II SA/Wa 136/04

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Maria Werpachowska (spraw.), Asesorzy WSA Jacek Fronczyk, WSA Andrzej Kołodziej, Protokolant Joanna Ukalska, po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 30 listopada 2004 r. sprawy ze skargi G.R. przedstawicielki ustawowej małoletniego B.R. na decyzję Prezesa Zakładu Ubezpieczeń Społecznych z dnia [...] grudnia 2003 r. nr [...] w przedmiocie świadczenia w drodze wyjątku oddala skargę Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych decyzją z dnia [...] grudnia 2003 r. nr [...]wydaną na podstawie art. 138 § 1 pkt. 1 ustawy z dnia 14 czerwca 1960 r. Kodeks postępowania administracyjnego /Dz.U. nr9, poz. 26 ze zm./ utrzymał w mocy swoją uprzednią decyzję z dnia [...] września 2003 r. nr [...], którą odmówił przyznania G.R. renty rodzinnej w drodze wyjątku. W uzasadnieniu powołał się na przepis art. 83 ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych /Dz.U. Nr 162, poz. 1118 ze zm./, który stanowi, że ubezpieczonym oraz pozostałym po nich członkom rodziny, którzy wskutek szczególnych okoliczności nie spełniają warunków wymaganych w ustawie do uzyskania prawa do emerytury lub renty, nie mogą - ze względu na całkowitą niezdolność do pracy lub wiek - podjąć pracy lub działalności objętej ubezpieczeniem społecznym i nie mają niezbędnych środków utrzymania, Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych może przyznać w drodze wyjątku świadczenia w wysokości nieprzekraczającej odpowiednich świadczeń przewidzianych w ustawie. Dodatkowo aby uzyskać prawo to tego świadczenia wszystkie przesłanki wskazane w wyżej podanym przepisie muszą być spełnione łącznie, a brak choćby jednej z nich wyklucza możliwość jego przyznania. Wyjaśnił, że renta rodzinna jest pochodną świadczenia osoby zmarłej, zatem w pierwszej kolejności bada się uprawnienia jakie przysługiwałyby osobie zmarłej. Również szczególna okoliczność, o której mowa w przepisie odnosi się do osoby zmarłej. Po ponownym rozpatrzeniu sprawy nie stwierdzono istnienia jednej z czterech przesłanek umożliwiających przyznanie świadczenia. Z akt sprawy nie wynikają bowiem szczególne okoliczności, wskutek których zmarły ojciec wnioskodawczyni nie nabył uprawnień do świadczeń ustawowych. Za szczególną okoliczność usprawiedliwiającą brak zatrudnienia należy uznać zdarzenie bądź trwały stan wykluczający aktywność zawodową osoby z powodu niemożności przezwyciężenia jej skutków. W sprawie nie wykazano, aby niespełnienie wymogów ustawowych do renty spowodowane zostało szczególnymi okolicznościami, na które zmarły nie miał wpływu. Z dokumentacji znajdującej się w aktach wynika, że w okresie od [...]września 1976 r. do [...] września 1996r. tj. do dnia ustania ubezpieczenia ojciec wnioskodawczyni udowodnił okres ubezpieczenia w wymiarze 17 lat, 4 miesięcy i 5 dni. Jednakże nie można uznać za szczególną okoliczność faktu, że zmarły przez okres od [...] października 1996 r. do zgonu ([...] stycznia 2003 r.) tj. przez 6 lat i 4 miesiące nie wykonywał zatrudnienia lub innej działalności objętej ubezpieczeniem społecznym, co spowodowało brak uprawnień do renty ustawowej. W tym okresie był zdolny do pracy, a zatem nie istniały przeciwwskazania uniemożliwiające kontynuowanie zatrudnienia. Również zatrudnienie dorywcze bez zgłoszenia do ubezpieczenia społecznego i bez odprowadzania składek na to ubezpieczenie nie może być uznane za szczególną okoliczność, która uniemożliwiła nabycie uprawnień do świadczenia ustawowego. Podnoszone trudne warunki materialne i brak środków utrzymania nie stanowią wystarczającego uzasadnienia do przyznania prawa do świadczenia w drodze wyjątku, bowiem nie ma ono charakteru świadczenia socjalnego, przyznawanego według potrzeb, nawet gdy potrzeby te są uzasadnione. W skardze na powyższą decyzję G. R. podniosła, że decyzję uważa za wykrętną merytorycznie. Prezes ZUS stwierdził, że renta w drodze wyjątku jest świadczeniem z ubezpieczenia społecznego powiązanym z odprowadzaniem składek na to ubezpieczenie i uznał, że zmarły mąż udokumentował okres opłacania składek w wymiarze 17 lat, 4 miesięcy i 5 dni. Świadczenie, o które zabiega, jest właśnie pochodną tych składek, a nie pochodną uprawnień do świadczenia osoby zmarłej. Aktywność zawodową przerwała śmierć i to jest ta szczególna okoliczność, na którą mąż nie miał wpływu, bowiem gdyby żył to mógłby jeszcze pracować i uiszczać składki przez dalsze 20 lat. Świadczenie, o które zabiega jest przeznaczone dla osoby niepełnoletniej, która spełnia bez wyjątku wszystkie warunki wymienione w ustawie. Natomiast podejmowanie zatrudnienia dorywczego jest spowodowane koniecznością zaspokojenia bieżących potrzeb. Uważa, że wpłacone przez męża składki na ubezpieczenie społeczne pokryją jeżeli nie w całości to w znacznej części świadczenia, o które ubiega się dla dzieci. W odpowiedzi na skargę Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych wniósł o jej oddalenie z argumentacją jak w zaskarżonej decyzji. Odnosząc się do zarzutów skargi wyjaśnił, że przepis art. 83 ustawy o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych nie pozwala na przyznanie świadczenia w drodze wyjątku z pominięciem przepisów prawa. Świadczenie to zostało ściśle określone w ustawie, w szczególności dokładnie wskazano jaka grupa ubezpieczonych może się o nie ubiegać i jakie przesłanki muszą być spełnione, by można to świadczenie przyznać. Pozostałe argumenty skarżącej sprowadzają się do podnoszenia bezrobocia w kraju, jednak samymi trudnościami na rynku pracy trudno usprawiedliwić ponad 6 letni brak wszelkiego ubezpieczenia po 1996 r. Wojewódzki Sąd Administracyjny zważył co następuje: Na wstępie należy wyjaśnić, że sądy administracyjne sprawują wymiar sprawiedliwości przez kontrolę administracji publicznej, przy czym kontrola ta sprawowana jest pod względem zgodności z prawem - art. 1 § 1 i § 2 ustawy z dnia 25 sierpnia 2002 r. Prawo o ustroju sądów administracyjnych /Dz.U. Nr 153, poz. 1269/. Oznacza to, że jeżeli zaskarżona decyzja prawa nie narusza, sąd obowiązany jest skargę oddalić. Dokonana kontrola zaskarżonej decyzji prowadzi do wniosku, że skarga nie zasługuje na uwzględnienie. Materialnoprawną podstawą zaskarżonej decyzji jest przepis art. 83 ust. 1 ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych /Dz.U. Nr 162, poz. 1118 ze zm./. Stanowi on, że ubezpieczonym oraz pozostałym po nich członkom rodziny, którzy wskutek szczególnych okoliczności nie spełniają warunków wymaganych w ustawie do uzyskania prawa do emerytury lub renty, nie mogą - ze względu na całkowitą niezdolność do pracy lub wiek - podjąć pracy lub działalności objętej ubezpieczeniem społecznym i nie mają niezbędnych środków utrzymania, Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych może przyznać w drodze wyjątku świadczenia w wysokości nieprzekraczającej odpowiednich świadczeń przewidzianych w ustawie. Oznacza to, że niespełnienie wymagań dających prawo do emerytury lub renty musi być spowodowane szczególnymi okolicznościami; po drugie, ubiegający się o to świadczenie nie może podjąć pracy lub innej działalności zarobkowej objętej ubezpieczeniem społecznym z powodu całkowitej niezdolności do pracy lub wieku; po trzecie, osoba ta nie ma niezbędnych środków utrzymania. Przyznanie przedmiotowego świadczenia ustawa uzależnia od łącznego (kumulatywnego) spełnienia wszystkich trzech wymienionych przesłanek. Brak choćby jednej z nich wyklucza tę możliwość. Przepis ten nie uzależnia wprost świadczenia w drodze wyjątku od długości stażu ubezpieczeniowego. Tak samo, nie ma co do zasady wpływ na jego przyznanie długości przerw w zatrudnieniu. Trzeba podkreślić jednak, że z przepisu tego wynika przede wszystkim konieczność wykazania, iż ubezpieczony, którego praca stanowi źródło uprawnień pozostałej po nim rodziny, nie wypracował prawa do świadczenia na ogólnych zasadach ustawy w następstwie zaistnienia jakiś szczególnych okoliczności, które mu to uniemożliwiły. W aktach sprawy nie ma wystarczających dowodów mogących wskazywać, że zmarły nie podejmował zatrudnienia przez okres 6 lat poprzedzających śmierć z powodów zasługujących na potraktowanie ich jako szczególne i uniemożliwiające takie zatrudnienie. W orzecznictwie Naczelnego Sądu Administracyjnego przyjmuje się, że za okoliczność szczególną, z powodu której zmarły nie wypracował prawa do świadczenia rentowego na ogólnych zasadach ustawy można uważać tylko takie zdarzenie, bądź trwały stan, wykluczające aktywność zawodową połączoną z ubezpieczeniem społecznym, z powodu niemożności przezwyciężenia ich skutków. Skarżąca tego nie dowiodła. Ogólne powołanie się na panujące bezrobocie oraz podejmowanie prac dorywczych takiego dowodu nie zastępuje, jak również sama w sobie nie jest to okoliczność, która mogłaby być potraktowana jako zdarzenie wyjątkowe i niezależna od ubezpieczonego w rozumieniu okoliczności szczególnej z art. 83 ust. 1 ustawy. Jak wcześniej wskazano do wydania pozytywnej decyzji w przedmiocie przyznania świadczenia w drodze wyjątku jest jednak konieczne spełnienie wszystkich przesłanek ustawowych. Przy czym, w przypadku osób pozostałych po ubezpieczonym, świadczenie jest pochodną uprawnienia ubezpieczonego. Oznacza to, że może być przyznane dziecku wówczas, gdy mogło być przyznane ojcu. Wbrew zarzutom skargi, to nie dziecko musi być osobą, która wskutek szczególnych okoliczności nie spełniła warunków art. 83 ustawy, lecz musi być osobą pozostałą po takim ubezpieczonym. Innymi słowy, to zmarły ojciec dziecka musiałby nie spełniać warunków do uzyskania świadczenia z ubezpieczenia społecznego wskutek szczególnych, niezależnych od niego, obiektywnych okoliczności. Tymczasem w ustalonym stanie faktycznym ojciec dziecka, na którego rzecz skarżąca domaga się przyznania świadczenia w drodze wyjątku, nie spełniał tego warunku. Udowodnił wprawdzie 17 lat, 4 miesiące i 5 dni okresu ubezpieczenia (składkowego), jednak jego zgon nastąpił 6 lat po ustaniu zatrudnienia. Wbrew zarzutom skargi w przypadku ubiegania się o przyznanie w drodze wyjątku renty rodzinnej na rzecz dziecka po zmarłym ojcu, użyte w art. 83 ustawy pojęcie "ubezpieczony" odnosi się do ojca dziecka. Wyjaśnić również należy, że na tle całej ustawy o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych określającej zasady nabywania prawa do świadczeń typu ubezpieczeniowego, a więc finansowanych i pozostających w związku z funduszem gromadzonym na ten cel ze składek ubezpieczeniowych przyszłych świadczeniobiorców, regulacja zawarta w przepisie art. 83 jest regulacją szczególną - pozwalającą na uzyskanie świadczenia odpowiadającego świadczeniu ubezpieczeniowemu przez osoby, które nie spełniają warunków do uzyskania świadczeń w zwykłym trybie. Świadczenia z tego przepisu nie mają charakteru roszczeniowego. Są finansowane z budżetu państwa (por. art. 84 ustawy), a nie z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych, zaś ustawa pozostawia ich przyznanie uznaniu Prezesa ZUS. Sama bardzo trudna sytuacja materialna i rodzinna skarżącej nie jest wystarczającą przesłanką do przyznania świadczenia w drodze wyjątku. Mając powyższe na uwadze, Sąd na podstawie art. 151 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi /Dz.U. Nr 153, poz. 1270 ze zm./ orzekł, jak w sentencji wyroku.