II SA/Wa 1369/15

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Anna Mierzejewska, Sędziowie WSA Andrzej Góraj, Eugeniusz Wasilewski (spr.), Protokolant starszy sekretarz sądowy Dorota Kwiatkowska, po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 22 lutego 2016 r. sprawy ze skargi Z. K. na decyzję Prezesa Zakładu Ubezpieczeń Społecznych z dnia [...] lipca 2015 r. nr [...] w przedmiocie odmowy przyznania świadczenia w drodze wyjątku uchyla zaskarżoną decyzję. Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych decyzją z dnia [...] kwietnia 2015 r. nr [...], powołując się na treść art. 83 ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych (t.j. Dz. U. z 2013 r., poz. 1440 ze zm.) odmówił przyznania Z. K. renty z tytułu niezdolności do pracy w drodze wyjątku. W uzasadnieniu organ odwołał się do przesłanek warunkujących przyznanie świadczenia w drodze wyjątku, a wynikających z przepisu art. 83 ustawy i wskazał, że w sprawie nie została spełniona przesłanka szczególnych okoliczności uniemożliwiających przezwyciężenie przeszkód w wykonywaniu zatrudnienia. Prezes ZUS podał, że z dokumentacji znajdującej się w aktach rentowych wynika, że na przestrzeni 59 lat życia, do dnia powstania całkowitej niezdolności do pracy, udokumentowano jedynie 2 lata, 1 miesiąc i 28 dni okresów składkowych oraz 8 miesięcy, 19 dni okresów nieskładkowych. Ponadto w 10-leciu przypadającym przed dniem powstania niezdolności do pracy – zamiast 5 lat okresów składkowych i nieskładkowych wymaganych do przyznania świadczenia w trybie zwykłym – udokumentowano jedynie 1 rok i 2 miesiące okresów składkowych. Organ zauważył, że od ukończenia przez wnioskodawczynię 18 lat w dniu [...] maja 1964 r., pierwsze objęcie ubezpieczeniem społecznym z tytułu pobierania zasiłku dla bezrobotnych nastąpiło w dniu 4 marca 1991 r., tj. w wieku 44 lat. Natomiast w latach 1992-1998, 2000-2005 nie został udowodniony żaden okres zatrudnienia lub innej działalności objętej ubezpieczeniem społecznym oraz ubezpieczeniami emerytalnym i rentowymi. We wniosku do Prezesa Zakładu Ubezpieczeń Społecznych o ponowne rozpatrzenie sprawy, Z.K. nie zgodziła się ze stanowiskiem organu i wyjaśniła brak wymaganego okresu zatrudnienia urodzeniem i wychowaniem siedmiorga dzieci, w tym długim okresem opieki na jedno dziecko niepełnosprawne. Wskazała ponadto, iż stan jej zdrowia znacznie się pogorszył i nie jest zdolna do samodzielnej egzystencji. Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych decyzją z dnia [...] lipca 2015 r. nr [...], mając za podstawę art. 138 § 1 pkt 1 k.p.a., utrzymał w mocy swoją decyzję z dnia [...] kwietnia 2015 r. i wyjaśnił, że przyznanie świadczenia w drodze wyjątku jest możliwe tylko wtedy, gdy do wymaganego okresu brakuje niewielki okres, który dodatkowo muszą usprawiedliwiać szczególne okoliczności. Organ wskazał, że lekarz orzecznik ZUS orzeczeniem z dnia [...] lutego 2015 r. ustalił, że wnioskodawczyni była częściowo niezdolna do pracy od 17.09.2003 r. do 15.11.2005 r. i od 1.01.2008 r. do 7.08.2011 r. oraz całkowicie niezdolna do pracy od 16.11.2005 r. do 31.12.2007 r. i od 8.08.2011 r. do 30.06.2016 r. i poza tymi okresami nie istniały przeciwskazania, ze względu na stan zdrowia, do wykonywania zatrudnienia. Jednocześnie zauważył, że sprawowanie opieki nad dziećmi, niewątpliwie mogło wpływać na aktywność zawodową, jednak okoliczność ta nie może być utożsamiana z brakiem możliwości podjęcia pracy. Sprawowanie opieki nad dziećmi nie jest okolicznością szczególną w rozumieniu art. 83 ustawy o emeryturach i rentach z FUS. W skardze do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie Z.K. podniosła, iż całe swoje życie spędziła na wsi, gdzie w latach młodości pracowała w gospodarstwie rolnym rodziców. Ten okres 8 lat pracy nie został jednak zaliczony do ubezpieczenia. Następnie urodziła siedmioro dzieci. Najmłodszy syn urodzony w 1982 r. był dzieckiem specjalnej troski i pobierała na niego zasiłek do lutego 2000 r. ZUS przyjął do okresu zatrudnienia tylko 9 lat, ustalając 1/3 okresu składkowego tylko na 8 miesięcy i 19 dni, natomiast okres pobierania zasiłku od sierpnia 1994 r. do lutego 2000 r. nie został zaliczony. W ocenie skarżącej, te wskazane okoliczności powinny być potraktowane jako szczególne, do przyznania renty w drodze wyjątku. Ponadto podniosła, że z uwagi na znaczną odległość do ośrodków miejskich i braku środków komunikacji, znalezienie pracy nie było realne. Skarżąca wskazała też na pogarszający się stan zdrowia oraz trudną sytuację materialną, gdyż utrzymuje się z mężem z jego emerytury w wysokości [...] zł, która nie pozwala na wykup leków. W odpowiedzi na skargę Prezes ZUS wniósł o jej oddalenie podnosząc, iż dokonany przez skarżącą wybór pozostania w domu i zajmowania się dziećmi, nie ma charakteru okoliczności szczególnej. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie zważył, co następuje: Zgodnie z brzmieniem art. 1 § 1 i 2 ustawy z dnia 25 lipca 2002 r. - Prawo o ustroju sądów administracyjnych (t.j. Dz. U. z 2014 r., poz. 1647 ze zm.), sądy administracyjne sprawują wymiar sprawiedliwości poprzez kontrolę pod względem zgodności z prawem zaskarżonej decyzji administracyjnej i to z przepisami obowiązującymi w dacie jej wydania. Skarga analizowana pod tym kątem zasługuje na uwzględnienie. Stosownie do treści art. 83 ust. 1 ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych (tekst jedn. z 2009 r. Dz. U. Nr 153, poz. 1227 ze zm.) - zwanej dalej ustawą o emeryturach i rentach z FUS, ubezpieczonym oraz pozostałym po nich członkom rodziny, którzy wskutek szczególnych okoliczności nie spełniają warunków wymaganych w ustawie do uzyskania prawa do emerytury lub renty, nie mogą - ze względu na całkowitą niezdolność do pracy lub wiek - podjąć pracy lub działalności objętej ubezpieczeniem społecznym i nie mają niezbędnych środków utrzymania, Prezes Zakładu może przyznać w drodze wyjątku świadczenia w wysokości nieprzekraczającej odpowiednich świadczeń przewidzianych w ustawie. Świadczenia te nie mają charakteru roszczeniowego, bowiem ustawa nie gwarantuje ich wypłaty i pozostawia ich przyznanie uznaniowej decyzji Prezesa Zakładu Ubezpieczeń Społecznych. Możliwość decydowania według uznania nie oznacza jednak pozostawienia organowi całkowitej i niekontrolowanej swobody w tym zakresie. Z cytowanego już wyżej przepisu wynikają trzy przesłanki warunkujące przyznanie świadczenia, wyznaczające jednocześnie granice uznania administracyjnego: 1) niespełnienie wymagań dających prawo do emerytury lub renty spowodowane szczególnymi okolicznościami, 2) brak możliwości podjęcia pracy lub innej działalności zarobkowej objętej ubezpieczeniem społecznym z powodu "całkowitej niezdolności do pracy lub wieku przez ubiegającego się o świadczenie, 3) brak niezbędnych środków utrzymania. W postępowaniu w sprawach o świadczenia w drodze wyjątku stosuje się, zgodnie z treścią art. 124 cytowanej już wyżej ustawy o emeryturach i rentach z FUS, przepisy Kodeksu postępowania administracyjnego, chyba że ustawa stanowi inaczej. Prezes ZUS podejmując decyzję administracyjną w tego rodzaju sprawach jest zatem związany rygorami procedury administracyjnej, określającej jego obowiązki w zakresie prowadzenia postępowania administracyjnego i orzekania. Musi przestrzegać zasady dochodzenia do prawdy obiektywnej (art. 7 k.p.a.), której realizacja wymaga, aby dopuścić jako dowód w sprawie wszystko, co może przyczynić się do wyjaśnienia stanu faktycznego, a nie jest sprzeczne z prawem (art. 75 k.p.a.). Ponadto jest zobowiązany do należytego i wyczerpującego informowania stron o okolicznościach faktycznych i prawnych, które mogą mieć wpływ na ustalenie ich praw i obowiązków, będących przedmiotem postępowania administracyjnego (art. 9 k.p.a.). Musi wreszcie w sposób wyczerpujący zebrać, rozpatrzyć i ocenić cały materiał dowodowy (art. 77 § 1 k.p.a. i art. 80 k.p.a.) oraz uzasadnić swoje rozstrzygnięcie zgodnie z wymaganiami art. 107 § 3 k.p.a. Odnosząc się tymczasem do rozpatrywanej sprawy, stwierdzić należy, że organ w uzasadnieniu zaskarżonej decyzji wskazał, ze wnioskodawczyni posiadała stosunkowo krótki do wieku, udowodniony łączny okres składkowy i nieskładkowy, a przecież omawiany przepis art. 83 ustawy nie uzależnia przyznania prawa do świadczenia w drodze wyjątku od stażu ubezpieczeniowego i wobec tego, okoliczność ta niema przesądzającego charakteru w sprawie. Kwestią zasadniczą są natomiast powody niespełnienia przez Z.K., wymagań, uprawniających do uzyskania świadczenia w zwykłym trybie oraz ocena, czy nie nastąpiło to wskutek szczególnych okoliczności. Trafne jest stanowisko organu, że sprawowanie opieki nad dziećmi niewątpliwie mogło wpływać na jej aktywność zawodową, jednakże nie można zgodzić się z organem, że okoliczność ta nie może być utożsamiana z brakiem możliwości podjęcia pracy, jeśli się zważy, że Z.K. w okresie swojej aktywności zawodowej urodziła siedmioro dzieci, z których najmłodszy syn urodzony w 1982 r. był dzieckiem specjalnej troski i pobierała na niego zasiłek do lutego 2000 r. Natomiast bez poczynienia żadnych ustaleń w tej materii, organ stwierdził, że zmarła matka dzieci miała realną możliwość kształtowania przebiegu własnego ubezpieczenia, a niepodejmowanie pracy zarobkowej lub innej działalności objętej ubezpieczeniem społecznym na rzecz wychowania dzieci było jej świadomym wyborem, na skutek którego nie spełniła ona wymagań warunkujących uzyskanie prawa do świadczenia na zasadach ogólnych. W ocenie Sądu takie stanowisko organu winno być poparte stosownymi ustaleniami dotyczącymi m.in. istnienia w miejscu zamieszkania instytucjonalnych form opieki nad dziećmi jaką stanowią żłobki i przedszkola, odległości ich od miejsca zamieszkania oraz możliwości skorzystania z nich przez rodzinę K. Dokładnego przeanalizowania pod kątem wystąpienia szczególnych okoliczności, warunkujących przyznanie świadczenia w drodze wyjątku, wymaga również zły stan zdrowia wnioskodawczyni skutkujący orzeczeniami o częściowej oraz całkowitej niezdolności do pracy w okresie od 2003 r. do 2011 roku, które powinny być sprawdzone pod kątem ewentualnego zmniejszenia stażu pracy i utrudnienia w wypracowaniu odpowiedniego okresu ubezpieczeniowego. Tymczasem w zaskarżonej decyzji organ nie odniósł się w ogóle do powyższych kwestii, a zdaniem Sądu były to okoliczności, które można by uznać za szczególne. W tym stanie rzeczy, zdaniem Sądu, organ powinien uzupełnić materiał dowodowy we wskazanym wyżej zakresie i ponownie dokonać jego oceny pod kątem wystąpienia w sprawie przesłanki szczególnych okoliczności, uzasadniającej przyznanie wnioskowanego świadczenia w drodze wyjątku. Reasumując wskazać należy, że Prezes ZUS dopuścił się naruszenia prawa, polegającego na niedokładnym wyjaśnieniu, rozpatrzeniu i ocenie stanu faktycznego będącego podstawą decyzji, które to uchybienia miały - w ocenie Sądu - istotny wpływ na wynik sprawy. W konsekwencji powyższych stwierdzeń, koniecznym jest ponowne przeprowadzenie postępowania dowodowego i ponowna ocena całości materiału dowodowego. W tym stanie rzeczy, na mocy art. 145 § 1 pkt 1 lit. c ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (tekst jednolity Dz. U. z 2012 r., poz. 270 ze zm.), należało orzec, jak w sentencji wyroku.