II SA/Wa 1351/10

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Eugeniusz Wasilewski (spr.) Sędzia WSA Adam Lipiński Sędzia WSA Sławomir Antoniuk Protokolant specjalista Elwira Sipak po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 22 listopada 2010 r. sprawy ze skargi I. J. na decyzję Prezesa Zakładu Ubezpieczeń Społecznych z dnia [...] czerwca 2010 r. nr [...] w przedmiocie odmowy przyznania renty z tytułu niezdolności do pracy drodze wyjątku oddala skargę Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych w W. po rozpatrzeniu wniosku I. J. z dnia [...] kwietnia 2009 r. o przyznanie renty z tytułu niezdolności do pracy w drodze wyjątku, decyzją z dnia [...] grudnia 2009 r. nr [...], wydaną na podstawie art. 83 ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych (Dz. U. z 2009 r. Nr 153, poz. 1227), odmówił przyznania wskazanego świadczenia. W uzasadnieniu decyzji podano, iż wnioskodawczyni jest osobą, wobec której nie zostały wykazane szczególne okoliczności uniemożliwiające przezwyciężenie przeszkód w kontynuowaniu zatrudnienia i nabyciu uprawnień do świadczenia w trybie zwykłym, albowiem w latach 1994-1996, 1996-2005, 2005-2009 nie wykonywała ona zatrudnienia lub innej działalności objętej ubezpieczeniem społecznym oraz ubezpieczeniami emerytalnym i rentowymi, a w wymienionych przerwach nie miała orzeczonej całkowitej niezdolności do pracy, jak również we wskazanych okresach nie istniały przeszkody do kontynuowania przez nią zatrudnienia. Ponadto w 10-leciu przypadającym przed zgłoszeniem wniosku o rentę z tytułu niezdolności do pracy, zamiast 5 lat okresów składkowych i nieskładkowych, wymaganych do przyznania świadczenia w trybie zwykłym, udowodniła ona tylko 4 miesiące i 7 dni tych okresów. Pismem z dnia [...] grudnia 2009 r. I. J. zwróciła się z wnioskiem o ponowne rozpatrzenie sprawy. Wskazała, że przyczyną niewypracowania 5 lat okresów składkowych i nieskładkowych, wymaganych do przyznania świadczenia w trybie zwykłym, były: problem alkoholowy występujący w jej rodzinie w latach 1994-1996, choroba matki – D. J. (od 1995 r.), nad którą, jako jedyna córka, sprawowała opiekę, własne problemy zdrowotne [...], których leczenie podjęła w 2006 r. Dodatkowo wyjaśniła, że jest osobą samotną, a jej sytuacja materialna jest zła. Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych, po rozpatrzeniu przedmiotowego wniosku, decyzją z dnia [...] czerwca 2010 r. nr [...], wydaną na podstawie art. 138 § 1 pkt 1 ustawy z dnia 14 czerwca 1960 r. – Kodeks postępowania administracyjnego (Dz. U. z 2000 r. Nr 98, poz. 1071 ze zm.) – dalej: kpa, utrzymał w mocy decyzję z dnia [...] grudnia 2009 r. W uzasadnieniu stwierdził, że przyznanie świadczenia na podstawie art. 83 ustawy o emeryturach i rentach z FUS jest możliwe, jeżeli wnioskodawca łącznie spełnił następujące warunki: - jest lub był osobą ubezpieczoną lub jest członkiem rodziny pozostałym po ubezpieczonym, - nie spełnia warunków ustawowych do uzyskania świadczeń wskutek szczególnych okoliczności, - nie może podjąć pracy ze względu na całkowitą niezdolność do pracy lub wiek, - nie ma niezbędnych środków utrzymania. Organ wyjaśnił jednocześnie, że do przyznania świadczenia w drodze wyjątku muszą być spełnione łącznie wszystkie warunki wskazane w powołanym przepisie, a brak choćby jednego z nich powoduje niemożność przyznania tego świadczenia. W toku postępowania ustalono, że wnioskodawczyni nie spełnia przesłanki szczególnych okoliczności, na skutek których nie nabyła uprawnień do świadczenia przyznawanego na zasadach ogólnych. Prezes ZUS wskazał, iż I. J. w okresach od [...] maja 1994 r. do [...] stycznia 1996 r., od [...] lipca 1996 r. do [...] sierpnia 2005 r., od [...] listopada 2006 r., tj. od ostatnio udowodnionego okresu składkowego - do [...] sierpnia 2007 r., tj. do dnia powstania całkowitej niezdolności do pracy, nie podejmowała zatrudnienia ani innej działalności objętej ubezpieczeniem społecznym oraz ubezpieczeniami emerytalnym i rentowymi. W wymienionych okresach nie była wobec niej orzeczona całkowita niezdolność do pracy, tym samym przyczyną braku uprawnień do renty w trybie zwykłym nie był stan zdrowia lub inne zdarzenie zewnętrzne, niezależne od woli ubezpieczonego, którego nie można było przewidzieć i któremu nie można było zapobiec. Organ odwoławczy wyjaśnił, iż orzeczeniem lekarza orzecznika ZUS z dnia [...] marca 2010 r. I. J. została uznana za całkowicie niezdolną do pracy od dnia [...] sierpnia 2007 r., zaś leczenie w poradni [...] od [...] września 2006 r. nie może stanowić podstawy do przyjęcia innej daty powstania całkowitej niezdolności do pracy niż wskazana w orzeczeniu lekarza orzecznika ZUS z dnia [...] marca 2010 r. Dodatkowo Prezes ZUS wyjaśnił, iż okres sprawowania opieki nad matką nie może być zaliczony do ogólnego stażu pracy, albowiem matka wnioskodawczyni nie miała orzeczonej niezdolności do pracy i niezdolności do samodzielnej egzystencji, jak również nie posiadała orzeczenia o znacznym stopniu niepełnosprawności. Ocenie organu podlegała również sytuacja materialna wnioskodawczyni, która, jak podkreślił Prezes ZUS, mimo że jest niewątpliwie bardzo trudna, nie stanowi wystarczającego uzasadnienia do przyznania świadczenia w drodze wyjątku. Pismem z dnia 17 lipca 2010 r. I. J. złożyła do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie skargę na decyzję Prezesa ZUS z dnia [...] czerwca 2010 r. nr [...]. W treści skargi skarżąca wyraziła niezadowolenie z powodu nieuznania przez Prezesa ZUS, jako okoliczności szczególnej, konieczności sprawowania przez nią opieki nad ciężko chorą matką. Podniosła, że [...] czerwca 2010 r. wystąpiła do lekarza orzecznika ZUS o wydanie orzeczenia stwierdzającego niezdolność do pracy i samodzielnej egzystencji jej zmarłej matki. W odpowiedzi na skargę organ wniósł o jej oddalenie. Ustosunkowując się do zarzutów skargi Prezes ZUS stwierdził, że sama trudna sytuacja skarżącej, choć była brana pod uwagę przy podejmowaniu decyzji, nie stanowi wystarczającej przesłanki do przyznania świadczenia. Ponadto wyjaśnił, iż stan zdrowia, skutkujący niezdolnością do pracy od 2007 r., nie może usprawiedliwiać przerw w ubezpieczeniu od połowy lat 90-tych, a rezygnacja z pracy w celu sprawowania opieki nad członkiem rodziny nie jest okolicznością niezależną od osoby zainteresowanej. Prezes ZUS dodał, że skoro matka skarżącej nie dysponowała orzeczeniem o niezdolności do samodzielnej egzystencji – nie była uprawniona do dodatku pielęgnacyjnego, to organ nie ma podstaw do uznania, że skarżąca była zmuszona sprawować nad nią osobistą opiekę. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie, zważył co następuje: W myśl art. 1 § 1 ustawy z dnia 25 lipca 2002 r. – Prawo o ustroju sądów administracyjnych (Dz. U. Nr 153, poz. 1269 ze zm.), sądy administracyjne sprawują wymiar sprawiedliwości przez kontrolę działalności administracji publicznej, przy czym stosownie do art. 1 § 2 powołanej ustawy kontrola ta sprawowana jest pod względem zgodności z prawem, jeżeli ustawy nie stanowią inaczej. Skarga analizowana pod tym kątem nie zasługuje na uwzględnienie. Podstawą materialnoprawną zaskarżonej decyzji stanowi przepis art. 83 ust. 1 ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych (Dz. U. z 2009 r. Nr 153, poz. 1227). Stanowi on, że ubezpieczonym oraz pozostałym po nich członkom rodziny, którzy wskutek szczególnych okoliczności nie spełniają warunków wymaganych w ustawie do uzyskania prawa do emerytury lub renty, nie mogą - ze względu na całkowitą niezdolność do pracy lub wiek - podjąć pracy lub działalności objętej ubezpieczeniem społecznym i nie mają niezbędnych środków utrzymania, Prezes ZUS może przyznać w drodze wyjątku świadczenie w wysokości nieprzekraczającej odpowiednich świadczeń przewidzianych w ustawie. Na tle całej ustawy określającej zasady nabywania prawa do świadczeń typu ubezpieczeniowego, a więc finansowanych i pozostających w związku z funduszem gromadzonym na ten cel, ze składek ubezpieczeniowych przyszłych świadczeniobiorców, jest to regulacja szczególna, pozwalająca na uzyskanie świadczenia odpowiadającego świadczeniu ubezpieczeniowemu przez osoby, które nie spełniają warunków do uzyskania świadczenia w zwykłym trybie. Świadczenia te nie mają charakteru roszczeniowego, są finansowane z budżetu państwa (por. art. 84 ustawy), a nie z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych, zaś ustawa pozostawia ich przyznanie uznaniu Prezesa ZUS. Powołany przepis posługuje się bowiem sformułowaniem "Prezes Zakładu może przyznać...", co wskazuje na uznaniowy charakter decyzji podejmowanej w tym trybie. Jednak pozostawienie tego uprawnienia uznaniowej decyzji Prezesa ZUS nie oznacza, że ma on całkowitą swobodę w tym względzie. Z treści art. 83 ust. 1 ustawy o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych wynikają cztery przesłanki warunkujące przyznanie świadczenia w drodze wyjątku, które wyznaczają jednocześnie granice uznania administracyjnego. Po pierwsze, przesłanka bycia ubezpieczonym lub pozostałym po ubezpieczonym członkiem jego rodziny. Po drugie, niespełnianie wymagań dających prawo do emerytury lub renty na zasadach ogólnych musi być spowodowane szczególnymi okolicznościami; po trzecie, ubiegający się o to świadczenie nie może podjąć pracy lub innej działalności zarobkowej objętej ubezpieczeniem społecznym z powodu całkowitej niezdolności do pracy lub wieku; po czwarte, osoba ta nie ma niezbędnych środków utrzymania. Przyznanie przedmiotowego świadczenia ustawa uzależnia od łącznego (kumulatywnego) spełnienia wszystkich czterech wymienionych przesłanek. Brak choćby jednej z nich wyklucza tę możliwość. Odstępstwa od warunków ustawowych mogą być realizowane właśnie w trybie cytowanego przepisu art. 83 ust. 1 ustawy ubezpieczeniowej. Jednakże przyznanie świadczenia w drodze wyjątku możliwe jest tylko wtedy, gdy brak wymaganego okresu ubezpieczenia usprawiedliwiają szczególne okoliczności, a osoba ubiegająca się o świadczenie nie może podjąć pracy (lub działalności objętej ubezpieczeniem społecznym) ze względu na całkowitą niezdolność do pracy lub wiek i nie ma niezbędnych środków utrzymania. W sprawie bezspornym jest, że I. J. podlegała ubezpieczeniu społecznemu, jest całkowicie niezdolna do pracy, jak również nie ma ona niezbędnych środków utrzymania. Bezspornym jest, iż orzeczeniem lekarza orzecznika ZUS z dnia [...] marca 2009 r. oraz z [...] września 2009 r. skarżąca została uznana za całkowicie niezdolną do pracy do [...] marca 2010 r., natomiast jako datę powstania całkowitej niezdolności do pracy lekarz orzecznik ZUS w orzeczeniu z dnia [...] marca 2010 r. wskazał [...] sierpnia 2007 r., w późniejszym orzeczeniu z dnia [...] maja 2010 r. jako datę całkowitej niezdolności do pracy podał okres do dnia [...] maja 2011 r. Od powyższych orzeczeń skarżąca nie składała sprzeciwu do komisji lekarskiej ZUS, w związku z czym nie mogą być one kwestionowane. Materiał dowodowy zgromadzony w sprawie nie uzasadnia przyjęcia, iż brak wymaganego stażu ubezpieczeniowego jest wynikiem przyczyn zasługujących na potraktowanie ich jako szczególne. Skarżąca na przestrzeni 56 lat udokumentowała łączny okres ubezpieczenia wynoszący 19 lat, 1 miesiąc i 25 dni. W okresie aktywności zawodowej skarżącej wystąpiły przerwy w odprowadzaniu składki na ubezpieczenie społeczne w latach 1994-1996, 1996-2005, 2006 do 2007 - do daty powstania całkowitej niezdolności do pracy, które wpłynęły na odmowę przyznania świadczenia w zwykłym trybie. I. J. na skutek tych przerw nie wypracowała wymaganych 5 lat w ostatnim dziesięcioleciu przed powstaniem całkowitej niezdolności do pracy. Przy ustaleniu prawa do renty w drodze wyjątku bierze się pod uwagę powody nienabycia świadczenia w zwykłym trybie. Niespełnienie przez ubezpieczonego warunków do uzyskania świadczenia na zasadach ogólnych musi być skutkiem właśnie szczególnych okoliczności, które w rozpoznawanej sprawie nie zostały wykazane. Za okoliczność szczególną uważa się wyłącznie zdarzenie bądź trwały stan wykluczający aktywność zawodową konkretnej osoby z powodu niemożności przezwyciężenia ich skutków. Ze zgromadzonych materiałów dowodowych sprawy nie wynikają ważne powody, dla których skarżąca nie mogła spełnić wymagań potrzebnych do uzyskania emerytury lub renty w normalnym trybie, tzn. aby brak wykazanego zatrudnienia podlegającego ubezpieczeniu we wskazanych wyżej latach był spowodowany szczególnymi okolicznościami, o których mowa w przepisie art. 83 ust. 1 ustawy o emeryturach i rentach z FUS. Nie można uznać, że przerwy te wynikały ze stanu zdrowia, bowiem w tym czasie nie została stwierdzona przez lekarza orzecznika ZUS całkowita niezdolność do pracy. Zgodnie z art. 14 ust. 3 ustawy o emeryturach i rentach z FUS, orzeczenie lekarza orzecznika, od którego nie wniesiono sprzeciwu lub co do którego nie zgłoszono zarzutu wadliwości, albo orzeczenie komisji lekarskiej, stanowi dla organu rentowego podstawę do wydania decyzji w sprawie świadczeń przewidzianych w ustawie, do których prawo jest uzależnione od stwierdzenia niezdolności do pracy oraz niezdolności do samodzielnej egzystencji. Na podstawie cyt. art. Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych był związany orzeczeniem lekarza orzecznika ZUS z dnia [...] marca 2010 r., w którym jak datę powstania całkowitej niezdolności do pracy wskazano [...] sierpnia 2007 r., zaś rolą Sądu jest w tym przypadku jedynie ocena legalności wydanych w sprawie decyzji administracyjnych, a nie ocena prawidłowości orzeczeń lekarskich. Podnoszona przez skarżącą okoliczność opieki nad chorą matką, na dzień wydawania zaskarżonej decyzji nie mogła być uznana za okoliczność szczególną. Zgodzić należy się z organem, iż w związku z tym, iż w dacie wydawania zaskarżonej decyzji matka skarżącej nie miała orzeczonej niezdolności do pracy i niezdolności do samodzielnej egzystencji, jak też nie posiadała orzeczenia o znacznym stopniu niepełnosprawności, organ nie miał podstaw aby uznać, że skarżąca była zmuszona się nią opiekować. Sama zaś trudna sytuacja materialna, chociaż brana pod uwagę, nie stanowi jedynego kryterium przesądzającego o przyznaniu świadczenia w drodze wyjątku. Niezależnie od powyższego, zaznaczyć należy, iż decyzją ZUS z dnia [...] września 2010 r. znak [...] została przyznana I. J. od dnia [...] lipca 2010 r. emerytura w trybie zwykłym, a przy ustalaniu uprawnień do świadczenia został uwzględniony okres sprawowania przez nią opieki nad chorą matką – D. J., która orzeczeniem lekarza orzecznika ZUS z dnia [...] sierpnia 2010 r. uznana została za całkowicie niezdolną do pracy od [...] lipca 1996 r. do [...] kwietnia 2005 r. oraz niezdolną do samodzielnej egzystencji od [...] września 2003 r. do [...] kwietnia 2005 r. Przyznanie świadczeń emerytalnych na zasadach ogólnych wyklucza możliwość równoległego ubiegania się o świadczenie w drodze wyjątku. Mając powyższe na względzie, Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie, na podstawie art. 151 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. Nr 153, poz. 1270 z późn. zm.), orzekł, jak w sentencji wyroku. ----------------------- 7