II SA/Wa 1334/23

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Sławomir Antoniuk (spr.), Sędzia WSA Piotr Borowiecki, Sędzia WSA Ewa Radziszewska-Krupa, po rozpoznaniu w trybie uproszczonym w dniu 26 kwietnia 2024 r. sprawy ze skargi K. S. na decyzję Prezesa Zakładu Ubezpieczeń Społecznych z dnia [...] maja 2023 r. nr [...] w przedmiocie odmowy przyznania świadczenia w drodze wyjątku oddala skargę Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych (dalej jako Prezes ZUS) decyzją z [...] maja 2023 r. nr [...], na podstawie art. 138 § 1 pkt 1 ustawy z dnia 14 czerwca 1960 r. – Kodeks postępowania administracyjnego (Dz. U. z 2023 r. poz. 775), po rozpoznaniu wniosku o ponowne rozpatrzenie sprawy, utrzymał w mocy własną decyzję z dnia [...] maca 2023 r. nr [...] o odmowie przyznania K. S. emerytury w drodze wyjątku, na mocy art. 83 ust. 1 ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych (Dz. U. z 2022 r. poz. 504, z późn. zm.); zwanej dalej ustawą o emeryturach i rentach z FUS. W uzasadnieniu decyzji organ wyjaśnił, że zgodnie z powołanym wyżej przepisem, świadczenie w drodze wyjątku może być przyznane ubezpieczonym oraz pozostałym po nich członkom rodziny, którzy wskutek szczególnych okoliczności nie spełniają warunków wymaganych w ustawie do uzyskania prawa do emerytury lub renty, nie mogą - ze względu na całkowitą niezdolność do pracy lub wiek - podjąć pracy lub działalności objętej ubezpieczeniem społecznym i nie mają niezbędnych środków utrzymania. Podał, że do przyznania świadczenia w drodze wyjątku muszą być spełnione łącznie wszystkie warunki wskazane w powołanym przepisie, a brak jednego z nich powoduje niemożność przyznania tego świadczenia. Prezes ZUS stwierdził, że z dokumentacji znajdującej się w aktach rentowych wynika, iż wnioskodawca spełnia warunki wymagane do uzyskania prawa do emerytury w trybie zwykłym, gdyż od [...] lutego 20223 r., na podstawie decyzji Zakładu Ubezpieczeń Społecznych Oddział w [...] z [...] lutego 2023 r., pobiera emeryturę, a zatem nie spełnia przesłanki braku prawa do przyznania świadczenia ustawowego. Świadczenie w drodze wyjątku jest przewidziane tylko dla osób, które nie spełniają warunków do uzyskania świadczeń w trybie zwykłym. Skoro zatem strona spełnia warunki wymagane do uzyskania prawa do świadczenia w trybie zwykłym to nie spełnia jednej z przesłanek niezbędnych do przyznania żądanego świadczenia. W skardze do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie K. S. zakwestionował decyzję Prezesa ZUS z [...] maja 2023 r. uznając ją za krzywdząca i wniósł o jej uchylenie, ewentualnie przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania. Zaskarżonemu rozstrzygnięciu zarzucił błąd w ustaleniach faktycznych i błędną interpretację przepisów prawa. Skarżący wskazał, że na skutek choroby został uznany za osobę niezdolną do pracy, mogącą wykonywać pracę zarobkową wyłącznie w warunkach specjalnych. Zgodnie z orzeczeniem o niepełnosprawności wymaga pomocy osoby trzeciej przy codziennym funkcjonowaniu. Przez cały okres pozostawania bez zatrudnienia (ponad 30 lat) był ubezpieczony i utrzymywała się z pomocy społecznej. W jego ocenie powyższe okoliczności powinny świadczyć na jego korzyść i być podstawą do przyznania mu żądanego świadczenia. W odpowiedzi na skargę organ wniósł o jej oddalenie, podtrzymując argumentację wyrażoną w uzasadnieniu zaskarżonej decyzji. Pismem z 23 kwietnia 2024 r. skarżący reprezentowany przez pełnomocnika z urzędu podtrzymał skargę i wniósł o jej uchylenie i przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania. Zaskarżonemu rozstrzygnięciu zarzucił naruszenie art. 80 K.p.a., poprzez niedokonanie na podstawie całokształtu materiału dowodowego oceny, czy skarżący spełnia pozostałe przesłanki do uzyskania świadczenia na podstawie art. 83 ustawy o emeryturach i rentach z FUS, tj. ustalenia w skutek szczególnych okoliczności życiowych ma zapewnione niezbędne środki utrzymania, a następnie uwzględnienia tej przesłanki w treści decyzji. Zaznaczył, że skarżący w skardze podniósł, że jest osobą niepełnosprawną i od 30 lat nie podejmuje pracy zarobkowej. Udało mu się przepracować jedynie 7 lat (pomimo znacznych trudności) co skutkowało nabyciem przez niego prawa do emerytury na zasadach ogólnych, którą pobiera obecnie w minimalnej wysokości, niewystarczającej na pokrycie podstawowych potrzeb. W ocenie pełnomocnika skarżącego organ nie rozważył zebranego w sprawie materiału dowodowego i nie odniósł się do podnoszonych argumentów przedstawionych we wniosku z [...] lutego 2023 r. i podtrzymywanych w jego dalszych pismach. Przede wszystkim nie ustosunkował się do opisywanej przez skarżącego ciężkiej sytuacji materialnej i długotrwałej niezdolności do pracy, która uniemożliwiła uzyskanie świadczenia emerytalnego w wyższej wysokości niż świadczenie minimalne, co z kolei przedkłada się na bardzo trudne warunki finansowe w których funkcjonuje, określający siebie jako osobę "bardzo biedną". W związku z tym zasadne jest rozważanie przez organ wszystkich okoliczności do których odnosi się regulacja art. 83 ustawy o emeryturach i rentach z FUS, a nie tylko ograniczenie analizy jego sytuacji do kwestii nabycia prawa do emerytury na zasadach ogólnych. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie zważył, co następuje: W świetle art. 1 § 1 ustawy z dnia 25 lipca 2002 r. – Prawo o ustroju sądów administracyjnych (t.j. Dz. U. z 2022 r., poz. 2492), sądy administracyjne sprawują wymiar sprawiedliwości przez kontrolę działalności administracji publicznej, przy czym stosownie do § 2 art. 1 powołanej ustawy kontrola ta sprawowana jest pod względem zgodności z prawem, jeżeli ustawy nie stanowią inaczej. Rozpoznając sprawę w świetle powołanych powyżej kryteriów, należy stwierdzić, że skarga nie zasługuje na uwzględnienie. Materialnoprawną podstawę zaskarżonej decyzji stanowi przepis art. 83 ust. 1 ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych, zgodnie z którym ubezpieczonym oraz pozostałym po nich członkom rodziny, którzy wskutek szczególnych okoliczności nie spełniają warunków wymaganych w ustawie do uzyskania prawa do emerytury lub renty, nie mogą - ze względu na całkowitą niezdolność do pracy lub wiek - podjąć pracy lub działalności objętej ubezpieczeniem społecznym i nie mają niezbędnych środków utrzymania, Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych może przyznać w drodze wyjątku świadczenie w wysokości nieprzekraczającej odpowiednich świadczeń przewidzianych w ustawie. Do przyznania świadczenia wszystkie przesłanki, o jakich mowa, powinny być spełnione łącznie. Brak spełnienia chociażby jednego warunku uniemożliwia wydanie decyzji przyznającej świadczenie. Powyższy przepis stanowi regulację szczególną, umożliwiającą uzyskanie świadczenia odpowiadającego świadczeniu ubezpieczeniowemu przez osoby, które nie spełniają warunków do uzyskania świadczeń w trybie zwykłym, przewidzianych wskazaną wyżej ustawą. Należy w pełni zgodzić się z organem, że w przypadku pobierania emerytury na warunkach ustawowych nie można otrzymywać jednocześnie lub zamiennie świadczenia w drodze wyjątku. Jest ono bowiem skierowane tylko dla osób, które nie spełniają warunków do uzyskania świadczeń w trybie zwykłym. W rozpoznawanej sprawie bezspornym jest, że K. S. jest uprawniony do emerytury w trybie zwykłym (decyzja Oddziału ZUS w [...] z [...] lutego 2023 r.). Z tego powodu wnioskowane świadczenie w drodze wyjątku nie może być mu przyznane. Choćby "wypracowane" przez skarżącego, po osiągnięciu wymaganego wieku, świadczenie emerytalne nie było wystarczające dla zaspokojenia podstawowych potrzeb życiowych, to świadczenie z art. 83 ust. 1 ustawy o emeryturach i rentach z FUS nie może być traktowane jako zamiennik świadczenia z pomocy społecznej ukierunkowanego na wsparcie osób pozostających w niedostatku. Naczelny Sąd Admiracyjny w wyroku z 11 lipca 2023 r. sygn. akt III OSK 539/22 (publik. www.orzezenia.nsa.gov.pl) podkreślił, iż: "Nie ma (...) uzasadnienia dla stanowiska, że oświadczenie w trybie art. 83 ust. 1 powołanej ustawy emerytalnej może się ubiegać osoba, która spełnia warunki do przyznania emerytury bądź renty w trybie zwykłym z powołaniem się na swoją trudną sytuację życiową i wynikający z niej brak niezbędnych środków utrzymania. Świadczenie przyznawane w drodze wyjątku, na podstawie art. 83 ust. 1 ustawy emerytalnej nie może pozostawać w zbiegu z prawem do emerytury lub renty przyznawanych w trybie zwykłym. Innymi słowy, świadczenie, o jakim mowa w art. 83 ust. 1 ustawy emerytalnej nie może stanowić świadczenia dodatkowego, uzupełniającego, emeryturę lub rentę przyznaną w trybie zwykłym. W sprawie jest bezsporne i niekwestionowane przez skarżącego kasacyjnie, że pobiera własne świadczenie emerytalne. Należy przy tym odnotować, że kwestia wysokości pobieranej przez skarżącą emerytury nie ma w sprawie znaczenia. Przyznawane na podstawie art. 83 ust. 1 ustawy emerytalnej świadczenie nie ma bowiem charakteru socjalnego. Jego celem nie jest zapewnienie pomocy osobom, których dochód nie przekracza ustawowego progu interwencji socjalnej. Taki cel realizują świadczenia przyznawane w ramach pomocy społecznej. Raz jeszcze należy podkreślić, że świadczenie przyznawane na podstawie art. 83 ust. 1 ustawy emerytalnej ma charakter wyjątkowy i dedykowane jest wyłącznie osobom, które wskutek szczególnych okoliczności nie nabyły prawa do emerytury lub renty i pozostają w niedostatku. Sam niedostatek, nie jest przesłanką umożliwiającą skuteczne ubieganie się o świadczenia przewidziane w art. 83 ust. 1 ustawy emerytalnej". Fakt ten przesądza o treści rozstrzygnięcia, bez potrzeby ustosunkowywania się do pozostałych warunków, jakie wynikają z tego przepisu. Niespełnienie bowiem choćby jednej przesłanki z art. 83 ust. 1 ustawy o emeryturach i rentach z FUS, wyklucza przyznanie świadczenia w drodze wyjątku. Ten pogląd jest ugruntowany w orzecznictwie sądów administracyjnych. Przyznanie przedmiotowego świadczenia ustawa uzależnia od łącznego (kumulatywnego) spełnienia wszystkich trzech wymienionych przesłanek. Brak choćby jednej z nich wyklucza tą możliwość - wyroki Naczelnego Sądu Administracyjnego: z 9 listopada 2016 r. sygn. akt I OSK 2282/16, z 25 listopada 2015 r., sygn. akt I OSK 2271/15, z 29 kwietnia 2020 r. sygn. akt I OSK 1205/19, z 12 lipca 2022 r. sygn. akt III OSK 3696/21 – publik. www.orzeczenia.nsa.gov.pl. Z tych względów, Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie, na podstawie art. 151 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (t.j.: Dz. U. z 2023 r. poz. 1634, z późn. zm.), orzekł jak w sentencji wyroku.