okresów składkowych. Okres ten w ocenie organu jest nieadekwatny do wieku ubezpieczonego. Ponadto organ wskazał, że w okresach od 4 kwietnia 1987 r. do 8 stycznia 1989 r., od 20 grudnia 1989 r. do 10 maja 1992 r., od 25 maja 1992 r. do 4 lutego 1994 r., od 21 sierpnia 1999 r. do 7 kwietnia 2003 r. i od 3 kwietnia 2006 r. do dnia śmierci, tj. [...] marca 2008 r. wystąpiły przerwy w wykonywaniu przez zmarłego zatrudnienia lub innej działalności objętej ubezpieczeniem społecznym oraz ubezpieczeniami emerytalnymi i rentowymi. W wymienionych wyżej okresach nie była wobec męża skarżącej orzeczona całkowita niezdolność do pracy, co wskazuje zdaniem organu, że przyczyną braku uprawnień do renty w trybie zwykłym nie był stan zdrowia lub inne zdarzenie zewnętrzne, niezależne od woli ubezpieczonego, którego nie można było przewidzieć i któremu nie można było zapobiec. Ponadto organ podniósł, że za szczególną okoliczność, która uniemożliwiła zmarłemu nabycie uprawnień w trybie zwykłym nie można uznać faktu przebywania przez niego w zakładach karnych. Nie jest to bowiem zdarzenie niezależne od woli, lecz wynika ze świadomego naruszenia prawa. W skardze do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie I. Z. podniosła, iż nie zgadza się z powyższą decyzją. Wskazała, że jej mąż miał od [...] października 1999 r. orzeczone przez lekarza orzecznika ZUS naruszenie sprawności organizmu powodujące w znacznym stopniu utratę zdolności do pracy. Podniosła, że jej mąż miał w 1987 r. przeprowadzone badanie psychiatrycznego, w wyniku którego ustalono, że w pracy jego mózgu występowały nieprawidłowości. Badanie psychologiczne dowiodło zaś, że miał on osobowość niedojrzałą i jego myślenie przyczynowo-skutkowe było na poziomie 11-letniego dziecka. Postępował on irracjonalnie, co było przyczyną kłopotów z przestrzeganiem prawa. Wyjaśniła również, że jej mąż miał [...]. Z konsultacji jakie przeprowadziła z psychiatrą wynika, że mogło to być przyczyną zaburzeń osobowości. Dodatkowo podniosła, że jej zdaniem ustalenia organu, co do okresu ubezpieczenia jej męża, nie odzwierciedlają całego stażu pracy męża. W odpowiedzi na skargę organ wniósł o jej oddalenie, podtrzymując argumentację wyrażoną w zaskarżonej decyzji. Ponadto wskazał, że okres ubezpieczenia zmarłego został ustalony na dzień wydania decyzji na podstawie całej dostępnej organowi dokumentacji. W piśmie procesowym z dnia 28 sierpnia 2009 r. skarżąca podała, że jej mąż pracował w okresie od 23 lutego 1983 r. do 31 sierpnia 1983 r., od 26 września 1985 r. do 12 lutego 1986 r. oraz od 18 listopada 1987 r. do 16 grudnia 1988 r. Na rozprawie w dniu 26 października 2009 r. skarżąca złożyła pismo, w którym wskazała, że jej mąż, poza okresami wymienionymi w piśmie z dnia 28 sierpnia 2009 r. oraz okresami uwzględnionymi przez organ, pracował również w okresie od 17 sierpnia 1999 r. do 19 grudnia 1999 r. Podniosła również, że jej mąż był niepełnosprawny od 1990 r., co jej zdaniem powinno mieć wpływ na przyznanie świadczenia w trybie zwykłym. Ponownie wskazała, że wpływ na zachowanie jej męża miało jego schorzenie. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie, zważył co następuje: Zgodnie art. 1 § 1 ustawy z dnia 25 lipca 2002 r. – Prawo o ustroju sądów administracyjnych (Dz. U. Nr 153, poz. 1269 ze zm.), sądy administracyjne sprawują wymiar sprawiedliwości przez kontrolę działalności administracji publicznej, przy czym stosownie do § 2 art. 1 powołanej ustawy kontrola ta sprawowana jest pod względem zgodności z prawem, jeżeli ustawy nie stanowią inaczej. Rozpoznając sprawę w świetle powołanych wyżej kryteriów stwierdzić należy, iż skarga nie zasługuje na uwzględnienie. Przepis zawarty w art. 83 ust. 1 ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych (Dz. U. z 2004 r. Nr 39, poz. 353 ze zm.), stanowi, że ubezpieczonym oraz pozostającym po nim członkom rodziny, którzy wskutek szczególnych okoliczności nie spełniają warunków przewidzianych w ustawie do uzyskania prawa do emerytury lub renty, nie mogą – ze względu na całkowitą niezdolność do pracy lub wiek - podjąć pracy lub działalności objętej ubezpieczeniem społecznym i nie mają niezbędnych środków utrzymania, Prezes ZUS może przyznać w drodze wyjątku świadczenie w wysokości nieprzekraczającej wysokości odpowiednich świadczeń przewidzianych w ustawie. Przyznanie przedmiotowego świadczenia, ustawa uzależnia od łącznego (kumulatywnego) spełnienia wszystkich wymienionych przesłanek. Brak choćby jednej z nich wyklucza tę możliwość. Powyższe świadczenie nie ma charakteru roszczeniowego. Ustawa nie gwarantuje, bowiem jego wypłaty, pozostawiając przyznanie takich uprawnień uznaniowej decyzji Prezesa ZUS. Możliwość decydowania według uznania nie oznacza pozostawienia Prezesowi ZUS całkowitej i niekontrolowanej swobody w tym zakresie. W postępowaniu w sprawach o świadczenia określone w tej ustawie stosuje się bowiem – zgodnie z art. 124 ustawy o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych – przepisy ustawy z dnia 14 czerwca 1960 r. Kodeks postępowania administracyjnego (Dz. U. z 2000 r. Nr 98, poz. 1071 ze zm.). Prezes ZUS podejmujący decyzję administracyjną w sprawie świadczenia przyznawanego w drodze wyjątku jest zatem związany rygorami procedury administracyjnej określającej jego obowiązki w zakresie prowadzenia postępowania administracyjnego i orzekania. W szczególności winien on przestrzegać zasady dochodzenia do prawdy materialnej (art. 7 k.p.a.), a więc podejmować wszelkie niezbędne kroki zmierzające do dokładnego wyjaśnienia stanu faktycznego i załatwienia sprawy. Jest zobowiązany również do należytego i wyczerpującego informowania stron o okolicznościach faktycznych i prawnych, które mogą mieć wpływ na ustalenie ich praw i obowiązków będących przedmiotem postępowania administracyjnego (art. 9 k.p.a.). Musi wreszcie w sposób wyczerpujący zebrać, rozpatrzyć i ocenić cały materiał dowodowy (art. 77 § 1 i art. 80 k.p.a.) oraz uzasadnić swoje rozstrzygnięcie zgodnie z wymogami określonymi w art. 107 § 3 k.p.a.. Zdaniem Sądu rozpoznającego niniejszą sprawę, postępowanie w sprawie o świadczenie w drodze wyjątku przeprowadzone zostało zgodnie z wymogami k.p.a., a ustalenie Prezesa ZUS w zakresie braku spełnienia łącznie wszystkich przesłanek uprawniających do przyznania świadczenia w drodze wyjątku jest prawidłowe. Decyzja odmawiająca przyznania wymienionego świadczenia nie narusza zatem prawa. Przede wszystkim słusznie organ podniósł, że w przypadku zmarłego męża skarżącej nie można stwierdzić, iż na skutek szczególnych okoliczności nie spełnił on warunków przewidzianych w ustawie do uzyskania prawa do emerytury lub renty w trybie zwykłym. Przypomnieć należy, że wymienione w art. 83 ust. 1 powołanej ustawy o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych "szczególne okoliczności" organ definiuje jako wydarzenie o charakterze nadzwyczajnym, które wbrew zamiarom i woli ubezpieczonego stanowią niemożliwą do przezwyciężenia przeszkodę w kontynuowaniu zatrudnienia. Organ prawidłowo ocenił, że nie można uznać przerw w przebiegu ubezpieczenia męża skarżącej jako uzasadnione. Nie była w tym okresie w stosunku do niego orzeczona całkowita niezdolność do pracy. Z ustalonego przez organ stanu faktycznego nie wynikają żadne inne przeszkody, które uniemożliwiałby kontynuowanie przez niego zatrudnienia w okresach tych przerw, a które mogłyby stanowić szczególne okoliczności w rozumieniu art. 83 ust. 1 powołanej ustawy o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych. Zaznaczyć przy tym należy, że sam fakt pozbawienia wolności nie może stanowić tego rodzaju szczególnej okoliczności. Sąd podziela stanowisko organu, iż nie jest to zdarzenie niezależne od woli, lecz wynika ze świadomego naruszenia prawa. Brak jest dokumentacji lekarskiej potwierdzającej w sposób jednoznaczny, iż na postępowanie męża skarżącej skutkujące odbywaniem kary pozbawienia wolności miało wpływ schorzenie, na które on cierpiał. Dodatkowo należy podnieść, że sąd administracyjny ocenia legalność zaskarżonej decyzji, a zatem czy w chwili podejmowania decyzji organ działał w granicach prawa. Skarżąca dopiero w skardze podała szczegóły dotyczące przebiegu schorzenia jej męża, a w złożonym w toku postępowania sądowoadministracyjnego piśmie procesowym wskazała na dodatkowe okresy zatrudnienia jej męża. Okoliczności te nie mogły więc być przedmiotem oceny organu w toku postępowania administracyjnego. Powyższe okoliczności mają, w ocenie Sądu, kluczowe znaczenie w niniejszej sprawie i w sposób jednoznaczny wskazują, iż skarżący nie spełnia przesłanek określonych w art. 83 ust. 1 powołanej ustawy o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych. Należy także dodać, że trudna sytuacja materialna nie wystarcza do przyznania świadczenia typu ubezpieczeniowego, a więc uzależnionego, co do zasady od zaistnienia przesłanek składających się na jego podstawę prawną. Świadczenie z art. 83 ust. 1 powołanej ustawy nie jest, bowiem świadczeniem socjalnym i nie zależy wyłącznie od potrzeb osoby ubiegającej się o to świadczenie. W tym stanie rzeczy, na mocy art. 151 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. Nr 153, poz. 1270 ze zm.), należało orzec jak w sentencji.