II SA/Wa 1359/08

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Adam Lipiński, Sędziowie WSA Iwona Dąbrowska (spr.), Sławomir Antoniuk, Protokolant Sylwia Falkowska, po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 2 grudnia 2008 r. sprawy ze skargi Z. L. na decyzję Prezesa Zakładu Ubezpieczeń Społecznych z dnia [...] sierpnia 2008 r. nr [...] w przedmiocie świadczenia w drodze wyjątku - oddala skargę - Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych decyzją z dnia [...] maja 2008 r. nr [...], po rozpatrzeniu wniosku Z. L., powołując się na art. 83 ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych (t.j. Dz. U. z 2004 r. Nr 39, poz. 353 ze zm.), odmówił przyznania świadczenia w drodze wyjątku. W uzasadnieniu podał, że świadczenie w drodze wyjątku może być przyznane ubezpieczonym oraz pozostałym po nich członkom rodziny, którzy wskutek szczególnych okoliczności nie spełniają warunków wymaganych w ustawie do uzyskania prawa do emerytury lub renty, nie mogą – ze względu na całkowitą niezdolność do pracy lub wiek – podjąć pracy lub działalności objętej ubezpieczeniem społecznym i nie mają niezbędnych środków utrzymania. Organ wyjaśnił, że powyższe warunki muszą być spełnione łącznie, a niespełnienie choćby jednego z nich wyklucza możliwość przyznania tego rodzaju świadczenia. Prezes Zakładu stwierdził, że renta w drodze wyjątku nie może zostać przyznana gdyż w sprawie brak jest szczególnych okoliczności uniemożliwiających podjęcie zatrudnienia lub innej działalności objętej ubezpieczeniem społecznym. Po rozpoznaniu wniosku o ponowne rozpatrzenie sprawy Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych nie znalazł podstaw do uwzględnienia wniosku i decyzją z dnia [...] sierpnia 2008 r. nr [...] utrzymał w mocy swoje poprzednie rozstrzygnięcie. W uzasadnieniu organ wskazał, że w sprawie nie zostały spełnione przesłanki umożliwiające pozytywne załatwienie sprawy. Okolicznością szczególną może być jedynie zdarzenie bądź trwały stan wykluczający aktywność zawodową konkretnej osoby z powodu niemożności przezwyciężenia ich skutków. Z przebiegu ubezpieczenia wynika, że w okresie od 1 stycznia 1989 r. do 22 grudnia 1993 r. wnioskodawca nie wykonywał zatrudnienia ani nie podejmował innej działalności objętej ubezpieczeniem społecznym. Ostatnio udowodniony okres składkowy przypada na dzień 22 grudnia 1994 r. Z akt nie wynika, aby po tej dacie wnioskodawca nie mógł kontynuować zatrudnienia na skutek szczególnych okoliczności. Nie była wówczas orzeczona całkowita niezdolność do pracy z powodu choroby. Lekarz orzecznik orzeczeniem z dnia [...] marca 2008 r. ustalił całkowitą niezdolność do pracy na okres od [...] czerwca 2007 r. do [...] lutego 2011 r. Poprzednio orzeczeniami lekarza orzecznika z dnia [...] maja 2001 r. i [...] lipca 2005 r. wnioskodawca uznany był za częściowo niezdolnego do pracy, co nie uniemożliwiało wykonywania zatrudnienia lub innej działalności objętej ubezpieczeniem. Organ podał, że znaczna część okresu, w którym strona pozostawała poza ubezpieczeniem, przypada w dziesięcioleciu przed powstaniem całkowitej niezdolności do pracy, obejmującym okres od 31 lipca 1997 r. do 29 czerwca 2007 r. Podniesiono, że sam fakt istnienia choroby wskazywanej przez stronę jako okoliczność szczególną, nie jest równoznaczny z niezdolnością do pracy. Ustalenie początków niezdolności do pracy nie może opierać się na dowolnych przypuszczeniach, lecz konieczne są dowody zawierające dokładne dane pozwalające na niewątpliwe bądź z przeważającym prawdopodobieństwem ustalenie daty lub czasu powstania niezdolności. Nadto, w sprawach o przyznanie świadczenia w drodze wyjątku na podstawie art. 83 powołanej wyżej ustawy, konieczne jest orzeczenie wydane przez lekarza orzecznika ZUS lub komisję lekarską, które jest wiążące dla Prezesa ZUS. Opinie sporządzone przez biegłych sądowych nie stanowią podstawy do wydania decyzji w sprawach o przyznanie świadczenia w drodze wyjątku. W ocenie organu podnoszone przez stronę problemy zdrowotne, choć mogły utrudniać podjęcie zatrudnienia, nie stanowią okoliczności szczególnych, o których mowa w art. 83 ustawy o emeryturach i rentach z FUS. Po uwzględnieniu okresu pracy w gospodarstwie rolnym w wymiarze 12 lat i 6 miesięcy łącznie udowodniony okres składkowy na dzień orzeczenia całkowitej niezdolności do pracy wynosi 21 lat, 9 miesięcy i 10 dni. Okres sprawowania opieki nad rodzicami nie mógł zostać uwzględniony ponieważ nie zostali oni zaliczeni do I grupy inwalidzkiej ani też uznani za całkowicie niezdolnych do pracy i niezdolnych do samodzielnej egzystencji, jak również nie posiadali orzeczenia o stopniu niepełnosprawności. Prezes ZUS stwierdził, że sama trudna sytuacja panująca na rynku pracy nie ma charakteru okoliczności szczególnej. W pewnych sytuacjach okresy pozostawania bez pracy mogą być rozpatrywane w kategoriach okoliczności szczególnych, jednak nie oznacza to, że bezrobocie samo w sobie może być bez żadnych dalszych warunków uznane za okoliczność uniemożliwiającą podjęcie zatrudnienia. Oceniając zaś przesłankę braku niezbędnych środków utrzymania wskazał, że dochód przypadający na członka rodziny wynosi w niniejszej sprawie 712 zł i przekracza kwotę brutto najniższej emerytury. Wykazany dochód może nie zaspokajać wprawdzie wszystkich potrzeb życiowych, jednakże trudno uznać, że nie pozwala na zaspokojenie niezbędnych potrzeb. W skardze do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie Z. L. podał, że przepracował około 25 lat. Wskazał na zły stan swego zdrowia oraz że już w 2001 r. lekarze biegli sądowi wskazywali na całkowitą niezdolność do pracy. Zarzucił, że ZUS nie uwzględnił okresu opieki nad rodzicami. W końcowej części skargi oświadczył, że nie ma niezbędnych środków utrzymania, bowiem syn przeznacza dochody na założenie rodziny, zaś leczenie [...] wymaga znacznych nakładów finansowych. W odpowiedzi na skargę Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych wniósł o jej oddalenie, wskazując na dotychczasowe ustalenia. Dodatkowo wskazano, że fakt, iż skarżący poczuwał się do opieki nad rodzicami może być pozytywnie oceniany w kategoriach moralnych, nie ma jednakże znaczenia w odniesieniu do sytuacji ubezpieczeniowej strony. Organ wskazał, że nawet biorąc pod uwagę, że od 2001 r. stan zdrowia mógł znacząco utrudniać podjęcie pracy, to w latach 1989-1993 i 1994-2001 skarżący mógł pracować, jednak żadnej pracy nie podjął. Sama trudna sytuacja materialna nie stanowi wystarczającej przesłanki przyznania świadczenia. Nie jest to bowiem świadczenie socjalne przyznawane stosownie do potrzeb wnioskodawcy. Nadto, dochód na osobę w rodzinie przekracza wysokość najniższej emerytury. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie zważył, co następuje: Skarga nie zasługuje na uwzględnienie. Zdaniem Sądu rozpoznającego niniejszą sprawę postępowanie przeprowadzone zostało zgodnie z wymogami ustawy z dnia 14 czerwca 1960 r. Kodeks postępowania administracyjnego (t.j. Dz. U. z 2000 r. Nr 93, poz. 1071 ze zm.), a ustalenie Prezesa Zakładu Ubezpieczeń Społecznych w zakresie braku spełnienia łącznie wszystkich przesłanek uprawniających do przyznania świadczenia w drodze wyjątku jest prawidłowe. Decyzja odmawiająca wymienionego świadczenia nie narusza zatem prawa. Materialnoprawną podstawę zaskarżonej decyzji stanowi art. 83 ust. 1 ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych (Dz. U. z 2004 r. Nr 39, poz. 353 ze zm.), zwanej dalej również ustawą o emeryturach i rentach. Powołany przepis pozwala na uzyskanie świadczenia w drodze wyjątku przez osoby, które nie spełniają warunków do uzyskania świadczenia w trybie zwykłym. Zgodnie z art. 83 ust. 1 powołanej ustawy, ubezpieczonym i pozostałym po nich członkom rodziny, którzy wskutek szczególnych okoliczności nie spełniają warunków przewidzianych w ustawie do uzyskania prawa do emerytury lub renty, nie mogą ze względu na całkowitą niezdolność do pracy lub wiek podjąć pracy lub działalności objętej ubezpieczeniem społecznym i nie mają niezbędnych środków utrzymania, Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych może przyznać w drodze wyjątku świadczenie w wysokości nieprzekraczającej odpowiednich świadczeń przewidzianych w ustawie. Do przyznania świadczenia wszystkie przesłanki, o jakich mowa, powinny być spełnione łącznie. Brak spełnienia chociażby jednego warunku uniemożliwia wydanie decyzji przyznającej świadczenie. Podkreślić przy tym należy, że ustawa nie gwarantuje jego wypłaty, pozostawiając przyznanie świadczenia uznaniowej decyzji Prezesa ZUS. Jednym z warunków przyznania świadczenia w drodze wyjątku jest zaistnienie szczególnych okoliczności, z powodu których nie zostały spełnione warunki ustawowe do uzyskania świadczenia. Ze zgromadzonego materiału dowodowego nie wynika, aby w sprawie zachodziły szczególne okoliczności o jakich mowa w powołanym wyżej art. 83 ust. 1 ustawy o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych. Z akt sprawy wynika, że skarżący na przestrzeni 57 lat życia, legitymuje się wprawdzie łącznym okresem ubezpieczenia wynoszącym 21 lat, 9 miesięcy i 10 dni, jednakże przed dniem powstania całkowitej niezdolności do pracy, tj. przed 30 czerwca 2007 r. przez ponad 12 lat nie został udowodniony żaden okres pracy potwierdzony opłacaniem składek na ubezpieczenie społeczne. W sprawie nie zostały wykazane szczególne okoliczności uniemożliwiające przezwyciężenie przeszkód w podjęciu zatrudnienia i nabyciu przez skarżącego uprawnień do świadczenia ustawowego. W czasie niewykonywania zatrudnienia Z. L. nie był uznany za osobę całkowicie niezdolną do pracy ze względu na stan zdrowia. Wprawdzie orzeczeniami lekarza orzecznika ZUS z dnia [..] maja 2001 r. i [...] lipca 2005 r. skarżący został uznany za częściowo niezdolnego do pracy, jednakże okoliczność ta, jakkolwiek niewątpliwie utrudniała podjęcie zatrudnienia, nie może być uznana za szczególną okoliczność wskutek, której skarżący nie spełnił warunków wymaganych w ustawie do uzyskania prawa do świadczenia. Oceniając przebieg aktywności zawodowej skarżącego, zauważyć należy, że przerwy w zatrudnieniu miały miejsce również w okresie od 1988 r. do 1993 r., zatem w czasie gdy skarżący nie był nawet częściowo niezdolny do pracy. W aktach sprawy nie ma też dowodów mogących wskazywać, że w wymienionym okresie skarżący nie podejmował zatrudnienia z przyczyn od niego niezależnych. Powoływanie się przez skarżącego na opinię biegłych lekarzy sądowych, którzy w 2001 r. uznali, iż skarżący jest [...] całkowicie niezdolny do pracy nie stanowi podstawy do przyjęcia przez organ innej daty powstania niezdolności do pracy, niż wskazana w orzeczeniu lekarza orzecznika ZUS. Organ zasadnie wskazał, powołując się na wyrok Sądu Najwyższego z dnia 24 lipca 1967 r., sygn. akt III URN 10/67 (OSNC 1968/2/29), że ustalenie początków niezdolności do pracy nie może opierać się na dowolnych przypuszczeniach, lecz konieczne są dowody zawierające dokładne dane pozwalające na niewątpliwe bądź z przeważającym prawdopodobieństwem ustalenie daty lub czasu powstania niezdolności. Jak słusznie zauważył Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych oceny niezdolności do pracy, jej stopnia oraz ustalenia daty powstania, dokonuje w formie orzeczenia lekarz orzecznik ZUS. Orzeczenie lekarza orzecznika albo orzeczenie komisji lekarskiej jest wiążące dla organu rentowego, jak również dla Prezesa ZUS. Opinia sporządzona przez biegłych lekarzy sądowych może być uwzględniona przez lekarza orzecznika ZUS jako jeden z dowodów, jednakże brak jest podstawy prawnej aby uznać takie opinie za wiążące. W świetle powyższego brak jest podstaw do przyjęcia innej daty powstania całkowitej niezdolności do pracy, niż wskazana w orzeczeniu lekarza orzecznika ZUS z dnia [...] marca 2008 r. – tj. czerwiec 2007 r. Odnosząc się do pozostałych twierdzeń skarżącego wskazać należy, iż za okoliczność szczególną uznać należy wyłącznie zdarzenie bądź trwały stan wykluczający aktywność zawodową konkretnej osoby z powodu niemożności przezwyciężenia ich skutków (v. wyrok NSA w Warszawie z dnia 16 czerwca 2000 r., sygn. akt II SA 306/00). Sąd rozpoznający niniejszą sprawę podziela pogląd Prezesa ZUS, zgodnie z którym okoliczności szczególnej nie stanowi sytuacja panująca na rynku pracy. Sąd, podobnie jak organ, nie kwestionuje, że skala bezrobocia jest duża i występują trudności w znalezieniu pracy, jednakże zgodnie z dotychczasowym orzecznictwem Naczelnego Sądu Administracyjnego, jak również Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie (wyrok z dnia 19 kwietnia 2005 r., sygn. akt II SA/Wa 2345/04), powyższe nie stanowi okoliczności szczególnej, o której mowa w powołanym wyżej przepisie. W świetle powyższego, ustalenia organu co do braku spełnienia przesłanki szczególnych okoliczności należy uznać za prawidłowe. Za prawidłowe Sąd uznał również ustalenia organu co do niespełnienia przesłanki braku niezbędnych środków utrzymania. Jak wynika z akt sprawy Z. L. zamieszkuje z synem, który otrzymuje wynagrodzenie za pracę w wysokości [...] zł brutto miesięcznie, zaś skarżący ma przyznany zasiłek stały z Miejskiego Ośrodka Pomocy Społecznej w kwocie [...] zł. Dochód przypadający na członka rodziny wynosi zatem 712 zł i przekracza kwotę brutto najniższej emerytury. Wykazane środki nie są zapewne wystarczające, zważywszy na potrzeby skarżącego związane z chorobą i leczeniem, lecz trudno uznać, że nie pozwalają one na zaspokojenie jego niezbędnych potrzeb. Sąd rozpoznający niniejszą sprawę w pełni podziela pogląd wyrażony przez Naczelny Sąd Administracyjny w wyroku z dnia 15 kwietnia 2002 r., sygn. akt II SA 4189/2001, zgodnie z którym niezbędnych środków utrzymania nie można utożsamiać z wystarczającymi środkami utrzymania. Odnosząc się do zarzutu niezaliczenia przez organ jako okresu nieskładkowego opieki nad rodzicami, stwierdzić należy, iż nie zasługuje on na uwzględnienie. Zgodnie bowiem z art. 7 pkt 7 ustawy o emeryturach i rentach z FUS okresem nieskładkowym uwzględnianym przy ustalaniu prawa do emerytury i renty i obliczaniu ich wysokości jest przypadający przed dniem nabycia prawa do emerytury lub renty okres niewykonywania pracy, w granicach do 6 lat, spowodowany koniecznością opieki nad innym niż dziecko członkiem rodziny zaliczonym do I grupy inwalidów lub uznanym za całkowicie niezdolnego do pracy oraz do samodzielnej egzystencji albo uznanym za osobę niepełnosprawną w stopniu znacznym, sprawowanej przez członka jego rodziny w wieku powyżej 16 lat, który w okresie sprawowania opieki nie osiągnął przychodu przekraczającego miesięcznie połowę najniższego wynagrodzenia. Bezspornym jest, iż rodzice skarżącego nie spełniali wskazanych wyżej warunków, prawidłowo zatem okres opieki nad nimi nie został uwzględniony przez organ przy ustalaniu prawa do świadczenia rentowego. Z przytoczonych powodów Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie uznał, że zaskarżona decyzja nie narusza prawa i stąd, na podstawie art. 151 ustawy Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi orzekł, jak w sentencji wyroku.